III SA/Lu 418/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Grzegorz Grymuza po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. P. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu Programu Rolnośrodowiskowego na skutek sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 12 maja 2016 r. postanawia: utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 12 maja 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy Wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu o przyznanie prawa pomocy (w skrócie PPF) Skarżący zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych. Referendarz Sądowy po rozpoznaniu sprawy w dniu 12 maja 2016 r. wydał postanowienie odmawiające przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia Referendarz wyjaśnił, że sytuacja materialna i rodzinna skarżącego nie należy do wyjątkowo trudnych. Skarżący ma zabezpieczone potrzeby mieszkaniowe, posiada majątek nieruchomy - dom o pow. [...] m2, budynki gospodarcze, grunty rolne o pow. [...] ha fiz. [...], grunty leśne o pow. [...] ha i [...] ha, a ponadto użytkuje grunt rolny o pow. [...] ha fiz. (dane wynikające z nadesłanych nakazów płatniczych i decyzji płatniczej). Skarżący jest właścicielem samochodu osobowego marki [...] (rok produkcji [...]), motoroweru (rok produkcji [...]), przyczepy samochodowej (rok produkcji [...]) i ciągnika rolniczego o wartości ok. [...] zł (zaświadczenie o przebiegu ubezpieczeń komunikacyjnych i oświadczenie skarżącego). Sytuacja finansowa skarżącego jest stabilna, skarżący uzyskuje dochód tytułem świadczenia rehabilitacyjnego w zależności od miesiąca w kwotach od [...] zł do [...] zł netto miesięcznie (wyciąg z rachunku bankowego skarżącego). Do dochodu rodziny należy również wliczyć wynagrodzenie córki za pracę na ½ etatu w wysokości [...] zł oraz dochód z gospodarstwa rolnego. Skarżący wprawdzie nie wykazał, aby działalność rolnicza przynosiła jakikolwiek dochód, jednakże biorąc pod uwagę dane z wyciągu bankowego małżonki skarżącego należy zauważyć, że jest ona producentem rolnym prowadzącym pełną księgowość rozliczającym się z kontrahentami za pomocą faktur, a miesięczne wpływy środków pieniężnych od kontrahentów wahają się w granicach ok. [...] zł – [...] zł. W dniu [...] lutego 2016 r., tj. w dniu złożenia przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy, na koncie małżonki skarżącego widniało saldo dodatnie ([...] zł), a więc posiadane środki finansowe kilkakrotnie przekraczały kwotę wpisu sądowego od skargi. W uzasadnieniu postanowienia wskazano także, że jak wynika z wymienionego wyciągu małżonka skarżącego otrzymuje jako producent rolny pomoc finansową z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (np. w dniu [...] listopada 2015 r. wpłata kwoty [...] zł, w dniu [...] grudnia 2015 r. wpłata w wysokości [...] zł i zwrot podatku akcyzowego z urzędu gminy (np. w dniu [...] kwietnia 2016 r. zwrot kwoty [...] zł)). Zdaniem Referendarza skarżący nie wykazał, że uiszczenie kwoty wpisu sądowego od skargi, czy też ewentualnych pozostałych kosztów sądowych spowoduje uszczerbek w utrzymaniu koniecznym jego i rodziny. Sprzeciw na powyższe postanowienie wniósł w terminie Skarżący podnosząc, że nie jest w stanie obecnie pokryć kosztów postepowania sądowego z uwagi na bardzo trudną sytuację finansową. Skarżący podniósł, że nie posiada żadnych środków finansowych na jego koncie bankowym, ani na koncie bankowym żony. Ponadto kwota [...] zł przyzna z tytułu dopłat przez ARiMR za rok 2015 r. została zabezpieczona na poczet długu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga w niniejszej sprawie wniesiona została w dniu 18 lutego 2016 r., co oznacza, że zawarty w niej wniosek o przyznanie prawa pomocy podlega rozpatrzeniu na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015 r., poz. 658 – ustawa zmieniająca). W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Obecnie zatem Sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia referendarza, a nie jak w poprzednim stanie prawnym rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Żądanie zwolnienia od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych jest żądaniem przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Jak wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: wysokości kosztów jakie musi ponieść strona na poczet postępowania sądowego oraz sytuacji finansowej, w tym zwłaszcza aktualnych możliwości płatniczych skarżącego (por. m.in. postanowienie NSA z 15 stycznia 2014 r. II FZ 1526/13 LEX nr 1417309). Należy też podkreślić, że dokonując oceny przedstawionych przesłanek trzeba brać pod uwagę sytuację aktualną, a nie przeszłą czy przyszłą. Skarżący ubiega się o zwolnienie od kosztów sądowych. Podstawowe obciążenia, jakie ponosi i może ponieść skarżący w niniejszej sprawie to wpis sądowy od wniesionej skargi, który wynosi [...] zł, a także – w razie niekorzystnego dla niego rozstrzygnięcia (oddalenia skargi) – opłata kancelaryjna za odpis wyroku sądu z uzasadnieniem ([...] zł) oraz ewentualny wpis od skargi kasacyjnej, wynoszący połowę kwoty wpisu (w badanej sprawie – [...] zł). Należy przy tym mieć na uwadze, że wydatki te zaktualizują się tylko wtedy, gdy wynik sprawy będzie dla skarżącego niekorzystny i zdecyduje się on na zaskarżenie wyroku sądu I instancji. Te ostatnie opłaty mają więc tylko charakter potencjalny. Przy orzekaniu w przedmiocie prawa pomocy Sąd kieruje się celem zapewnienia prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienia NSA: z 8 stycznia 2015 r., II OZ 1361/14; z 13 stycznia 2015 r., II OZ 1387/14; z 14 stycznia 2015 r., II OZ 1402/14; z 16 stycznia 2015 r., I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z 20 stycznia 2015 r., II OZ 11/15; z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – CBOSA, orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., II GZ 935/14, CBOSA). Jak trafnie zauważył starszy referendarz wykazana w urzędowym formularzu oraz wynikającą z nadesłanych dokumentów sytuację materialna i rodzinna skarżącego nie należy do wyjątkowo trudnych. Skarżący posiada majątek nieruchomy - dom o pow. 160 m2, budynki gospodarcze, grunty rolne o pow. [...] ha fiz. ([...] ha przel.), grunty leśne o pow. [...] ha i [...] ha, a ponadto użytkuje grunt rolny o pow. [...] ha fiz. Skarżący jest właścicielem samochodu osobowego marki [...], motoroweru, przyczepy samochodowej i ciągnika rolniczego o wartości ok. [...] zł. Sytuacja finansowa skarżącego jest stabilna, skarżący uzyskuje dochód tytułem świadczenia rehabilitacyjnego w zależności od miesiąca w kwotach od [...] zł do [...] zł netto miesięcznie (wyciąg z rachunku bankowego skarżącego). Do dochodu rodziny należy również wliczyć wynagrodzenie córki za pracę na ½ etatu w wysokości [...] zł oraz dochód z gospodarstwa rolnego. Małżonka skarżącego jest producentem rolnym prowadzącym pełną księgowość i rozlicza się z kontrahentami za pomocą faktur, a miesięczne wpływy środków pieniężnych od kontrahentów wahają się w granicach ok. [...] zł – [...] zł. W dniu [...] lutego 2016 r., tj. w dniu złożenia przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy, na koncie małżonki skarżącego widniało saldo dodatnie ([...] zł), a więc posiadane środki finansowe kilkakrotnie przekraczały kwotę wpisu sądowego od skargi. Zauważyć ponadto należy, że jak wynika z wymienionego wyciągu, małżonka skarżącego otrzymuje jako producent rolny pomoc finansową z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (np. w dniu [...] listopada 2015 r. wpłata kwoty [...] zł, w dniu [...] grudnia 2015 r. wpłata w wysokości [...] zł) i zwrot podatku akcyzowego z urzędu gminy (np. w dniu [...] kwietnia 2016 r. zwrot kwoty [...]zł). Ponadto Skarżący w sprzeciwie wskazał, że z tytułu sprzedaży malin osiągnął przychód w kwocie [...] zł, a jego żona z tytułu prowadzenia skupu otrzymała wynagrodzenie w kwocie [...] zł. Zauważyć należy również, że wprawdzie z twierdzeń Skarżącego wynika, iż na jego utrzymaniu pozostaje także dwójka synów to jednak ze złożonego oświadczenia wynika, że są to już osoby dorosłe w wieku około 30 i 31 lat. Z akt sprawy nie wynika, by na Skarżącym ciążył nadal alimentacyjny obowiązek utrzymywania zstępnych w takim wieku. Z akt sprawy nie wynika także, by osoby te były osobami niezdolnymi do pracy zarobkowej co oznacza, że potencjalną sytuację majątkową rodziny Skarżącego oceniać należy także z uwzględnieniem możliwości podjęcia najprostszych choćby prac dorywczych przez zstępnych Skarżącego. W konkluzji zatem należy uznać za prawidłową ocenę wniosku przez Starszego Referendarza Sądowego, co do tego, że w sprawie nie zachodzą przesłanki z art. 245 § 1 pkt 2 p.p.s.a, warunkujące przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, gdyż Skarżący nie wykazał, że uiszczenie kwoty wpisu sądowego od skargi, czy też pozostałych ewentualnych kosztów sądowych spowoduje uszczerbek w utrzymaniu koniecznym jego i rodziny. Mając powyższe na uwadze sąd orzekł jak w sentencji postanowienia, na podstawie art. 260 § 1 oraz art. 245 § 1 pkt 2 p.p.s.a.