I SA/Ol 748/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Błesiński po rozpoznaniu w dniu 21 stycznia 2014r. na posiedzeniu niejawnym wniosku T. C. o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi T. C. na decyzję Zarządu Województwa z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie: zwrotu środków dofinansowania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wraz ze skargą z dnia 7 października 2013r. T. C. prowadząca działalność gospodarczą pod nazwą "[...]" (dalej jako skarżąca, wnioskodawczyni) złożyła także wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu złożonego wniosku podniosła, że ma trudną sytuację finansową. Jedynym źródłem utrzymania jest renta, zaś prowadzona przez nią działalność gospodarcza przynosi stratę. Dodatkowo wskazała, że posiada obciążenia kredytowe. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem. Jej jedyny majątek stanowi dom o powierzchni 180m2, będący współwłasnością majątkową małżeńską, który jest obciążony kredytem oraz zakład fryzjersko-kosmetyczny i warsztat również obciążone kredytem. Wszystkie posiadane przez nią nieruchomości obciążone są kredytami hipotecznymi w wysokości 1.500.000 zł. Skarżąca i jej mąż uzyskują dochody z renty odpowiednio 860 i 820 zł (łącznie 1.680 zł). W skład wydatków wchodzą koszty: leczenia w wysokości 500 zł, wyżywienia w wysokości 600 zł, utrzymania domu (energia elektryczna, opał, woda) w wysokości 550 zł. W dodatkowym oświadczeniu złożonym na wezwanie, wystosowane do skarżącej w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm. dalej cyt. jako p.p.s.a.), wnioskodawczyni przedstawiła szczegółowo, miesięczne wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Wyjaśniła, iż wspólnie z mężem ponoszą wydatki z tytułu: zakupu gazu (butla) – 60 zł, opłat za energię elektryczną – 2.500 zł, wody – 400 zł, opału 500 zł, telefonu 180 zł, , TV i Internetu – 100 zł, wywozu odpadów 60 zł, wyżywienia 800 zł, odzieży 100 zł, środków czystości 80 zł, kosztów leczenia 90 zł, rat pożyczek i kredytów 6.000 zł, ubezpieczeń 200 zł, podatków 1.100 zł. Skarżąca wyjaśniła, iż nie korzysta z niczyjej pomocy finansowej. Wskazała, iż posiada następujące nieruchomości: dom mieszkalny, rok budowy 1960 położony przy ulicy "[...]", powierzchnia 200 m2 rozbudowany i remontowany w 1998r. obciążony dwoma kredytami hipotecznymi wysokość miesięcznych rat 1.100zł i 1.400 zł; dom mieszkalny, rok budowy 1994, położony przy ulicy "[...]", powierzchnia użytkowa 220m2, obciążony kredytem hipotecznym rata miesięczna 1.500zł, który jest również zabezpieczeniem hipotecznym umowy pożyczki na budowę i wyposażenie zakładu fryzjersko-kosmetycznego, kwota miesięcznej raty wynosi 2000 zł oraz budynek zakładu fryzjersko – kosmetycznego, rok budowy 2011, położony przy ulicy "[...]", który jest również zabezpieczeniem pożyczki. Powyższe nieruchomości obciążone są kredytami, które skarżąca spłaca wraz z mężem. Łączna wysokość rat spłacanych kredytów wynosi 6.000 zł. Wnioskodawczyni oświadczyła, iż nie posiada przedmiotów wartościowych, zasobów pieniężnych, oszczędności, papierów wartościowych oraz polis ubezpieczeniowych. Do złożonych oświadczeń skarżąca załączyła zeznania podatkowe za lata 2011 i 2012. Przedłożyła zestawienie obrotów za okres styczeń – październik 2013r., deklaracje VAT – 7 za ostatnie cztery miesiące, ewidencję środków trwałych i ewidencję wyposażenia oraz kopię umowy o świadczenie usług prawnych z dnia 3 października 2013r. oraz kopię faktury VAT nr 3/11/2013 z dnia 15.11.2013r. Postanowieniem Referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 20 grudnia 2013r. odmówiono skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła sprzeciw, w którym zarzuciła naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez błędną interpretację i uznanie, że przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym może domagać się osoba charakteryzująca się ubóstwem, pozbawiona jakichkolwiek środków do życia. W uzasadnieniu którego wskazała, że Referendarz dokonał błędnych ustaleń w zakresie sytuacji finansowej i majątkowej wnioskodawczyni. Niezasadnie bowiem połączono koszty utrzymania wnioskodawczyni z kosztami prowadzenia działalności gospodarczej. Wskazane miesięczne raty kredytów, energii elektrycznej, podatki należą do kosztów prowadzenia działalności i są spłacane z przychodów z tejże działalności gospodarczej, a nie z dochodu osiąganego z renty wnioskodawczyni i jej męża. Fakt posiadania przez wnioskodawczynię kredytów nie świadczy o jej zdolnościach płatniczych. Zdolność kredytowa była bowiem oceniana na chwilę złożenia wniosku o kredyt. Charakter i przeznaczenie posiadanego przez wnioskodawczynię majątku nieruchomego powoduje, że wnioskodawczyni nie może go spieniężyć. Sprzedaż spowodowałaby bowiem konieczność zaprzestania działalności gospodarczej. Ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika było konieczne z uwagi na skomplikowany charakter sprawy. Fakt ten nie może przesądzać o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych. Uzyskanie pożyczki lub kredytu na poczet kosztów sądowych na rozsądnych warunkach nie jest możliwe w terminie kilku dni. Poza tym dodatkowe zobowiązanie finansowe pogorszyłoby jeszcze bardziej już ciężką sytuację finansową. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył , co następuje : W razie wniesienia sprzeciwu, zgodnie z art. 260 p.p.s.a. postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a wniosek o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu przez Sąd. Generalną zasadą postępowania przed sądami administracyjnymi jest konieczność ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych z udziałem w sprawie. Wyjątek od powyższej zasady wprowadza instytucja prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika niezbicie, że to na stronie wnioskującej spoczywa obowiązek przekonania sądu, iż w jej przypadku zachodzą ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie - w niniejszym przypadku w zakresie częściowym. Naczelny Sądu Administracyjny wskazuje, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (vide: postanowienia NSA z dnia 9 września 2004r., sygn. akt FZ 360/04, niepubl., z dnia 7 marca 2006r., sygn. akt OZ 211/06, niebubl.). W orzecznictwie podkreśla się również, iż udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Burzy bowiem konstytucyjny obowiązek wynikający z art. 84 Konstytucji RP świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych na zasadzie równości i powszechności. Nie sposób zatem zgodzić się ze skarżącą, że instytucja prawa pomocy jest przeznaczona nie tylko dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. Celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosując prawo pomocy nie można chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (vide postanowienia: NSA z dnia 29 listopada 2013r., sygn. akt II FZ 773/13; WSA w Poznaniu z dnia 16 października 2008r., sygn. akt I SA/Po 1433/07, NSA z dnia 1 kwietnia 2008r., sygn. akt I OZ 208/08, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Oceniając stan majątkowy skarżącej sąd doszedł do wniosku, iż nie wykazała ona, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie tj. zwolnienia od kosztów sądowych. Z podanego przez skarżącą oświadczenia zawartego w formularzu PPF wynika, że wraz z mężem osiąga wyłącznie dochód z tytułu renty w wysokości 1.680 zł, zaś jej wydatki składają wynoszą 1.650 zł. W dodatkowym oświadczeniu podała, że jej miesięczne wydatki na utrzymanie wraz z mężem wynoszą 12.170 zł (w tym 6.000 zł stanowi rata spłacanych pożyczek i kredytów). Jednocześnie z nadesłanych na wezwanie dokumentów (PIT-36) wynika, że: - w 2011r. małżonkowie osiągnęli przychód z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej – mąż 150.683,55 zł, skarżąca 348.539,72 zł, - w 2012r. małżonkowie osiągnęli przychód z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej – mąż 414.433,66 zł, skarżąca 416.670,75 zł. Powyższe powoduje, że oświadczenie o stanie majątkowym i dochodach złożone przez skarżącą budzi wątpliwości co do faktycznej sytuacji finansowej wnioskodawczyni i jej możliwości płatniczych. Nie zasługuje przy tym na uwzględnienie twierdzenie zawarte w złożonym sprzeciwie, że nie należy łączyć kosztów utrzymania wnioskodawczyni z kosztami prowadzenia działalności gospodarczej. Na sytuację majątkową strony składają się bowiem wszystkie osiągane przez nią (i przez osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym) dochody jak i wydatki, w tym te z prowadzonej działalności gospodarczej. Tym bardziej, że skarga złożona w niniejszej sprawie swoje źródło ma w prowadzonej przez skarżącą działalności gospodarczej. Dopiero analiza całokształtu sytuacji materialnej i życiowej wnioskodawcy w powiązaniu ze wskazywanymi trudnościami finansowymi mogą stanowić podstawę do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie wszystkich tych okoliczności, co już wykazywano powyżej, spoczywa na osobie wnioskującej o przyznanie jej prawa pomocy. Podkreślenia wymaga przy tym, że przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej, a w konsekwencji z ponoszeniem kosztów z tym związanych. Zauważyć także należy, że dokonanej oceny nie zmienia również wynikająca z PIT-36 strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, bowiem powstaje ona wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Zatem, powstanie straty, nie oznacza jeszcze utraty płynności finansowej. Innymi słowy, wykazanie jedynie straty w bilansie nie przesądza automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy (vide: postanowienia NSA z dnia 18 grudnia 2013r., sygn. II GZ 751/13, z dnia 29 listopada 2013 r., sygn. akt II GZ 680/13). Jak wskazał bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 25 lutego 2010 r. (sygn. akt I FZ 10/10), w przypadku przedsiębiorców, miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego. Wskazać należy, że w niniejszej sprawie, sama miesięczna rata spłacanych przez skarżącą pożyczek i kredytów w wysokości 6.000 zł jest prawie trzy razy wyższa od kwoty należnego wpisu sądowego. Tymczasem zobowiązania cywilnoprawne nie mają pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, takimi jak koszty sądowe, bowiem spowodowałoby to nieuzasadnione przerzucenie ciężaru ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa (vide: postanowienie NSA z 28 września 2010 r. II OZ 908/10). Dodatkowo wskazać należy, że skarżąca jest współwłaścicielką majątku nieruchomego w postaci dwóch domów ( 200 m2 i 220 m2 ) oraz budynku zakładu usługowego. W orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, za pomocą którego w wyniku jego obciążenia czy też zbycia może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych. (vide postanowienia NSA : z dnia 14 lipca 2006r. sygn. akt II OZ 726/06, z dnia 19 lutego 2013r. sygn. akt I OZ 107/13, z dnia 25 listopada 2013r. sygn. akt I OZ 1132/13). Na możliwość poniesienia kosztów sądowych wskazuje również fakt ustanowienia w sprawie pełnomocnika. Skarżąca do chwili obecnej wydatkowała na ten cel kwotę 2.700 zł. Cała usługa została wyceniona na kwotę 7.200 zł. Nie negując prawa, jak również potrzeby skarżącej do ustanowienia dla siebie zastępstwa prawnego, zauważyć należy, że bezzasadne byłoby przyjmowanie, iż koszty te mają pierwszeństwo przed kosztami należnymi Skarbowi Państwa, tym bardziej, że koszty zastępstwa skarżąca jest w stanie ponosić, a - jak twierdzi - kosztów postępowania sądowego już nie. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, iż skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W związku z powyższym na zasadzie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 260 p.p.s.a, orzeczono jak w sentencji postanowienia.