II SA/Ol 19/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alicja Jaszczak-Sikora po rozpoznaniu w dniu 9 lutego 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. Z. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi A. Z. na decyzję Dyrektora Okręgowego Służby Więziennej z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji własnej w sprawie wyrównania nagrody rocznej za 2008r. postanawia odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym polegającym na ustanowieniu adwokata. WSA/pos.1- sentencja postanowienia Wnioskiem z dnia 7 listopada 2011r. A. Z. zwrócił się do tut. Sądu o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata. Podniósł, że zamierza wnieść skargę kasacyjną, a koszt jej sporządzenia przekracza jego możliwości finansowe. Podał, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, nie otrzymuje również innych świadczeń z urzędu pracy, ani świadczeń z pomocy społecznej. Zaznaczył, że nie posiada oszczędności ani przedmiotów wartościowych. Środki finansowe na jego koncie w kwocie 1.286,64 zł zostały bezterminowo zablokowane przez komornika. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, posiada mieszkanie o powierzchni 36 m² i nieruchomość rolną o powierzchni 0,59 ha. Wnioskodawca wyjaśnił, że nie pobiera pożytków finansowych z tytułu posiadania nieruchomości rolnej, utrzymuje się natomiast z dobrowolnego wsparcia finansowego krewnych i dorywczych prac sezonowych. Wnioskodawca załączył zaświadczenie potwierdzające, że dnia 4 października 2011 r. został zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. W dniu 29 listopada 2011 r. wnioskodawca został wezwany przez referendarza sądowego do złożenia oświadczenia i przedłożenia wymienionych w wezwaniu dokumentów, w terminie 7 dni od daty doręczenia wezwania. W odpowiedzi wnioskodawca nadesłał pismo, w którym wyjaśnił, że nie posiada dowodów zapłaty za sporządzenie skarg kasacyjnych w latach 2009-2011. Zaznaczył, że koszt ich wniesienia prawdopodobnie wynosił po 120 zł. Stwierdził, że wydatki te finansował z wynagrodzenia za pracę, zasiłków dla bezrobotnych i oszczędności. Wyjaśnił też, że nie miał potrzeby korzystania ze świadczeń z pomocy społecznej i jako zarejestrowany bezrobotny, nie mógł jej uzyskać, nie korzystał również z pomocy członków rodziny i osób trzecich, gdyż nie prowadzi z nimi wspólnego gospodarstwa domowego. Podał, że miesięcznie ponosi wydatki w kwocie pok. 200 zł, głównie na bieżące opłaty. Ponadto nieruchomość rolną uprawia wyłącznie w celach konsumpcyjnych na potrzeby własne. Skarżący wyjaśnił również, że zakup mieszkania i gruntu rolnego miał miejsce w latach 2004 - 2005, a sfinansował je ze zgromadzonych w latach 1998-2010 środków pochodzących z oszczędności, wynagrodzenia za pracę i zasiłku dla bezrobotnych. Skarżący wywiódł ponadto, że wezwanie do wyjaśnienia o źródła finansowania powyższych wydatków nie znajduje podstawy prawnej, gdyż sąd może badać sytuację majątkowa wnioskodawcy wyłącznie do 3 miesięcy wstecz od daty złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Do pisma załączył kopie dokumentów, z których usunął część informacji, powołując się na przepisy ustawy o ochronie danych osobowych. Postanowieniem z dnia 14 grudnia 2011r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił wnioskodawcy ustanowienia adwokata, gdyż pomimo udzielenia przez wnioskodawcę odpowiedzi na wezwanie do przedłożenia dokumentów źródłowych i oświadczeń, nie była możliwa ocena jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. W złożonym sprzeciwie A. Z. zarzucił, że referendarz sądowy odmawiając mu ustanowienia adwokata nie wziął pod uwagę faktu, że skarżący zamierza wnieść skargi kasacyjne od niekorzystnych dla niego orzeczeń tut. Sądu w kilkudziesięciu sprawach. Wywiódł, że spełnia warunki, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270, ze zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a., do przyznania wnioskowanego prawa, gdyż nie posiada środków finansowych. Podkreślił, że to przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, a nie częściowym, ma charakter wyjątkowy. Zarzucił, że w sprawie nie ustalono prawidłowo stanu faktycznego, a w wezwaniu nie uzasadniono przyczyn, dla których żądano wymienionych tam dokumentów. Stwierdził, że nadesłał wymagane dokumenty, wskazane w art. 255 p.p.s.a., i stanowią one podstawę do ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego. Zdaniem skarżącego brak było podstaw do domagania się pozostałych dowodów. Podał ponadto, że mieszkanie kupił za kwotę 2.500 zł. Stwierdził, że kwoty uiszczone na dojazdy na szkolenia oraz reklamowana wpłata nie stanowiły jego dochodu, wobec czego nie miał obowiązku wykazywania ich w deklaracjach podatkowych. Zarzucił ponadto, że referendarz sądowy zaniechał rozważenia czy ustanowienie dla wnioskodawcy adwokata było uzasadnione. Zdaniem skarżącego, odmowa ustanowienia adwokata była wadliwa, nieobiektywna i naruszyła jego konstytucyjne prawo do sądu, zagwarantowane w art. 45 ust. 1 Konstytucji i art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Obywatela. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy przede wszystkim podkreślić, iż prawo pomocy, zarówno w zakresie całkowitym, jaki i częściowym jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11). Ponadto w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien on zatem przekonać Sąd o konieczności przyznania mu prawa pomocy. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, tj. należycie udokumentować swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. np. postanowienia NSA z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. akt II GZ 409/10 i z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 833/11). Przy czym wskazać należy, iż to Sąd dokonuje oceny, czy osoba ubiegająca się o prawo pomocy spełnia przesłanki określone w ustawie. W związku z tym to Sąd – a nie wnioskodawca – decyduje jakie dokumenty, czy oświadczenia są niezbędne dla ustalenia sytuacji materialnej strony. Zatem strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy nie może kwestionować uprawnień Sądu do żądania określonych dokumentów, czy też przedkładać je w formie przez siebie wybranej (np. usuwając niektóre dane). Skoro bowiem strona ubiega się o pomoc finansowaną ze środków publicznych, to musi zaakceptować fakt, iż jest obowiązana ujawnić wszystkie okoliczności dotyczące swojej sytuacji majątkowej, niezależnie od własnej oceny czy dana okoliczność ma, czy też nie ma znaczenia dla ustaleń czynionych przez Sąd. Podnieść także należy, iż wniosek o przyznanie prawa pomocy, składany na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.) ma na celu ogólne przedstawienie sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawcy. W przypadku gdy oświadczenie strony zawarte w tym wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzi wątpliwości możliwe jest wezwanie wnioskodawcy, na podstawie art. 255 p.p.s.a., do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Z przepisów art. 246 § 1 pkt 2 i art. 252 § 1 p.p.s.a. wynika bowiem, że Sąd musi dysponować precyzyjnymi danymi dowodzącymi istnienia ustawowych przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Uwzględniając zatem treść cytowanych wyżej przepisów, należy stwierdzić, że rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania prawa pomocy zawsze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę. W niniejszej sprawie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, polegającym na ustanowieniu adwokata. Winien więc wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że wnioskodawca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, ponadto nie otrzymuje innych świadczeń z tego tytułu, nie ubiegał się też o świadczenia z pomocy społecznej. Utrzymuje się z dobrowolnego wsparcia finansowego krewnych, dorywczych prac sezonowych i zbieractwa runa leśnego. Nie posiada oszczędności ani przedmiotów wartościowych, a zgromadzone na rachunku bankowym środki finansowe w kwocie 1.286,64 zł zostały bezterminowo zablokowane przez komornika. Wnioskodawca wykazał ponadto, że jest właścicielem mieszkania o pow. 36 m² i nieruchomości rolnej o pow. 0,59 ha. Powyższe dane, zawarte w formularzu PPF, nie są wystarczające do oceny czy skarżący spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Z tych względów został on wezwany, w trybie art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, do przedłożenia oświadczenia wskazującego: wysokość kosztów związanych z ustanowieniem zawodowego pełnomocnika w sprawach prowadzonych przez skarżącego przed sądami administracyjnymi w latach 2009-2011, źródło ich sfinansowania oraz przyczyny braku możliwości pokrycia z tego źródła kosztów postępowania w niniejszej sprawie i w innych prowadzonych obecnie przez skarżącego; kiedy skarżący utracił stałe źródło dochodu; wysokość dochodów uzyskanych przez skarżącego z jakiegokolwiek tytułu (np. z tytułu pracy dorywczej) w okresie od 1 stycznia 2011 r. do chwili obecnej ze wskazaniem daty uzyskania dochodu i jego wysokości oraz tytułu jego uzyskania, a ponadto wysokość otrzymanej w tym okresie pomocy pieniężnej/rzeczowej ośrodka pomocy społecznej, jakichkolwiek innych instytucji, osób trzecich lub członków rodziny ze wskazaniem jej źródła, rodzaju oraz daty otrzymania; wysokość i przeznaczenie ponoszonych miesięcznie przez skarżącego wydatków; cel nabycia i sposób wykorzystywania nieruchomości rolnej; w przypadku gdy nieruchomość ta nie przynosi dochodu - wskazującego dodatkowo przyczyny braku jej wykorzystania w celu pozyskania źródła dochodu (np. z tytułu uprawy, dzierżawy, itp.) lub ostatecznie jej sprzedaży; kopii dokumentów stanowiących akty nabycia mieszkania oraz nieruchomości rolnej (np. akt notarialny, orzeczenie sądu, itp.) oraz w przypadku nabycia odpłatnego - oświadczenia wskazującego źródło sfinansowania tego wydatku; dokumentu stanowiącego podstawę prowadzenia egzekucji z rachunku bankowego oraz dowodów opłacania należności wiążących się z posiadaniem mieszkania i nieruchomości rolnej za ostatni miesiąc. Odpowiadając na powyższe wezwanie referendarza sądowego skarżący zrealizował je jedynie częściowo. Nie wskazał bowiem wysokości kosztów ustanowienia zawodowego pełnomocnika w sprawach prowadzonych przed sądami administracyjnymi w latach 2009-2011. Odnosząc się do kwestii wysokości i źródeł uzyskiwanego dochodu od 1 stycznia 2011 r. do dnia wezwania, nie podał źródła, rodzaju i daty otrzymania pomocy pieniężnej lub rzeczowej osób trzecich lub członków rodziny, lecz podał, sprzecznie z oświadczeniem zawartym we wniosku PPF, że nie korzystał z pomocy członków rodziny ani osób trzecich. Dodać też należy, że nie wskazał na jakiekolwiek źródła dochodu z prac dorywczych. Ponadto skarżący nie udzielił pełnych wyjaśnień umożliwiających zbadanie jego stałych wydatków. Nie przedłożył także kopii aktów nabycia mieszkania i nieruchomości rolnej, ani oświadczenia wskazującego źródło sfinansowania tych wydatków. Ponadto z załączonych aktów notarialnych z dnia 15 czerwca 2004r., 21 września 2005r. i 13 sierpnia 2010r., z których treści skarżący usunął niemal wszystkie dane, nie wynika, jakie jest przeznaczenie trzech działek o powierzchniach: 403 m², 500 m² i 5.000 m², ani jaka była cena zakupu (wartość) tych nieruchomości oraz mieszkania. Wbrew stanowisku skarżącego szczątkowa treść § 5 aktu notarialnego nabycia mieszkania nie dowodzi, że rzeczywiście nabył je za kwotę jedynie 2.500 zł. Wobec powyższego stwierdzić należy, że wezwanie nie zostało wypełnione w sposób należyty, gdyż skarżący nie przesłał wszystkich żądanych dokumentów i oświadczeń, a pisma które zostały przekazane do oceny Sądu nie wskazują jednoznacznie, jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa skarżącego. Podkreślenia natomiast wymaga, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006r., sygn. akt II OZ 211/06). Dodać również trzeba, że wnosząc sprzeciw od postanowienia z dnia 14 grudnia 2011 r., skarżący także nie przedłożył wszystkich dokumentów i oświadczeń, lecz polemizował z zasadnością ich żądania. Natomiast, nawet jeżeli w dacie realizacji wezwania skarżący miał wątpliwości co do zasadności żądania niektórych danych, to referendarz sądowy szczegółowo wyjaśnił w uzasadnieniu postanowienia z dnia 14 grudnia 2011 r., że zwrócenie uwagi na zależność między przeszłymi zdarzeniami a obecną sytuacją wnioskodawcy wynikło z założenia przyjętego po porównaniu jego wniosków o przyznanie prawa pomocy, złożonych w sprawie o sygn. akt II SA/Ol 523/09 i w sprawie niniejszej, że całość majątku nieruchomego została przez niego nabyta po dniu 18 sierpnia 2009 r., mimo że był on wówczas osobą bez stałego źródła dochodu i oszczędności. Nie było więc wykluczone, że żądane informacje dotyczyły okoliczności bezpośrednio poprzedzających złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie. Uzasadnione było zatem ustalenie, kiedy oraz jakiego rodzaju i wartości nieruchomości nabył wnioskodawca, a także skąd pochodziły środki pieniężne na ich nabycie, jeśli było ono odpłatne, a także źródeł i wysokości dochodu skarżącego i jego wydatków. Złożone w niniejszej sprawie oświadczenia skarżącego nie pozwalają ocenić jego faktycznej sytuacji materialnej i zdolności finansowych. Skoro zaś skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości na te okoliczności, to rozpoznawany wniosek należy ocenić jako niezasadny wobec niemożności przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków. Wniosek o przyznanie prawa pomocy nie został zatem uzupełniony w sposób prawidłowy, a niewykonanie wezwania uniemożliwiło dokonanie rzetelnej analizy sytuacji materialnej i zdolności finansowych skarżącego. Osoba ubiegająca się o przyznaje prawa pomocy winna natomiast mieć świadomość, iż domagając się przyznania prawa pomocy musi uprawdopodobnić okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. Przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających wniosek leży więc w interesie strony. Skoro zaś w niniejszej sprawie skarżący uchylił się od przedstawienia żądanych w trybie art. 255 p.p.s.a. dowodów, gdyż dołączył jedynie wybrane selektywnie informacje i dokumenty, to winien był liczyć się z oceną, że brak będzie podstaw do uznania jego twierdzeń i oświadczeń za uprawdopodobnione. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 744/09, LEX 552404). Odnosząc się natomiast do wywodu dotyczącego naruszenia odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie art. 6 Europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji, przyznać należy, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu osobom, których wyjątkowo trudna sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi zatem do konieczności wyważenia pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi nie mającemu dostatecznych środków a zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych. Jak już bowiem wyżej wskazano, przyznanie prawa pomocy jest jednoznaczne z przerzuceniem tego ciężaru na budżet Państwa. Dostrzec jednakże trzeba, że prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, to ograniczenie nie będzie sprzeczne z powołanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały (por. postanowienie NSA z dnia 13 sierpnia 2010 r., sygn. akt II FZ 398/10). Ponadto, Europejski Trybunał Praw Człowieka w § 27 wyroku z dnia 10 stycznia 2012 r. (skarga nr 2917/05) stwierdził, że ustalenie czy zapewnienie pomocy prawnej jest niezbędne dla zagwarantowania prawa do sprawiedliwego rozpoznania sprawy musi być przyjmowane na podstawie okoliczności konkretnej sprawy i będzie zależeć m.in. od wagi (znaczenia) sprawy dla strony, złożoności mających zastosowanie w sprawie przepisów prawnych oraz procedur, zdolności strony do skutecznej obrony. Podkreślenia wymaga, że sam fakt, że w celu wniesienia skargi kasacyjnej skarżący musi skorzystać z pomocy fachowego pełnomocnika, w świetle art. 165 p.p.s.a. w związku z 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Przyznanie stronie fachowego pełnomocnika uzależnione bowiem jest od jej trudnej sytuacji materialnej (por. postanowienie WSA w Opolu z dnia 24 października 2011 r., sygn. akt II SA/Op 405/10). W niniejszej sprawie skarżący jednak nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Sąd postanowił, jak w sentencji postanowienia.