II SA/Ol 330/12

Dnia 24 maja 2013 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Matczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 maja 2013 roku w Olsztynie wniosku A.Z. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A.Z. na postanowienie Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie opracowania ekspertyzy stanu technicznego budynku postanawia odmówić wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. Po rozpatrzeniu wniosku A.Z. z dnia 25 maja 2012 r. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie imiennie wskazanego przez niego adwokata w sprawie ze skargi na postanowienie Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...], nr [...] w przedmiocie opracowania ekspertyzy stanu technicznego budynku, Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie postanowieniem z dnia 6 lipca 2012 r., sygn. akt II SA/Ol 330/12 odmówił przyznania wnioskodawcy prawa pomocy. Wnioskodawca nie przedłożył bowiem żądanych dokumentów źródłowych i dodatkowego oświadczenia, które miały uzupełnić informacje na temat jego sytuacji majątkowej i finansowej oraz wyjaśnić wątpliwości powstałe na tle złożonego przez niego we wniosku oświadczenia. Uniemożliwiło to jednoznaczne stwierdzenie, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w tej sprawie i innych sprawach prowadzonych przez niego przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Olsztynie. Wnioskiem z dnia 30 lipca 2007 r. A.Z. zwrócił się o ustanowienie imiennie wskazanego adwokata w celu sporządzenia i wniesienia sprzeciwu na postanowienie z dnia 6 lipca 2012 r., sygn. akt II SA/Ol 330/12 o odmowie przyznania prawa pomocy. Następnie wnioskiem z dnia 18 września 2012 r. zwrócił się o zwolnienie go od kosztów sądowych w całości. W złożonych wnioskach podał, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, nie ma środków finansowych i oszczędności oraz nie posiada przedmiotów wartościowych. Jest właścicielem budynku mieszkalnego o powierzchni 111,54 m2 (do rozbiórki), mieszkania o powierzchni 36 m2 i nieruchomości rolnej o powierzchni 0,59 ha. Posiadana nieruchomość rolna nie stanowi źródła dochodu, nie czerpie z niej korzyści, jest ona wykorzystywana "w celach prywatnych i konsumpcyjnych". Zgromadzone na jego koncie środki finansowe w wysokości 1286,64 zł zostały bezterminowo zablokowane przez komornika sądowego. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 27 września 2012 r., sygn. akt II SA/Ol 330/12 odmówił zmiany postanowienia z dnia 6 lipca 2012 r., na podstawie art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej: ustawą ppsa. W uzasadnieniu wskazano, że wnioskodawca nie wykazał, aby nastąpiła zmiana okoliczności sprawy, która uzasadniałaby zmianę przedmiotowego postanowienia. Wnioskodawca po raz kolejny nie ujawnił źródeł utrzymania siebie i źródeł finansowania wydatków, do których ponoszenia jest zobowiązany chociażby w związku z posiadaniem wykazanych nieruchomości. Nie znając rzeczywistych źródeł finansowania wnioskodawcy i wysokości środków, jakie z nich pozyskuje, nie można ustalić jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja finansowa oraz jakie są jego zdolności płatnicze. W złożonym sprzeciwie A.Z. zarzucił, że nie występował z wnioskiem o zmianę postanowienia w trybie art. 165 ustawy ppsa., a zatem nie było podstaw do wydania tego postanowienia. Ponadto podniósł, że referendarz sądowy nie był uprawniony do wydania postanowienia na podstawie art. 165 ustawy ppsa., gdyż takie uprawnienie nie zostało przewidziane w art. 258 § 2 pkt 7 ustawy ppsa. Postanowieniem z dnia 11 stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Ol 330/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie na podstawie art. 165 ustawy ppsa. odmówił zmiany postanowienia z dnia 6 lipca 2012 r. o odmowie przyznania wnioskodawcy prawa pomocy. Sąd zbadał, czy nastąpiła zmiana okoliczności sprawy, która powinna była zaistnieć po tym, jak Sąd rozstrzygnął pierwszy wniosek strony w tej materii. Oceniając w tym kontekście powtórny wniosek o przyznanie prawa pomocy stwierdzono, że wnioskodawca nie powołał w nim żadnych nowych istotnych okoliczności, które mogłyby doprowadzić do zmiany postanowienia z dnia 6 lipca 2012 r. i przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Ponadto Sąd wyjaśnił, że referendarz sądowy jest władny uchylić lub zmienić, na podstawie art. 165 ustawy ppsa., postanowienie podjęte w sprawie przyznania prawa pomocy wskutek zmiany okoliczności sprawy, o ile nie zostało ono zaskarżone przez wniesienie sprzeciwu. Na powyższe postanowienie A.Z. wniósł zażalenie domagając się jego uchylenia. Podniósł, że nie występował z wnioskiem o zmianę postanowienia z dnia 6 lipca 2012 r. na podstawie art. 165 ustawy ppsa. Wniósł natomiast sprzeciw na postanowienie referendarza sądowego z dnia 27 września 2012 r. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 20 marca 2013 r., sygn. akt II OZ 198/13 uchylił zaskarżone postanowienie wskazując, że postanowieniem z dnia 6 lipca 2012 r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Natomiast we wniosku z dnia 18 września 2012 r. (złożonym w dniu 20 września 2012 r.) skarżący zwrócił się o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym, bowiem wniósł jedynie o zwolnienie go od kosztów sądowych w całości. W tej sytuacji Sąd zobowiązany był do ponownej oceny sytuacji finansowej skarżącego stosując kryteria określone w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy ppsa. Zarządzeniem z dnia 10 kwietnia 2013 r., na podstawie art. 255 ustawy ppsa., wnioskodawca został wezwany do przedłożenia w terminie 7 dni: 1) oświadczenia wskazującego: - źródło utrzymania w poszczególnych miesiącach 2012 r. począwszy od miesiąca sierpnia 2012 r. do dnia odbioru wezwania, - wszystkie kategorie ponoszonych wydatków [wyżywienie, opłaty (ze wskazaniem jakie), itd.] oraz miesięczną wysokość i źródło finansowania każdego z nich, - sposób wykorzystywania każdej z nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku złożonego w dniu 20 września 2012 r. (w tym odrębnie każdej z wykazanych pod pozycją "nieruchomość rolna") oraz ewentualny dochód uzyskiwany z tych nieruchomości; w przypadku, gdy jakakolwiek nieruchomość nie przynosi dochodu - wskazać dodatkowo przyczyny braku jej/ich wykorzystania w celu pozyskania źródła dochodu (np. z tytułu uprawy, dzierżawy, najmu, itp.) lub ostatecznie jej/ich sprzedaży, - wyjaśnienie stwierdzenia, że "posiadana nieruchomość rolna (...) stanowi (...) jedynie konsumpcyjne źródło utrzymania" oraz że skarżący wykorzystuje ją "w celach prywatnych i konsumpcyjnych"; 2) kopii aktów notarialnych nabycia wszystkich nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku (dopuszczalne jest jedynie usunięcie danych zbywcy); 3) kopii dowodów opłacenia w 2012 r. należności wiążących się z posiadaniem nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku, a w przypadku ich nieopłacenia - stosownego zaświadczenia o wysokości zaległości z tego tytułu; 4) wyciągów ze wszystkich posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych za okres od 31 lipca 2012 r. do dnia odbioru niniejszego wezwania. W odpowiedzi, pismem z dnia 2 maja 2013 r. skarżący wyjaśnił, że nie posiada jakichkolwiek źródeł utrzymania ani też dochodu. Na dowód załączył zaświadczenie Urzędu Pracy w B., iż jest zarejestrowany jako bezrobotny bez prawa do zasiłku oraz zaświadczenie z Urzędu Skarbowego w B. potwierdzające, że w 2012 r. skarżący nie uzyskał żadnego dochodu. Wskazał, że wobec tego nie może wykazać wszystkich ponoszonych wydatków, gdyż samodzielnie ich nie ponosi. Stwierdził, że na żądanie Sądu może przedstawić faktyczne wydatki, na które łoży jego rodzina, która nie ma takiego obowiązku, gdyż nie stanowi wspólnego gospodarstwa domowego ze skarżącym. Skarżący uznał, że nie musi wskazywać rodziny, która mu pomaga, skoro rodzina ta nie ma takiego prawnego ani faktycznego obowiązku. Skarżący przedstawił opłacone rachunki za czynsz i fundusz remontowy za kwiecień 2013 r. w kwocie 85,16 zł i 71,50 zł, dowody wpłat na podatek od nieruchomości i podatek rolny za 2012 r. w łącznej kwocie 319 zł, fakturę za prognozowane zużycie energii elektrycznej od lutego do lipca 2013 r. na łączną sumę 32,70 zł. Skarżący podkreślił, że wydatki te ponosi jego rodzina, która nadto wspomaga i dożywia stronę gotowymi posiłkami i zakupionymi wcześniej artykułami żywnościowymi. Odnośnie sposobu wykorzystania posiadanych nieruchomości wnioskodawca wyjaśnił, że mieszka w mieszkaniu o powierzchni 36 m2. Natomiast budynek mieszkalny przeznaczony do rozbiórki nie nadaje się do wykorzystania w jakikolwiek sposób ze względu na zły stan techniczny. Z tego powodu nie korzysta również z gruntu pod tą nieruchomością i w granicach działki o pow. 403 m2, na której ten budynek jest posadowiony. W przypadku zaś gruntu o powierzchni 500 m2, to działka ta nie nadaje się do użytkowania, gdyż jest porośnięta krzewami i drzewostanem, poza tym znajdują się na niej pozostałości ruin fundamentów. Nieruchomość rolną o areale 0,59 ha skarżący wykorzystuje jedynie w celach prywatnych, uprawiane są na niej warzywa w takiej ilości, aby zostały zaspokojone bieżące potrzeby skarżącego i pomagającej mu rodziny, a także zostały zrobione zapasy i przetwory na zimę. Nie jest uprawiany cały posiadany areał, ale tylko tyle ile faktycznie daje się uprawiać. Skarżący nie uzyskuje z upraw dochodów pieniężnych, gdyż nie jest rolnikiem i nie stać go na opłaty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej. Podkreślił, że są to nieruchomości rolne i są wykorzystywane tylko na własne potrzeby. Skarżący przedstawił również kserokopie aktów notarialnych z usuniętymi danymi o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości oraz kserokopię wyciągu bankowego, z którego wynika, że 26 grudnia 2012 r. skarżący wypłacił z konta w bankomacie 800 zł, a w dniu 30 stycznia 2013r. z konta zrealizowane zostało zajęcie komornicze na kwotę 134,91 zł. Stan konta na dzień 27 marca 2013 r. wynosił 365,90 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 245 § 2 w związku z art. 246 § 1 ustawy ppsa., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zatem to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien on należycie udokumentować swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez wnioskodawcę informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. akt II GZ 409/10 i z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 833/11, dostępne w CBOSA, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wniosek o przyznanie prawa pomocy składany jest na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 ustawy ppsa.). Wniosek ten ma na celu ogólne przedstawienie sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawcy. Z przepisów art. 246 § 1 pkt 1 i art. 252 § 1 ustawy ppsa. wynika jednak, że Sąd musi dysponować precyzyjnymi danymi dowodzącymi istnienia ustawowych przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. W niniejszej sprawie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, bowiem wnioskiem z dnia 30 lipca 2007 r. (k. 54-55 akt sądowych) zwrócił się o ustanowienie imiennie wskazanego adwokata, a następnie wnioskiem z dnia 18 września 2012 r. (k. 75-76 akt sądowych) zwrócił się o zwolnienie go od kosztów sądowych w całości. Powinien zatem wykazać, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z urzędowych formularzy wniosków o przyznanie prawa pomocy i przedłożonych przez skarżącego kopii dokumentów wynika, że prowadzi on jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest bezrobotny, bez prawa do zasiłku, nie uzyskuje żadnego dochodu. Skarżący jest właścicielem mieszkania o pow. ok. 36 m2, budynku do rozbiórki o pow. 111,54 m2 i nieruchomości rolnej o pow. 0,59 ha. Nie posiada oszczędności i przedmiotów wartościowych. We wnioskach skarżący podał również, że zgromadzone na jego koncie środki finansowe w wysokości zostały bezterminowo zablokowane przez komornika sądowego. Jednakże z przedstawionego wyciągu z rachunku bakowego wynika, iż zgromadzone na tym rachunku środki finansowe zostały skarżącemu odblokowane. W grudniu 2012 r. skarżący wypłacił z bankomatu 800 zł. Nie wyjaśnił na co spożytkował te środki i ciągle twierdzi, że całe jego utrzymanie oraz wydatki z tym związane pokrywa rodzina. Skarżący w dalszym ciągu faktycznie nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. Podał wprawdzie, że wszelkie wydatki związane z utrzymaniem jego i jego majątku ponosi rodzina, nie wskazał jednak, kto rzeczywiście udziela mu tej pomocy. Pomimo wezwania, skarżący nie wyjaśnił w ogóle przyczyn braku wykorzystania posiadanych nieruchomości w celu pozyskania źródła dochodu (np. z tytułu dzierżawy, najmu) lub ostatecznie ich sprzedaży. Ponadto pomimo wielokrotnego wyjaśnienia skarżącemu potrzeby oszacowania potencjału posiadanych nieruchomości poprzez ustalenie ich położenia i wartości, skarżący ponownie przedłożył akty notarialne o fragmentarycznej treści, chociaż w wezwaniu wyraźnie zaznaczono, że dopuszczalne jest jedynie usunięcie danych zbywcy. Skarżący natomiast przedstawił tylko te dane, które uznał za stosowne. W związku z tym, że skarżący ogólnikowo odniósł się do wezwania dotyczącego przedłożenia dodatkowych dokumentów, Sąd nie znalazł podstaw do przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym polegającym na zwolnieniu z kosztów sądowych i ustanowieniu adwokata. Podkreślić należy, że na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych, tym bardziej gdy w skład tego majątku wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek nie może pozostawać bez wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Udzielenie stronie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania jej z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko, w sytuacji gdy zdobycie przez nią środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe. Istotne jest zatem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, co do zasady wyklucza zatem możliwość przyznania prawa pomocy zwłaszcza, w sytuacji gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego wykorzystania w celu pozyskania dochodu, obciążenia, czy zbycia (por. postanowienia NSA z dnia 25 października 2012 r., sygn. akt I OZ 806/12 i z dnia 8 listopada 2012 r., sygn. akt I OZ 826/12, dostępne w CBOSA). Zauważyć jednocześnie należy, że fakt posiadania nieruchomości musi być w każdej sprawie oceniany indywidualnie. Istotny jest bowiem rodzaj nieruchomości, ich przeznaczenie, stan, sytuacja prawna, wartość, a także możliwość uzyskania z tych nieruchomości dochodu odpowiedniego na pokrycie kosztów postępowania. Skarżący jest właścicielem mieszkania i trzech działek o powierzchni 403 m2, 500 m2 i 5000 m2. Z treści przedłożonych kopii aktów notarialnych wynika, że wszystkie nieruchomości są wolne od obciążeń, jedna działka jest zabudowana zakwalifikowanym do rozbiórki budynkiem mieszkalnym, natomiast dwie pozostałe są niezabudowane. Dane o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości zostały przez skarżącego usunięte. Nie pozwolił on zatem określić stanu posiadanego majątku i jego wartości, co uniemożliwia ustalenie możliwości wykorzystania jego potencjału. Wnioskodawca, mimo, że jak podnosi od wielu miesięcy nie uzyskuje dochodu, nie wskazał jednak, dlaczego w pierwszej kolejności nie wykorzystuje tych nieruchomości w celu pozyskania źródła dochodu, chociażby z tytułu dzierżawy, a ostatecznie z tytułu sprzedaży, chociażby tej, której w żaden sposób nie wykorzystuje. Jak już wyżej zaznaczono, prawo pomocy stanowi instytucję wyjątkową i z tego względu może być przyznane tylko, gdy strona wiarygodnie wykaże, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla niej obiektywnie niemożliwe. W sytuacji gdy strona posiada majątek o potencjalnie znacznej wartości, aktualny brak uzyskiwania przez nią dochodów nie może sam w sobie uzasadniać przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W tej bowiem sytuacji trudno skarżącego uznać za osobę rzeczywiście należącą do grona osób ubogich. W warunkach niniejszej sprawy skarżący, posiadając wolny od obciążeń majątek, w skład którego wchodzi mieszkanie i trzy nieruchomości gruntowe, nie wykazał wiarygodnie, że wykorzystując racjonalnie ten majątek nie jest w stanie przezwyciężyć swoich problemów finansowych. Przekazane do oceny Sądu pisma i wyjaśnienia, na które skarżący powołuje się w niniejszej sprawie, nie wskazują zatem jednoznacznie, jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa skarżącego. Podkreślenia natomiast wymaga, że jeżeli fakty, które wnioskodawca podaje nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 211/06, dostępne w CBOSA). Skoro skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby na jego rzeczywistą sytuację materialną i zdolności finansowe w sposób niebudzący wątpliwości, to rozpoznawany wniosek należy ocenić jako niezasadny wobec niemożności przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków. Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna mieć świadomość, że domagając się przyznania tego prawa musi udowodnić okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. W rozpoznawanej sprawie skarżący uchylił się od przedstawienia niezbędnych dowodów, gdyż przedłożył do oceny Sądu jedynie wybrane informacje i dokumenty, powinien był zatem liczyć się z tym, że brak będzie podstaw do uznania jego twierdzeń i oświadczeń za udowodnione. Ponieważ w rozpatrywanej sprawie skarżący nie wykazał, że rzeczywiście nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, Sąd, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy ppsa., postanowił jak w sentencji.