II SA/Ol 514/18

Dnia 23 października 2018 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Katarzyna Matczak (spr.) Sędziowie sędzia WSA Tadeusz Lipiński sędzia WSA Beata Jezielska Protokolant specjalista Wojciech Grabowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 października 2018 roku sprawy ze skargi A.J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. oddala skargę; II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie radcy prawnemu J. W. kwotę 240 złotych (słownie: dwieście czterdzieści) powiększoną o należny podatek VAT tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną skarżącemu A. J. z urzędu. I. Z przekazanych Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie akt sprawy wynika, że pismem z dnia "[...]"r. - data wpływu do organu "[...]"r.- A J (zwany dalej: skarżącym, wnioskodawcą) skierował do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L wniosek o umorzenie zaległości alimentacyjnych wypłaconych na rzecz małoletnich P i N J. W uzasadnieniu wniosku wskazano, że zadłużenie powstało w wyniku całkowitej utraty płynności finansowej, gdyż miesięczne zobowiązania alimentacyjne wnioskodawcy wynoszą "[...]" zł i nie jest on w stanie ich regulować. Podał, że prowadzenie egzekucji spowoduje niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. II. Decyzją z dnia "[...]"r., działający z upoważnienia Burmistrza Miasta L Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L, odmówił wnioskodawcy umorzenia należności wraz z odsetkami, powstałych z tytułu wypłacanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej p. J K na dzieci: P J i N J. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazano, że zgodnie z art. 27 ust.1 i 1a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (dalej: u.p.o.u.a.), dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty. Organ wskazał na treść art. 30 ust. 1 i 2 u.p.o.u.a., zgodnie z którym organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, w łącznej wysokości: 1) 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 2) 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 3) 100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Zgodnie z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Organ I instancji wskazał, że J K od czerwca "[...]" r. pobiera świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz małoletnich P i N J w kwocie po "[...]" zł miesięcznie - łącznie "[...]" zł miesięcznie, zgodnie z wyrokiem Sądu Rejonowego w Wejherowie Wydział III Rodzinny i Nieletnich, sygn. akt "[...]". Z ustaleń poczynionych w ramach wywiadu środowiskowego przeprowadzonego na potrzeby prowadzonego postepowania wynika, że wnioskodawca od "[...]"r. do "[...]"r. odbywa karę pozbawienia wolności. Od "[...]"r. pracuje także nieodpłatnie w zakładzie karnym. Wnioskodawca, nie posiada dodatkowych zasobów majątkowych czy nieruchomości. Organ po przedstawieniu stanu faktycznego wskazał wnioskodawcy na możliwość odroczenia terminu spłaty należności, a także możliwość zwrócenia się do sądu o obniżenie wysokości zasądzonych alimentów. Jednocześnie organ nie dostrzegł możliwości umorzenia należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. III. Od powyższego rozstrzygnięcia skarżący złożył odwołanie. Wniósł o uchylenie decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. Zarzucił organowi, że ten nie przeprowadził wnikliwego postępowania dowodowego, pozwalającego na ustalenie faktycznej sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego. IV. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w E decyzją z dnia "[...]"r. orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonego rozstrzygnięcia organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji, po przedstawieniu stanu faktycznego sprawy wyjaśniono, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 554 z poźn.zm.) dalej zwana: u.p.o.u.a. Przytoczono treść art. 27 ust.1 i 1a oraz art. 30 ust. 1 i 2 ww. ustawy. Organ zaznaczył również, że obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dzieci ma charakter obligatoryjny, a zwolnienie z tego obowiązku może odbywać się tylko i wyłącznie w wyjątkowych sytuacjach. Organ podał, że definicja obowiązku alimentacyjnego zawarta jest w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017r. poz. 682 ze zm.) dalej: k.r.o. Zgodnie z art. 133 § 1 k.r.o. obowiązek rodziców względem dziecka oznacza, że rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba, że dochody z majtku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Umorzenie świadczeń na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. ma charakter fakultatywny. Oznacza to, że organ ma możliwość wyboru określonego rozstrzygnięcia. Granice uznania administracyjnego wyznaczają przede wszystkim indywidualne okoliczności ustalone przez organ w toku postępowania poprzedzającego wydanie decyzji. To do organu należy ocena, czy występujące w sprawie okoliczności przemawiają w wystarczającym stopniu za zastosowaniem przewidzianych w ustawie rozwiązań. W rozpoznawanej sprawie organ I instancji nie dopatrzył się wystąpienia przesłanek o których mowa w art. 30 ust.1 i ust.2 u.p.o.u.a. i na tej podstawie orzekł o odmowie umorzenia zobowiązań alimentacyjnych. W sprawie nie zaszły okoliczności, na które skarżący nie miał wpływu, a które uniemożliwiałyby mu wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Organ nie uznał również przebywania skarżącego w zakładzie karnym za przesłankę uzasadniającą umorzenie zobowiązań. Kolegium wskazało, że skarżący został umieszczony z Zakładzie Karnym w Kwidzynie czasowo od dnia "[...]" r. na okres jednego roku, nie można zatem wykluczyć, że w przyszłości, nawet w warunkach odbywania kary podejmie on pracę odpłatną, lub po opuszczeniu zakładu karnego znajdzie zatrudnienie. Na poparcie swojej argumentacji przytoczyło stanowisko NSA zawarte w wyroku z dnia 6 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 890/14, w którym wskazano, że umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie uzasadnia pobyt w zakładzie karnym, brak odpłatnej pracy w jednostce penitencjarnej lub chęć podjęcia po jej opuszczeniu nowego życia bez obciążenia długami powstałymi przed i podczas pobytu w zakładzie karnym. Kolegium stwierdzało, że okoliczność, iż skarżący przebywa w zakładzie karnym, pracuje w tej jednostce nieodpłatnie i obecnie ma problemy ze spłatą zasadzonych alimentów nie może na tym etapie przesądzać o umorzeniu powstałych zobowiązań. Zaznaczono także, że organ I instancji nie przekroczył granic przysługującego mu uznania administracyjnego, stan faktyczny sprawy przyjęty przez organ znajduje bowiem odzwierciedlenie w aktach sprawy. V. Od powyższej decyzji skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie wywiódł A J, zarzucając organom administracji publicznej zbyt pobieżną ocenę zebranego materiału dowodowego, co miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie. Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. Nadto skarżący domagał się ustalenia okoliczności faktycznych sprawy dotyczących możliwości skarżącego w zakresie regulowania ciążących na nim należności. Podniósł, że ma zobowiązania alimentacyjne dotyczące "[...]" dzieci w wysokości "[...]" zł miesięcznie. Z wykształcenia jest technikiem - mechanikiem. Swoje możliwości zarobkowe ocenia na "[...]" zł miesięcznie. Nie jest zatem w stanie regulować swoich zobowiązań. Zaznaczał również, że w miarę swoich możliwości wpłacał pieniądze na pokrycie swoich należności. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi podtrzymując wcześniejszą argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2017r., poz. 2188 z późn.zm.) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 1302 z późn.zm) dalej jako: p.p.s.a., sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd ma obowiązek uwzględnienia skargi i wyeliminowania z obrotu prawnego aktu administracyjnego, jeżeli stwierdzi jakiekolwiek naruszenie przepisu prawa mogące mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia. Sąd poddawszy kontroli zaskarżoną wyżej decyzję, stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Ustawodawca w preambule do ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów podkreślił, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem członków ich rodziny wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, a wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Uwzględniając powyższe trzeba stwierdzić, że przewidziana w art. 30 ust. 2 tej ustawy możliwość udzielenia, na wniosek dłużnika alimentacyjnego, ulgi w spłacie należności wypłaconych tytułem świadczeń alimentacyjnych, stanowi wyjątek od zasady zawartej w art. 27 ust. 1 ww. ustawy, który to przepis przewiduje obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego z odsetkami, ma więc charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Ponadto, badając czy okoliczności faktyczne sprawy stanowią przesłanki umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego należy mieć na względzie charakter zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z postanowieniami art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci mają charakter obligatoryjny (vide: wyrok WSA w Poznaniu z 5 sierpnia 2010 r., IV SA/Po 119/10, dostępny na stronie Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nas.gov.pl). Stanowisko spójne z przedstawionym wyżej zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 4 września 201 8r. (sygn. akt I OSK 2604/16, dostępny w CBOSA), w którym wywodził, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Jak podkreślał sąd stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Stanowisko to w pełni podziela sąd w rozpoznawanej sprawie. W tym kontekście za istotne należy wskazać, że pobyt w Zakładzie Karnym z całą pewnością nie może być zaliczony do przesłanek uzasadniających umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Jak podkreślano wyżej wszelkiego rodzaju zwolnienia z tego obowiązku mają bowiem charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający, skoro obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowywanie czy edukację. Dobro dziecka jest wartością najwyższą i podlega konstytucyjnej ochronie ze strony państwa (art. 72 Konstytucji RP). Fakt wypłaty przez państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej z tytułu zasądzonych alimentów, nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji wobec własnego dziecka. Każde natomiast umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, zaznaczyć należy, że art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. tworzy, mającą charakter wyjątkowy, instytucję umorzenia należności zobowiązanego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Podkreślenia wymaga przy tym, że ustawodawca stosuje gradację środków służących łagodzeniu lub dostosowaniu do realnych możliwości zobowiązanego obciążeń wynikających z obowiązku zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej. W art. 30 ust.1 u.p.o.u.a. wskazano m.in. na możliwość umorzenia - w różnej części - należności dłużnika alimentacyjnego w razie bezskuteczności prowadzonej co do tych zobowiązań egzekucji. Dopiero kolejną ewentualnością jest przewidziana w art. 30 ust. 2 tej ustawy możliwość umorzenia całości lub części zobowiązań z powodu szczególnej sytuacji rodzinnej i dochodowej zobowiązanego. Przepis ten wskazuje jednak, również na możliwość odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Tym samym umorzenie w całości lub części tego rodzaju zobowiązań traktowane winno być jako możliwość szczególna i najdalej idąca forma ulgi dostępnej dla zobowiązanego. Skoro każda z przewidzianych art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. ulg w dochodzeniu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter fakultatywny i wyjątkowy, organ administracji w pierwszej kolejności ocenić winien czy istnieją przesłanki uzasadniające ich zastosowanie. Inaczej mówiąc czy sytuacja zobowiązanego - rodzinna i dochodowa - uzasadnia złagodzenie reżimu dochodzenia wynikających z przepisów prawa należności i przeniesienie tym samym ciężaru alimentacyjnego na budżet państwa, a więc ogół społeczeństwa. W dalszej kolejności organ rozważyć winien formę w jakiej ograniczy ciężar tych zobowiązań, w ostatniej kolejności biorąc pod uwagę możliwość całkowitego ich umorzenia. Ustawodawca nadając uprawnienie dla właściwego organu administracji do umorzenia należności alimentacyjnych, rozstrzygnięcie w tym przedmiocie pozostawił swobodnemu uznaniu tego organu. Należy podzielić przyjęty w orzecznictwie sadow administracyjnych pogląd, że warunkiem wydania decyzji w tym przedmiocie jest szczegółowe zbadanie stanu faktycznego sprawy pod kątem występowania wskazanych w art. 30 ust.2 u.p.o.u.a. przesłanek. Uznaniowy charakter takiej decyzji nie oznacza bowiem, że organ administracji może podjąć ją w sposób całkowicie dowolny, gdyż jest on związany treścią cytowanego przepisu. Wobec tego, rozstrzygnięcie sprawy musi zostać poprzedzone wyjaśnieniem i rozważeniem wszystkich okoliczności, a w uzasadnieniu decyzji winny być przedstawione motywy podjętego rozstrzygnięcia. Rolą sądu administracyjnego, kontrolującego zgodność z prawem wydanej decyzji, jest zaś sprawdzenie prawidłowości wnioskowania organu administracji stwierdzającego, że w danej sytuacji faktycznej nie było możliwe uwzględnienie wniosku o udzielenie ulgi w spłacie należności alimentacyjnych, lub że udzielenie takiej ulgi było uzasadnione. W przedmiotowej sprawie, zarówno w zakresie wyjaśnienia okoliczności sprawy jak i interpretacji zgromadzonych informacji organy działały poprawnie. W sposób wyczerpujący zbadały okoliczności sprawy i dokonały ich prawidłowej oceny w kontekście treści stosowanej normy prawnej, która pozwala tylko w wyjątkowych sytuacjach na udzielenie ulgi w spłacie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W toku postępowania przed organami administracji publicznej, nie ustalono, by sytuacja skarżącego uzasadniała umorzenie jego należności. Za okoliczność taką nie można uznać, co wskazano już wcześniej pobytu w zakładzie karnym. Niskie dochody, bądź ich brak nie stanowią również o istnieniu okoliczności wyjątkowej, czy szczególnej, wyróżniającej konkretnego dłużnika spośród innych dłużników alimentacyjnych. Dokonywana zatem w tych kategoriach ocena powinna obejmować możliwości zarobkowania umożliwiające poprawę sytuacji dłużnika. Dopiero stwierdzone jednocześnie: niskie dochody lub ich nieuzyskiwanie oraz brak potencjalnej możliwości zatrudnienia pozwala na przyjęcie, że nie jest możliwa spłata istniejącego zadłużenia. Tego zaś w toku postępowania nie wykazano. Skarżący, co sam przyznaje posiada kwalifikacje zawodowe w zakresie mechaniki. Może on zatem w przyszłości podjąć zatrudnienie i osiągać dochody pozwalające na chociażby częściową spłatę zobowiązań. Dodatkowo wskazać należy, za WSA w Lublinie (wyrok z 5 czerwca 2018r. sygn. akt II SA/Lu 83/18), że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów jest możliwe wyłącznie wtedy, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, a stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. W realiach niemniejszej sprawy nie można zaś stwierdzić, że trudna sytuacja materialna skarżącego powstała w wyniku zdarzeń od niego nie zależnych. Za takie nie można uznać pobytu w zakładzie karnym. Skarżący, co sam przyznaje posiada kwalifikacje zawodowe - w zakresie mechaniki pojazdów - ma zatem potencjalne możliwości zarobkowania. Nie można zatem wykluczyć, że po odbyciu kary podejmie on prace zarobkową. Nie można również przyjąć, ze wyłącznie trudna sytuacja majątkowa skarżącego, która nie jest wynikiem zdarzeń od niego niezależnych, uzasadnia faktyczne zwolnienie od ciężarów alimentacyjnych i przeniesienie ich na budżet państwa. Organy administracji publicznej w sposób poprawny wykonały ciążące na nich obowiązki w zakresie wyjaśnienia i oceny istotnych okoliczności sprawy. Podane motywy rozstrzygnięcia, szczególnie organu II instancji, są spójne i wyczerpujące. W niniejszej sprawie nie doszło zatem do przekroczenia granic uznania administracyjnego. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 151 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji. O kosztach zastępstwa procesowego udzielonego z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz.U. z 2016r. poz. 1715 ze zm.)