II SA/Ol 605/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Katarzyna Matczak Sędziowie sędzia WSA Bogusław Jażdżyk sędzia WSA Ewa Osipuk (spr.) Protokolant sekretarz sądowy Marta Kudła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 października 2017 r. sprawy ze skargi P. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. oddala skargę; 2. przyznaje adwokatowi P. C. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) powiększoną o należny podatek VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia 13 stycznia 2016 r., Prezydent Miasta "[...]" (powoływany dalej również jako: "organ"), przyznał "[...]" (powoływany dalej jako: "skarżący") jednorazowo specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad matką "[...]", legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, na okres od 19 listopada 2015 r. do 31 października 2016 r., w wysokości: 208,00 zł jednorazowo i 520 zł miesięcznie. Jednocześnie organ odmówił przyznania przedmiotowego świadczenia w okresie od 1 do 18 listopada 2015 r. Organ ustalił bowiem, że w stanie faktycznym sprawy spełnione zostały warunki do otrzymania specjalnego zasiłku opiekuńczego, określone w przepisach ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1518) i rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 grudnia 2015 r. w sprawie postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz.U. z 2015 r. poz. 2284) od dnia 19 listopada 2015 r. Decyzją z dnia 22 stycznia 2016 r., organ pierwszej instancji przyznał skarżącemu jednorazowo specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, na okres od 10 września 2015 r. do 31 października 2015 r. w wysokości: 364,00 zł i za okres od 1 do 31 października 2015 r. w wysokości 520 zł jednorazowo. Następnie, decyzją z dnia 4 listopada 2016 r., organ pierwszej instancji przyznał skarżącemu specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, na okres od 1 listopada 2017 r. do 31 października 2016 r. w wysokości 520 zł miesięcznie. Wnioskiem z dnia 25 listopada 2016 r., Skarżący wniósł o ustalenie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawna matką. Decyzją z dnia 9 grudnia 2016 r., organ pierwszej instancji, działając na podstawie art. 162 § 1 i 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2016 r., poz. 23, z późn. zm.), dalej jako "K.p.a.", stwierdził wygaśnięcie własnej decyzji z dnia 4 listopada 2016 r. Organ pierwszej instancji ustalił bowiem, że matka skarżącego zmarła w dniu 21 października 2016 r., a tym samym skarżący nie sprawuje nad Nią opieki. Organ wyjaśnił, że bezprzedmiotowość decyzji wynika z braku przesłanki podmiotowej - zgonu matki, a stwierdzenie wygaśnięcia decyzji leży w interesie społecznym, gdyż świadczenia rodzinne są świadczeniami finansowanymi ze środków publicznych. Wskazał ponadto, że decyzja stwierdzająca wygaśnięcie decyzji bezprzedmiotowej wywołuje skutki prawne od dnia, w którym powstały przesłanki wygaśnięcia decyzji, to jest od dnia 22 października 2016 r. Decyzją z dnia 24 marca 2017 r., organ pierwszej instancji nie przyznał skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji podał, że skarżący dołączył do wniosku: decyzję Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w "[...]" z dnia 24 października 2016 r. uchylającą orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydane przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w "[...]" w dniu 20 października 2015 r. w zakresie punktu IV., w taki sposób, że w miejsce: "niepełnosprawność istnieje od nie da się ustalić" wpisano: "niepełnosprawność istnieje od - "[...]" r." oraz dokumenty potwierdzające, że w dacie powstania niepełnosprawności, tj. w okresie "[...]" matka uczestniczyła w państwowym kursie "[...]". Organ wywiódł, mając na uwadze fakt, że w ówcześnie obowiązującej ustawie o ustroju szkolnictwa ustawodawca w ramach szkolnictwa zawodowego stworzył przedmiotową formę kształcenia, iż odbycie kursu zawodowego może być równoznaczne z odbyciem nauki w szkole. Organ zauważył, że w przypadku rozstrzygania o charakterze instytucji oświaty nie ma znaczenia nazwa instytucji czy nazwa formy, w jakiej pobierana jest nauka. Decydujące znaczenie ma program nauczania oraz forma, w jakiej pobierana jest nauka oraz uprawnienia, które można otrzymać wraz z zakończeniem nauki w danej instytucji. W ocenie organu pierwszej instancji, w przedmiotowej sprawie brak było jednak podstaw do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego za okres pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego, gdyż nie można uchylić ostatecznej decyzji, na mocy której strona nabyła prawo. Organ podkreślił, że zgodnie z art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, bez zgody strony można zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń. Organ wyjaśnił, że przypadek, w którym strona chciałaby zamienić skonsumowane świadczenie na inne, korzystniejsze dla niej, w sytuacji gdy prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego nabyła zgodnie z prawem, nie jest przewidziany w przepisach tej ustawy. Dodał, że ze względu na konstytutywny charakter decyzji o zmianie lub uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie rodzinne, może ona wywierać wyłącznie skutki ex nunc (na przyszłość), brak jest natomiast podstaw, by w trybie art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych uchylać lub zmieniać decyzję z mocą wsteczną (ex tunc). Zatem, w odniesieniu do świadczeń, które zostały wypłacone, nie można wydać rozstrzygnięcia na podstawie art. 32 ust. 1 ustawy. Organ zaznaczył ponadto, że wypłaconego uprzednio skarżącemu świadczenia nie sposób zakwalifikować jako świadczenia nienależnie pobranego. W odwołaniu, złożonym od powyższej decyzji, skarżący zarzucił, że niesłusznie uznano, iż brak jest w przedmiotowej sprawie podstaw do uchylenia decyzji ostatecznej, na mocy której zostały pobrane przez niego świadczenia z tytułu przyznanego specjalnego zasiłku opiekuńczego. Stwierdził, że brak jest podstaw do uznania, że pobierany przez niego specjalny zasiłek opiekuńczy był świadczeniem nienależnym i brak jest przeszkód prawnych do uznania, że z chwilą ustalenia podstawy do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego można uchylić za zgodą strony decyzję o przyznaniu zasiłku specjalnego i wydać decyzję o przyznaniu należnego świadczenia pielęgnacyjnego za okres, za który uprawnienie to przysługiwało jego matce. Stwierdził, że brak jest również podstaw do określenia wysokości takiego świadczenia pomniejszonego o pobierany dotychczas przez skarżącego zasiłek specjalny. Podkreślił, że zasiłek ten przyznany był z uwagi na toczące się przewlekle postępowanie o ustalenie daty, od kiedy powstała niepełnosprawność matki. Decyzją z dnia 15 maja 2017 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w "[...]" (dalej jako: "Kolegium" lub "organ odwoławczy"), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji Kolegium podniosło, że do dnia śmierci matki, skarżący otrzymywał z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką specjalny zasiłek opiekuńczy. Organ pierwszej instancji, decyzją z dnia 9 grudnia 2016 r., orzekł o wygaśnięciu z dniem 21 października 2016 r. decyzji nr "[...]"w sprawie ustalenia prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Decyzja ta nie została zaskarżona i stała się ostateczna. Wobec powyższego, zarówno w dniu orzekania przez organ pierwszej instancji w przedmiocie prawa skarżącego do świadczenia pielęgnacyjnego, jak i w dacie orzekania przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze, w obrocie prawnym nie funkcjonowała decyzja nr "[...]" w sprawie ustalenia prawa skarżącego do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Kolegium stwierdziło, że nie jest możliwa zmiana decyzji z dnia 13 stycznia 2016 r., którą przyznano skarżącemu specjalny zasiłek opiekuńczy z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką na okres od dnia 19 listopada 2015 r. do dnia 31 października 2016 r. oraz odmówiono przyznania tego świadczenia na okres od dnia 1 listopada 2015 r. do dnia 18 listopada 2015 r. oraz zmiana decyzji z dnia 22 stycznia 2016 r., przyznającej skarżącemu specjalny zasiłek opiekuńczy z tytułu sprawowania opieki nad matką na okres od dnia 10 września 2015 r. do dnia 31 października 2015 r. Wyjaśniło, że analiza art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie daje podstaw do twierdzenia, że decyzja wydawana na podstawie tego przepisu może dotyczyć także zmiany lub uchylenia decyzji przyznającej świadczenie z mocą wsteczną. Dodało, że art. 155 K.p.a. ma zastosowanie do decyzji, które nie zostały jeszcze "skonsumowane", a zatem takich, których cel nie został jeszcze całkowicie zrealizowany. W skardze, złożonej na tę decyzję do tut. Sądu, skarżący stwierdził, że w świetle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz K.p.a., nie istnieją żadne przeszkody prawne, aby uchylić prawomocną decyzję administracyjną na korzyść strony. Skarżący posiadał prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego z uwagi na fakt, iż zrezygnował z wykonywania pracy zarobkowej, aby podjąć opiekę nad niepełnosprawną matką. Ponieważ w dacie ubiegania się o świadczenie nie było ustalone, od kiedy istnieje znaczny stopień niepełnosprawności matki, wystąpił o przyznanie zasiłku, aby uzyskać jakiekolwiek środki na utrzymanie siebie i matki. Postępowanie w sprawie ustalenia daty powstania niepełnosprawności trwało od 10 września 2015 r. do 24 października 2016 r. Skarżący stwierdził, że ustalenie tej daty skutkowało nabyciem przez niego uprawnienia do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie skarżącego, organy obu instancji naruszyły art. 32 ust. 1a o świadczeniach rodzinnych przez jego niezastosowanie w przedmiotowej sprawie i przepisów art. 155 K.p.a., gdyż oba te przepisy dopuszczają możliwość zmiany decyzji prawomocnej. Ponadto, zarzucił organowi odwoławczemu naruszenie art. 89 § 1 k.p.a. w zw. z art. 10 § 1 k.p.a., przez zaniechanie przeprowadzenia rozprawy administracyjnej wbrew żądaniu strony wyrażonemu w odwołaniu, co skutkowało naruszeniem prawa strony do czynnego udziału w postępowaniu i brakiem możliwości wypowiedzenia się w sprawie co do meritum postępowania. W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 17 października 2017 r., pełnomocnik skarżącego wniósł o oddalenie skargi i przyznaje kosztów zastępstwa procesowego, które nie zostało opłacone w całości ani w części. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1066), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zaś, zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r. poz. 1369 z późn. zm.), zwanej dalej: "p.p.s.a.", Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast art. 135 p.p.s.a. obliguje sąd do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa. Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji według wskazanych wyżej kryteriów wykazała, że nie naruszają one przepisów prawa. Tym samym, skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Wnioskiem z dnia 25 listopada 2016 r., skarżący zwrócił się do organu pierwszej instancji o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką za cały okres pobierania specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego, przyznanego decyzjami tego organu z dnia: 13 stycznia 2016 r., 22 stycznia 2016 r. i 4 listopada 2016 r. Bezsporne w sprawie jest, że w dniu 21 października 2016 r. matka skarżącego zmarła. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie zaś do art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b tej ustawy, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów. Zgodnie natomiast z art. 24 ust. 2 ustawy, prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego. Zaznaczyć należy, że prawo do zasiłku pielęgnacyjnego przyznawane jest nie na osobę wymagającą wychowania, utrzymania lub opieki, ale innej osobie, która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej celem sprawowania opieki. Tym samym, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje od daty złożenia wniosku, o ile spełnione zostały wszystkie warunki jego przyznania. Wobec tego, w razie śmierci osoby, której miała dotyczyć opieka osoby wnioskującej o świadczenie pielęgnacyjne, bezprzedmiotowe staje się rozstrzyganie o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego za okres od daty śmierci tej osoby. Z uwagi bowiem na takie zdarzenie prawne, opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 tej ustawy, nie może już być sprawowana. Tym samym, nie może być mowy o spełnieniu przez kogokolwiek przesłanek warunkujących możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyroki: WSA w Krakowie z dnia 27 czerwca 2017 r., sygn. akt III SA/Kr 538/17; WSA w Warszawie z dnia 28 kwietnia 2017 r., sygn. akt I SA/Wa 423/17; dostępne [w:] Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: "CBOSA"). Odnosząc się natomiast do możliwości ewentualnej zmiany lub uchylenia decyzji ostatecznej, na mocy której osoba uprawniona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, zaznaczyć należy, że opisany w art. 32 ustawy o świadczeniach rodzinnych tryb zmiany decyzji znajduje zastosowanie jedynie do decyzji ostatecznej wywołującej w dalszym ciągu skutki. Nie znajdzie zatem zastosowania do decyzji już zrealizowanej, czyli takiej, której skutki zostały już skonsumowane. Podkreślenia przy tym wymaga, że badanie tego, czy decyzja wywołuje jeszcze skutki prawne musi zostać przeprowadzone na moment wydania decyzji zmieniającej. Postępowanie administracyjne w sprawie zmiany lub uchylenia decyzji administracyjnej przyznającej świadczenia rodzinne może zatem dotyczyć jedynie aktu administracyjnego, który nadal reguluje sytuację prawną osoby otrzymującej bieżące świadczenia, a rozstrzygnięcie wydane w tym postępowaniu może dotyczyć jedynie prawa strony do świadczeń dotąd przez nią nieotrzymanych. Celem takiego postępowania jest bowiem wyeliminowanie decyzji (lub jej części), wywołującej określone skutki prawne (tworzącej określony stan prawny). Nie chodzi tu o usunięcie konsekwencji prawnych wywołanych przez rozstrzygnięcie, na podstawie którego wypłacono już świadczenia. Przewidziana w powołanym przepisie decyzja weryfikująca jest bowiem aktem administracyjnym, którego cechą jest to, że wywołuje skutek prawny od momentu wydania. W sytuacji zatem gdy przyznane uprawnienie zostało już zrealizowane, brak jest jakichkolwiek podstaw prawnych do uchylenia lub zmiany w trybie art. 32 ust. 1 ustawy decyzji przyznającej to świadczenie. Decyzja uchylająca lub zmieniająca decyzję ostateczną, o której mowa w art. 32 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ma bowiem charakter konstytutywny i działa ex nunc, a więc z mocą od wydania decyzji uchylającej bądź zmieniającej decyzję ostateczną (zob. wyrok NSA z dnia 4 lutego 2010 r. sygn. akt I OSK 1208/09, dostępny [w:] Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: "CBOSA"). Zaznaczyć ponadto należy, że skarżący załączył do przedmiotowego wniosku decyzję Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w "[...]" z dnia 24 października 2016 r., a więc wydaną już po dacie śmierci matki. Natomiast koniecznym elementem każdego postępowania administracyjnego są jego podmioty. Osoba fizyczna może być stroną postępowania, jeżeli ma zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków, a zatem jeżeli ma zdolność prawną. Zdolność prawną należy oceniać według przepisów prawa cywilnego. Zgodnie z art. 8 Kodeksu cywilnego zdolność prawna osoby fizycznej powstaje z chwilą narodzin, a kończy się z chwilą śmierci. Prowadzenie postępowania administracyjnego w stosunku do osoby zmarłej i wydanie decyzji ocenione być musi jako rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Charakter strony przysługujący osobie fizycznej wygasa bowiem z jej śmiercią. Oznacza to, że w stosunku do osób zmarłych nie można wszczynać postępowań i wydawać decyzji. Gdyby doszło do wydania decyzji w stosunku do osoby zmarłej, należy przyjąć, że są one obarczone wadą nieważności i powinny być usunięte z obrotu prawnego, aby nie wywoływała skutków prawnych (zob. np. wyroki NSA z 27 kwietnia 1983 r., sygn. akt II SA 261/83, LEX 10693; z 14 listopada 2001 r., sygn. akt I SA 2462/99, LEX 82653; z 9 grudnia 2011 r., sygn. akt I OSK 140/11, wyrok WSA w Warszawie z 20 sierpnia 2006 r., sygn. akt IV SA/Wa 1973/05, LEX 258282). W stanie faktycznym sprawy, okoliczność śmierci matki Skarżącego wyklucza więc możliwość uwzględnienia przedmiotowego wniosku z dnia 25 listopada 2016 r. Prawidłowo zatem, zaskarżoną decyzją odmówiono skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W niniejszej sprawie nie uchybiono również przepisom prawa procesowego. Zbędne było bowiem przeprowadzenie rozprawy administracyjnej przez organ drugiej instancji, o co wnioskował skarżący w odwołaniu. Zgodnie z art. 89 § 1 K.p.a., organ administracji publicznej przeprowadzi, z urzędu lub na wniosek strony, w toku postępowania rozprawę, w każdym przypadku gdy zapewni to przyspieszenie lub uproszczenie postępowania lub gdy wymaga tego przepis prawa. Stosownie zaś do § 2, organ powinien przeprowadzić rozprawę, gdy zachodzi potrzeba uzgodnienia interesów stron oraz gdy jest to potrzebne dla wyjaśnienia sprawy przy udziale świadków lub biegłych albo w drodze oględzin. Żadna z wymienionych w tych przepisach przesłanek nie zaistniała w stanie faktycznym kontrolowanej sprawy. Mając na uwadze przeprowadzone rozważania, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa i w konsekwencji skargę oddalił, na podstawie art. 151 p.p.s.a. O kosztach zastępstwa procesowego udzielonego z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1714).