II SAB/Ol 163/14

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Agnieszka Bińczyk po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. S. o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi A. S. na bezczynność Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w "[...]" w sprawie prowadzenia robót budowlanych postanawia odmówić częściowego zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych oraz ustanowienia dla niej radcy prawnego. We wniosku z dnia "[...]", złożonym na urzędowym formularzu, skarżąca – A. S. wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu podniosła, iż "samodzielnie" wychowuje uczące się dzieci. Stwierdziła, iż nie posiada oszczędności pozwalających na uiszczenie kosztów sądowych i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z wyboru, nie była też w stanie przygotować się na poniesienie tych kosztów wcześniej. Oświadczyła: "w zasadzie to, co zarabiam pochłaniają bieżące wydatki". Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżąca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z dwójką dzieci. Do jej majątku należy dom o pow. "[...]", zaś źródłami dochodu 3-osobowej rodziny są wynagrodzenie "ze stosunku pracy" skarżącej w kwocie "[...]" ("[...]" brutto) oraz alimenty w kwocie "[...]". W rubryce nr 11 skarżąca wskazała wydatki miesięczne: utrzymanie domu i samochodu – "[...]" ("opłaty za grunt, zakup węgla, woda, prąd, podatki, benzyna, ubezpieczenie OC, inne"), utrzymanie syna na studiach (poza miejscem stałego zamieszkania) – "[...]", "reszta jedzenie, ubrania, inne, dodatkowe zajęcia córki" – "[...]". Z uwagi na to, że w dniu "[...]", a zatem przed dniem złożenia przez skarżącą wniosku o przyznanie prawa pomocy, na rachunek bankowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie wpłynęła kwota 100 zł tytułem wpisu od skargi, przyjąć należy, iż zakresem żądania skarżącej objęte jest zwolnienie od kosztów sądowych w pozostałym zakresie, czyli częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Wskazać należy, iż zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 w związku art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie ppsa, przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, które obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie zawodowego pełnomocnika, w tym radcy prawnego, następuje gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, iż rozpatrując zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę, z jednej strony, wysokość obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej zaś jej możliwości finansowe. Na obecnym etapie postępowania uiszczenie wpisu od skargi stanowiło jedyny wymóg dla nadania sprawie dalszego biegu. Na dalszym jego etapie mogą, ale nie muszą, pojawić się dalsze koszty sądowe, które jednak w przypadku wpisów należą w warunkach niniejszej sprawy do grupy najniższych wpisów w sprawach sądowoadministracyjnych. Jeśli zaś chodzi o ustanowienie radcy prawnego to wskazać należy, że w postępowaniu przed sądami administracyjnymi tzw. przymusem adwokacko-radcowskim objęte jest generalnie dopiero sporządzenie skargi kasacyjnej od wydanego przez wojewódzki sąd administracyjny wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie. W postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym strona skarżąca może zatem, lecz nie musi być zastępowana przez zawodowego pełnomocnika – jego ustanowienie oraz moment, w którym to uczyni zależy wyłącznie od jej woli. W postępowaniu przed tym sądem nie znajdują jednak uzasadnienia obawy strony, że bez udziału zawodowego pełnomocnika nie będzie w stanie prawidłowo bronić swojego interesu w toczącym się postępowaniu. Wojewódzki sąd administracyjny nie jest bowiem związany granicami skargi, co oznacza, że zostanie ona uwzględniona, jeśli tylko sąd, niezależnie od zarzutów w niej podniesionych i wniosków w niej sformułowanych, stwierdzi istnienie naruszenia prawa, skutkujące wzruszeniem aktu administracyjnego lub czynności, bądź też zobowiązaniem do ich podjęcia (tak np. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z dnia 27 września 2004 r., sygn. akt FZ 330/04, niepubl., oraz z dnia 28 września 2004 r., sygn. akt FZ 246/04, niepubl.; por. także postanowienie z dnia 12 marca 2013 r., sygn. akt II OZ 163/13, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Oceniając możliwości finansowe strony, należy mieć natomiast na uwadze to, iż przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla strony i jej rodziny, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej w taki sposób, że strona nie jest w stanie zapewnić sobie i rodzinie minimum warunków socjalnych (zob. postanowienie NSA z dnia 10 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 844/11, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie wystarczy zatem wykazanie przez stronę, że poniesienie kosztów postępowania sądowego pogorszy sytuację materialną jej rodziny. Strona wykazać powinna, że posiadane środki są tak skromne, że uiszczenie kosztów tego postępowania spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb, a ponadto, że środki, którymi dysponuje nie dają możliwości poczynienia jakichkolwiek oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na ten cel. Prawo pomocy, zwane potocznie prawem ubogich, stanowi bowiem instytucję wyjątkową i dlatego powinno być przyznawane wyłącznie, gdy strona istotnie nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla niej obiektywnie niemożliwe. Jeżeli natomiast strona ma środki majątkowe, a w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę, powinna co do zasady partycypować w kosztach postępowania (por. np. postanowienia NSA z dnia 22 grudnia 2004 r., sygn. akt OZ 862/04, z dnia 25 czerwca 2013 r., sygn. akt II OZ 500/13, z dnia 20 marca 2014 r., sygn. akt II OZ 263/14, http://orzeczenia.nsa.gov.pl; zob. także: M. Niezgódka-Medek, [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2011, s. 725-728). Mając zatem na uwadze przedstawioną przez skarżącą sytuację materialną jej rodziny oraz specyfikę postępowania przed sądami administracyjnymi i wymagane przed tymi sądami koszty postępowania, stwierdzić należy, że w warunkach niniejszej sprawy wniosek skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie. Skarżąca nie wykazała bowiem zasadności tego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Zauważyć należy, iż ze złożonego wniosku wynika, że skarżąca uzyskuje stały miesięczny dochód netto w kwocie ponad "[...]" przekraczającej kwotę minimalnego wynagrodzenia za pracę. Posiadanie stałego miesięcznego dochodu przewyższającego ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę umożliwia natomiast co do zasady, przy rozsądnym gospodarowaniu, nie tylko zabezpieczenie środków na niezbędne koszty utrzymania rodziny, ale również poczynienie pewnych oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na pokrycie kosztów postępowania. Zauważyć należy, iż wśród wydatków, jakie skarżąca wykazała w rubryce nr 11, poza wydatkiem na utrzymanie syna, który studiuje poza miejscem stałego zamieszkania i prowadzi w części odrębne gospodarstwo domowe, nie ma wydatków, które mogłyby uzasadniać zwiększone koszty utrzymania 3-osobowej rodziny, takich jak np. koszty związane z leczeniem, czy też koniecznością stosowania określonej diety z powodów zdrowotnych. Powyższe pozwala natomiast stwierdzić, że rezygnując z pewnych wydatków, czy też redukując ich wysokość, skarżąca jest w stanie poczynić pewne oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na pokrycie kosztów postępowania w niniejszej sprawie, szczególnie że pomimo wykazania w rubryce nr 11 wydatków, których wysokość przewyższa wysokość wykazanego dochodu, we wniosku skarżąca oświadczyła również: "w zasadzie to, co zarabiam pochłaniają bieżące wydatki". Skoro zaś źródłem dochodu rodziny, poza wynagrodzeniem skarżącej, są także alimenty, przyjąć należy, iż środki pieniężne, którymi dysponuje skarżąca pozwalają jednak na poczynienie oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na pokrycie kosztów postępowania. Potwierdzeniem tego, że skarżąca jest w stanie zgromadzić środki pieniężne na ten cel jest, jak przyjąć należy, uiszczenie przez nią wpisu od skargi. Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna natomiast poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie oraz rodziny i dopiero gdy oszczędności poczynione w ten sposób okażą się niewystarczające może zwrócić się o pomoc państwa. Za Naczelnym Sądem Administracyjnym wskazać bowiem należy, iż przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym nie jest "brak jakichkolwiek wolnych środków finansowych (oszczędności) na ich opłacenie, ale niemożność ich wygospodarowania z uzyskiwanych przychodów i posiadanego majątku z uwagi na to, że całość zużywana jest na niezbędne wydatki związane z utrzymaniem strony postępowania i jej rodziny, z których nie można zrezygnować lub czasowo ograniczyć, bowiem są one nieodzowne. Świadczy o tym określenie "konieczne" użyte w odniesieniu do słowa utrzymanie. Przymiotnik "konieczny" w języku polskim oznacza "taki, którego nie da się uniknąć, którego nie można obejść, nieodzowny, nieuchronny, potrzebny, przymusowy" (...). W pojęciu utrzymania koniecznego nie mieszczą się zatem wydatki, związane wprawdzie z utrzymaniem rodziny na pewnym standardzie (wyższym od minimalnego), ale nieposiadające cechy nieodzowności, nieuchronności. Zachowanie proporcji między prawem strony do sądu a interesem państwa powoduje bowiem konieczność poczynienia przez stronę oszczędności na koszty sądowe poprzez czasową rezygnację z niektórych wydatków, których poniesienie nie jest niezbędne." (zob. postanowienie z dnia 25 sierpnia 2008 r., sygn. akt. II FZ 345/08, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Dodać również należy, iż za sprawą uzyskiwania stałego dochodu, skarżąca posiada także obiektywnie rozumianą zdolność pozyskania środków finansowych na rynku produktów kredytowych, co ostatecznie nie pozwala na stwierdzenie, że w warunkach niniejszej sprawy skarżąca wykazała, że nie posiada i nie jest w stanie zdobyć środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W konsekwencji, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, orzeczono jak w sentencji.