II SO/Ol 16/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Beata Jezielska po rozpoznaniu w dniu 30 października 2013r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. Z. od postanowienia Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 23 września 2013 r., sygn. akt II SO/Ol 16/13 w przedmiocie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z wniosku A. Z. o wymierzenie Powiatowemu Inspektorowi Nadzoru Budowlanego grzywny w trybie art. 55 § 1 p.p.s.a. postanawia odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. WSA/post.1 - sentencja postanowienia A. Z. złożył wniosek o wymierzenie grzywny Powiatowemu Inspektorowi Nadzoru Budowlanego w "[...]" za nieprzekazanie sądowi administracyjnemu pełnych akt sprawy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego wnioskodawca wniósł o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 23 września 2013r. (Sygn. akt II SO/Ol 16/13) Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił przyznania A. Z. prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sadowych. W uzasadnieniu stwierdził, że złożone przez wnioskodawcę oświadczenia i dokumenty nie wskazują jednoznacznie, jaka jest jego rzeczywista sytuacja materialna i zdolności płatnicze. Z uwagi na brak możliwości przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez wnioskodawcę środków rozpoznawany wniosek został oceniony jako niezasadny. W złożonym sprzeciwie A. Z. zarzucił, że referendarz sądowy nie wezwał go powtórnie do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dowodów źródłowych, wobec czego gołosłownie i bezpodstawnie ocenił, że wnioskodawca nie wykazał, iż jest osobą ubogą. Zarzucił, że pominięto, iż prowadzi przed tut. Sądem kilkadziesiąt spraw. Stwierdził, że w obowiązujących przepisach prawa nie ma przesłanki wykazania sytuacji materialnej "w sposób niebudzący wątpliwości", którą posłużył się referendarz sądowy odmawiając przyznania żądanego prawa pomocy. Podniósł też, że wniosek został bezpodstawnie oceniony przez pryzmat innych spraw. Ocenił, że odmowa przyznania prawa pomocy narusza prawo do sądu i sprawiedliwego procesu. Odmowę przyznania prawa pomocy uznał za nieobiektywną, gołosłowną i naruszającą przepisy prawa, gdyż w ocenie wnioskodawcy wykazał on, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy podkreślić, że prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11). Ponadto w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien on zatem przekonać Sąd o konieczności przyznania mu prawa pomocy. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, tj. należycie udokumentować swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. np. postanowienia NSA z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. akt II GZ 409/10 i z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 833/11). Przy czym wskazać należy, iż to Sąd dokonuje oceny, czy osoba ubiegająca się o prawo pomocy spełnia przesłanki określone w ustawie. W związku z tym to Sąd – a nie wnioskodawca – decyduje jakie dokumenty, czy oświadczenia są niezbędne dla ustalenia sytuacji materialnej strony. Strona ubiegająca się o pomoc finansowaną ze środków publicznych musi zaakceptować fakt, iż jest obowiązana ujawnić wszystkie okoliczności dotyczące swojej sytuacji majątkowej, do których ujawnienia wezwie Sąd rozpatrujący wniosek o prawo pomocy, niezależnie od tego, czy w jej ocenie dana okoliczność ma, czy też nie ma znaczenia dla ustaleń czynionych przez Sąd. Z przepisów art. 246 § 1 pkt 1 i art. 252 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wynika bowiem, że Sąd musi dysponować precyzyjnymi danymi, na podstawie których możliwe jest ustalenie, czy zaistniały ustawowe przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Uwzględniając zatem treść cytowanych wyżej przepisów, należy stwierdzić, że rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania prawa pomocy zawsze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę. W niniejszej sprawie A. Z. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Winien zatem wykazać, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie Sądu jednak wyjaśnienia złożone przez wnioskodawcę, a także przedłożone kserokopie dokumentów z usuniętymi danymi nie pozwalają na ocenę, czy faktycznie zaistniały podstawy do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. We wniosku z dnia "[...]" o przyznanie prawa pomocy A. Z. podał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku i nie otrzymuje innych świadczeń z tego tytułu. Wykazał, że jest właścicielem mieszkania o pow. "[...]", nieruchomości rolnej o pow. "[...]" ha oraz budynku mieszkalnego o pow. "[...]" w złym stanie technicznym ("do rozbiórki"). Nie posiada oszczędności i przedmiotów wartościowych, a zgromadzone na rachunku bankowym środki finansowe w kwocie "[...]" zostały bezterminowo zablokowane przez komornika. Odpowiadając na wezwanie referendarza sądowego z dnia "[...]" w piśmie z dnia "[...]" wnioskodawca wskazał, że nie posiada źródeł dochodu i tym samym nie ma źródła utrzymania. Z tego też względu nie może wykazać swoich wydatków, gdyż ich nie ponosi, może natomiast przedstawić wydatki ponoszone przez jego rodzinę, z którą nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego i nie zamieszkuje wspólnie. Zaznaczył, że z tego względu osoby te nie mają prawnego obowiązku łożenia na skarżącego i czynią to dobrowolnie. Podał, że rodzina ta dostarcza mu gotowe posiłki i artykuły spożywcze oraz opłaca na bieżąco rachunki, wobec czego może przedłożyć jedynie dowody potwierdzające wydatki uiszczane przez członków rodziny na opłaty: za podatki, energię elektryczną i opłaty eksploatacyjne za mieszkanie, lecz nie ma możliwości przedstawienia wydatków na wyżywienie, które również pokrywa jego rodzina. Wnioskodawca podał ponadto, że budynek mieszkalny nie jest wykorzystywany ze względu na jego stan techniczny; w mieszkaniu mieszka, a sposób wykorzystywania nieruchomości rolnej jasno wskazał w złożonych wnioskach. Podkreślił, że nieruchomość rolną wykorzystuje w celu uzyskania płodów rolnych na własne potrzeby. Do pisma załączył m.in. kopie dowodów wpłaty za podatki od nieruchomości, opłat czynszowych, wyciągi z rachunku bankowego oraz kopie aktów notarialnych o fragmentarycznej treści. Oceniając powyższe stwierdzić należy, że wnioskodawca nie umożliwił Sądowi dokonanie oceny, jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja majątkowa. Wywodząc, że jest osobą ubogą, która nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych ani dochodów, faktycznie nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. Podał jedynie, że wszelkie wydatki związane z utrzymaniem jego i jego majątku ponosi rodzina, nie wskazując jednak, kto rzeczywiście udziela mu tej pomocy, w jakiej formie i zakresie Podał wprawdzie, że wszelkie wydatki związane z utrzymaniem jego i jego majątku ponosi rodzina, która - jak zaznaczył - nie jest rodziną, gdyż osoby te nie mieszkają z nim i nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. Nie wskazał jednak, kto rzeczywiście udziela mu tej pomocy, w jakiej formie i zakresie. Bez wyjaśnienia pozostawił również kwestie związane z posiadanymi nieruchomościami, w szczególności dotyczące ich przeznaczenia i wartości. Nie wyjaśnił także skąd na jego koncie bankowym – przy deklarowanym braku dochodów – znajdują się środki finansowe. Podkreślić natomiast należy, że na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych, tym bardziej gdy w skład tego majątku wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek nie może pozostawać bez wpływu na ocenę czy posiada on dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Istotne jest zatem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, co do zasady wyklucza zatem możliwość przyznania prawa pomocy zwłaszcza, w sytuacji gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego wykorzystania w celu pozyskania dochodu, obciążenia lub zbycia (zob. np. postanowienia NSA: z dnia 20 października 2004r., sygn. akt FZ 454/04 i z dnia 25 października 2012r., sygn. akt I OZ 806/12 i z dnia 8 listopada 2012r., sygn. akt I OZ 826/12). Zauważyć jednocześnie należy, że fakt posiadania nieruchomości musi być w każdej sprawie oceniany indywidualnie. Istotny jest bowiem rodzaj nieruchomości, ich przeznaczenie, stan, sytuacja prawna, wartość, a także możliwość uzyskania z tych nieruchomości dochodu odpowiedniego na pokrycie kosztów postępowania. Wnioskodawca jest właścicielem mieszkania i trzech działek o pow.:"[...]", "[...]" i "[...]". Z treści przedłożonych kopii aktów notarialnych wynika, że wszystkie nieruchomości są wolne od obciążeń, jedna działka jest zabudowana zakwalifikowanym do rozbiórki budynkiem mieszkalnym, natomiast dwie pozostałe są niezabudowane. Dane o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości zostały przez skarżącego usunięte. Nie pozwolił on zatem określić stanu posiadanego majątku i jego wartości, co uniemożliwia ustalenie możliwości wykorzystania jego potencjału. Ponadto nie wskazał w czytelny sposób, jak wykorzystuje każdą nieruchomość, a w przypadku gdy jakakolwiek nieruchomość nie przynosi dochodu - przyczyn braku jej wykorzystania w celu pozyskania źródła dochodu. Wnioskodawca podał jedynie, że w mieszkaniu mieszka, budynek do rozbiórki nie jest wykorzystywany, a grunt na którym jest on posadowiony, również nie nadaje się do wykorzystania, zaś nieruchomość rolną o pow. "[...]" uprawia na własne potrzeby. Zaznaczył, że nie wykorzystuje tych nieruchomości, ani do działalności rolniczej, ani gospodarczej, gdyż byłoby to nieopłacalne. Wnioskodawca mimo, że jak podnosi, od wielu miesięcy nie uzyskuje dochodu, nie wyjaśnił, dlaczego w pierwszej kolejności nie wykorzystuje posiadanych nieruchomości w celu pozyskania źródła dochodu, chociażby z tytułu dzierżawy, a ostatecznie z tytułu sprzedaży nieruchomości, chociażby tej, której w żaden sposób nie wykorzystuje. Jak już wyżej podniesiono, prawo pomocy stanowi instytucję wyjątkową i z tego względu może być przyznane tylko, gdy strona wiarygodnie wykaże, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla niej obiektywnie niemożliwe. W sytuacji gdy strona posiada majątek o potencjalnie znacznej wartości, aktualny brak uzyskiwania przez nią dochodów nie może sam w sobie uzasadniać przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W tej bowiem sytuacji trudno wnioskodawcę uznać za osobę rzeczywiście należącą do grona osób ubogich. W warunkach niniejszej sprawy wnioskodawca, posiadając wolny od obciążeń majątek, w skład którego wchodzi mieszkanie i trzy nieruchomości gruntowe, nie wykazał wiarygodnie, że wykorzystując racjonalnie ten majątek nie jest w stanie przezwyciężyć swoich problemów finansowych. Przekazane do oceny Sądu pisma i wyjaśnienia nie wskazują zatem jednoznacznie, jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa wnioskodawcy. Podkreślenia natomiast wymaga, że jeżeli fakty, które wnioskodawca podaje nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (zob. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 211/06). Skoro wnioskodawca nie przedstawił informacji, które wskazywałyby na jego rzeczywistą sytuację materialną i zdolności finansowe w sposób niebudzący wątpliwości, to rozpoznawany wniosek należy ocenić jako niezasadny wobec niemożności przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków. Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie prawa do sądu, wskazać należy, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności wyważenia pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi, który nie ma dostatecznych środków, a zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych. Prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, to ograniczenie nie będzie sprzeczne z art. 45 ust. 1 Konstytucji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały (zob. postanowienie NSA z dnia 13 sierpnia 2010 r., sygn. akt II FZ 398/10). Przesłanką przyznania prawa pomocy nie może być też sam fakt prowadzenia wielu spraw przed sądem administracyjnym. Biorąc powyższe pod uwagę, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd postanowił, jak w sentencji.