II SO/Ol 16/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Beata Jezielska po rozpoznaniu w dniu 23 kwietnia 2014r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. Z. od postanowienia Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 29 stycznia 2014 r., sygn. akt II SO/Ol 16/13 w przedmiocie odmowy częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z wniosku A. Z. o wymierzenie Powiatowemu Inspektorowi Nadzoru Budowlanego grzywny w trybie art. 55 § 1 p.p.s.a. postanawia odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującego częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. WSA/post.1 - sentencja postanowienia A. Z. w dniu "[...]" złożył wniosek o wymierzenie grzywny Powiatowemu Inspektorowi Nadzoru Budowlanego w "[...]" za nieprzekazanie sądowi administracyjnemu pełnych akt sprawy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego wnioskodawca wniósł o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 23 września 2013r. (Sygn. akt II SO/Ol 16/13) Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił przyznania A. Z. prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. Na skutek złożonego sprzeciwu przez A. Z. postanowieniem z dnia 30 października 2013r. (sygn. akt II SO/Ol 16/13) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił przyznania A. Z. prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych, a postanowieniem z dnia 10 grudnia 2013r. (sygn. akt II OZ 1152/13) Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie A. Z. na to postanowienie. W dniu 15 stycznia 2014r. A. Z. ponowie złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy, tym razem obejmującego częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podał, iż wnosi o zwolnienie w całości od wpisu od skargi, gdyż jest osobą ubogą bez jakichkolwiek środków finansowych lub oszczędności finansowych albo przedmiotów wartościowych celem ich spieniężenia w zakresie wnioskowanej pomocy. Według oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, wnioskodawca sam prowadzi gospodarstwo domowe. Jego majątek stanowią: budynek mieszkalny – jak podał - do rozbiórki ("[...]"), mieszkanie (ok. "[...]") oraz nieruchomość rolna ("[...]"). Wnioskodawca nie wykazał żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych oraz dochodów. Podniósł, iż jest osobą ubogą zarejestrowaną w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłków. Wskazał, iż posiadana nieruchomość rolna nie stanowi źródła dochodu, a jedynie stanowi pomoc w zaspokajaniu konsumpcyjnych potrzeb strony jako źródło utrzymania na skutek prowadzonych na nim na własne potrzeby upraw i jedynie do prywatnej konsumpcji celem przeżycia. Stwierdził, iż nie posiada realnych oszczędności finansowych oraz możliwości skorzystania środków finansowych na koncie ROR w wysokości "[...]". Jest zadłużony i nie ma realnej możliwości zdobycia środków, czy poczynienia oszczędności. Postanowieniem z dnia 29 stycznia 2014r. (sygn. akt II SO/Ol 16/13) Referendarz sądowy odmówił częściowego zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podano, ze rozpoznawany obecnie wniosek jest kolejnym wnioskiem wnioskodawcy o przyznanie prawa pomocy złożonym w niniejszej sprawie. Przy toczono argumentację zawartą w postanowieniu tut. Sądu z dnia 30 października 2013r., jak i w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 grudnia 2013r. oddalającym zażalenie na postanowienie tut. Sądu. Podniesiono, że pomimo wskazań zawartych w tych postanowieniach wnioskodawca składając kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, poza zawężeniem jego zakresu, nie odniósł się w żaden sposób do stanowiska co do nieujawnienia przez niego pełnych danych na temat jego rzeczywistej sytuacji materialnej. W ocenie Referendarza wyjaśnienie Sadu jak istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy ma poparcie go rzetelnymi i pełnymi informacjami we wskazanym zakresie usprawiedliwia zaniechanie ponownego wzywania wnioskodawcy do uzupełnienia materiału dowodowego przy rozpatrywaniu kolejnego jego wniosku i stwierdzenie, że nie wykazał on, że spełniona została przesłanka, uzasadniająca częściowe zwolnienie go od kosztów sądowych. Wskazano, że nie dysponując pełną wiedzą na temat źródeł utrzymania wnioskodawcy oraz jego sytuacji majątkowej nie można stwierdzić, że składając kolejny wniosek wykazał, że jego sytuacja materialna uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy, nawet jeśli zakres żądania jest obecnie węższy od dotychczasowego. W konsekwencji Referendarz uznał, że w warunkach niniejszej sprawy brak jest podstaw do uznania, że od czasu postanowień Sądu nastąpiła zmiana okoliczności sprawy uzasadniająca częściowe zwolnienie wnioskodawcy od kosztów sądowych. Od postanowienia tego sprzeciw złożył A. Z., zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 243 § 1 p.p.s.a. przez kuriozalne wywody, że strona nie wykazała swojej sytuacji materialnej i że nie można uznać, że spełnia przesłanki do przyznania jej prawa pomocy mimo, że nie posiada stałych źródeł utrzymania, a posiadany majątek wykorzystuje na swoje potrzeby. Zarzucił także naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 255 p.p.s.a. przez kuriozalny wywód, ze strona nie spełnia wymagań niezbędnych do przyznania prawa pomocy z powodu braku wiedzy na temat źródeł utrzymania wnioskodawcy podczas gdy w postanowieniu tym przedstawiono sytuację strony. Ponadto wskazał, że w postanowieniu odniesiono fakty sprzed daty wniesienia wniosku, niezwiązane z przedmiotowym wnioskiem. Zarządzeniem z dnia 27 lutego 2014r. A. Z. został wezwany do uzupełnienia wniosku w trybie art. 255 p.p.s.a. W odpowiedzi wnioskodawca nie przedłożył żądanych dokumentów wskazując, że nadesłał je na żądanie Sądu do spraw o sygn. akt II SAB/Ol 57/13 oraz II SAB/Ol 101/12. W związku z powyższym do akt niniejszej sprawy dołączono kopie dokumentów przedłożonych przez wnioskodawcę, znajdujących się w aktach sprawy o sygn. II SAB/Ol 57/13, które są kopiami dokumentów z akt o sygn. II SAB/Ol 101/12, które to akta znajdują się obecnie w Naczelnym Sądzie Administracyjnym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy, zarówno w zakresie całkowitym, jak i częściowym, jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego przez strony. Z tego względu przesłanki jej zastosowania winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012r., sygn. akt I OZ 1099/11). Podnieść również należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się ona w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien on zatem przekonać Sąd o konieczności przyznania mu prawa pomocy. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, tj. należycie udokumentować, swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (zob. np. postanowienia NSA z dnia 16 grudnia 2010r., sygn. akt II GZ 409/10 i z dnia 20 stycznia 2012r., sygn. akt II FZ 833/11). Wskazać przy tym należy, że wniosek o przyznanie prawa pomocy składany jest na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Wniosek ten ma na celu ogólne przedstawienie sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawcy. Z przepisów art. 246 § 1 pkt 2 i art. 252 § 1 p.p.s.a. wynika jednakże, że Sąd musi dysponować precyzyjnymi danymi dowodzącymi istnienia ustawowych przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Uwzględniając zatem treść cytowanych wyżej przepisów, należy stwierdzić, że rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania prawa pomocy zawsze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę. Należy także należy dostrzec, że w tej samej sprawie wnioskodawca złożył kolejny już wniosek o przyznanie prawa pomocy. Poprzedni wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy z dnia 8 sierpnia 2013r. został prawomocnie rozpatrzony. Przy czym postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 grudnia 2013r. (sygn. akt II OZ 1152/13) oddalono zażalenie skarżącego na postanowienie tut. Sądu z dnia 30 października 2013r., którym odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Strona skarżąca co prawda zmieniła zakres swojego wniosku w stosunku do poprzedniego wniosku, ograniczając go do częściowego zwolnienia z kosztów sądowych poprzez zwolnienie od uiszczenia wpisu, jednakże poza tym nie zaszły żadne nowe okoliczności uzasadniające odmienną ocenę możliwości poniesienia kosztów sądowych przez stronę. Skarżący – pomimo ponownego wezwania go do złożenia stosownych dokumentów i oświadczeń - w dalszym ciągu nie ujawnił w pełni swojej sytuacji materialnej i bytowej. Należy przy podkreślić, że Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela w całości argumentację zaprezentowaną w powołanym wyżej postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 grudnia 2013r., a postanowienie to zapadło w identycznych okolicznościach podlegających ocenie w kontekście sytuacji materialnej strony. Warto także wskazać, że w postanowieniu tym stwierdzono, że niedopełnienie przez wnioskodawcę obowiązku przedstawienia na podstawie art. 255 P.p.s.a. dodatkowych wyjaśnień odnośnie sytuacji majątkowej, gdy ta w oparciu o przedłożone dotychczas informacje jest uznawana za niepełną, bądź budzącą wątpliwości, uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ocena ta znajduje uzasadnienie w stwierdzeniu, że orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie postępowania prawa pomocy nie może zostać oparte na ustaleniach faktycznych o charakterze fragmentarycznym lub hipotetycznym. Strona, która nie realizuje obowiązków wynikających z wezwania sądu, nie ma podstaw, by oczekiwać rozstrzygnięcia zgodnego ze złożonym wnioskiem. Wskazano, że taki kierunek wykładni powołanego przepisu był przyjmowany dotąd również w tych sprawach, w których z żądaniem przyznania prawa pomocy zwracał się sam skarżący, wobec czego powinien on mieć świadomość skutków prawnych nieprzedstawienia tych wszystkich informacji, które zostały uznane przez Sąd za istotne z punktu widzenia oceny zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny podzielił stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, że twierdzenia skarżącego co do jego sytuacji majątkowej w świetle posiadanych przez niego nieruchomości gruntowych oraz niepodania kto konkretnie i w jakiej wysokości udziela mu pomocy łożąc na jego utrzymanie i w jakiej formie, nie pozwalają na niebudzącą wątpliwości ocenę co do rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego, a przedstawienie przez skarżącego tylko tych danych, które uznaje za stosowne nie pozwala na uwzględnienie wniosku o zwolnienie go z kosztów sądowych, jeżeli niewyjaśnione pozostały okoliczności dotyczące tak źródeł dochodów uzyskiwanych przez skarżącego, jak i składników majątkowych należących do skarżącego, które mogłyby stanowić wystarczające źródło utrzymania oraz finansowania ponoszonych innych bieżących wydatków gospodarstwa domowego. Wskazano przy tym, że pozostawanie w stanie ubóstwa nie jest uzależnione od subiektywnego nastawienia wnioskodawcy do swojej sytuacji majątkowej, ale od przyjętej przez Sąd oceny tejże sytuacji, która rozważana być musi w oparciu o zobiektywizowane kryteria. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego niewskazanie przez skarżącego, kto udziela mu pomocy finansowej, w jakiej następuje to formie i zakresie, czyni sytuację majątkową strony niewyjaśnioną. Nie można bowiem za niewadliwą podstawę przyznania prawa pomocy uznać ustalenia, które opis sytuacji materialnej wnioskodawcy sprowadzają do wskazania, że jest on osobą bezrobotną, bez jakichkolwiek własnych dochodów i źródeł utrzymania, która czerpie środki potrzebne do przeżycia z pomocy nieokreślonych bliżej osób, zaliczanych do członków rodziny w szerokim rozumieniu tego słowa, a posiadane składniki majątkowe (nieruchomości) należące do skarżącego, z racji przyjętej oceny o nieopłacalności ich gospodarczego wykorzystania, przybierają charakter niedochodowy. Wyjaśniono także, że odmowa przyznania prawa pomocy nie ogranicza prawa skarżącego do sądu, gdyż prawo pomocy jest instytucją, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Skarżący nie wykazując, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, nie może być traktowany za osobę, która wskutek orzeczenia sądowego odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych, pozbawiona zostaje prawa do sądu. W takim przypadku brak przeprowadzenia przez sąd administracyjny kontroli działania administracji spowodowany jest bowiem wyłącznie niechęcią strony do uiszczenia kosztów wpisu sądowego, które strona ta we własnym zakresie mogłaby bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu faktycznie ponieść (porównaj: postanowienie NSA z dn. 30.10.2013r., sygn. akt II OZ 919/13, npubl.). Należy wskazać, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na pokrycie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Stąd też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru na współobywateli. Z tych środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2010r. (sygn. akt II FZ 31/10). Wnioskujący zaś nie wykazał w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania mu prawa pomocy. Pomimo kolejnego wezwania o przedłożenie dokumentów i oświadczeń, ponownie przedstawił dokumenty, które były już przedmiotem oceny przez Sąd w niniejszej sprawie. Zatem to z przyczyn leżących po stronie wnioskodawcy niemożliwe okazało się ustalenie jego rzeczywistej sytuacji dochodowej i majątkowej. Udzielane bowiem przez skarżącego wyjaśnienia i przedstawiane dowody nie w pełni obrazują rzeczywistą sytuację materialną skarżącego. Skoro skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby w sposób nie budzący wątpliwości na jego rzeczywistą sytuację materialną i zdolności finansowe, to jego wniosek nie mógł być uwzględniony. Dodatkowo należy wskazać, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Natomiast, jeżeli dostęp jednostki do sądu może być ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy też w sposób faktyczny, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z przepisami z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.), jeśli ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, a więc jeśli zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki będą zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, powinien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, publ. Lex nr 75481). Oznacza to, że skoro skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a w konsekwencji następuje odmowa przyznania stronie prawa pomocy, to nie można w takiej sytuacji mówić o naruszeniu prawa do sądu. Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., Sąd postanowił, jak w sentencji postanowienia.