II SO/Ol 17/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tadeusz Lipiński po rozpoznaniu w dniu 16 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. Z. od postanowienia Referendarza Sądowego z dnia 26 listopada 2014 r. sygn. akt II SO/Ol 17/13 w przedmiocie odmowy częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z wniosku A. Z. o wymierzenie Powiatowemu Inspektorowi Nadzoru Budowlanego w B. grzywny w trybie art. 55 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanawia odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującego częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. A. Z. w dniu 19 lipca 2013 r. (data nadania pocztowego) złożył wniosek o wymierzenie grzywny Powiatowemu Inspektorowi Nadzoru Budowlanego w B. w trybie art. 55 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi za nieprzekazanie sądowi administracyjnemu pełnych akt sprawy o sygn. II SAB/Ol 93/12. Zarządzeniem Zastępcy Przewodniczącej Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 22 lipca 2013 r. wnioskodawca został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od złożonego wniosku. W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawca wniósł o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 23 września 2013 r. (sygn. akt II SO/Ol 17/13) Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych. Na skutek sprzeciwu złożonego przez A. Z. postanowieniem z dnia 12 listopada 2013 r. (sygn. akt II SO/Ol 17/13) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił przyznania wymienionemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, a postanowieniem z dnia 19 grudnia 2013 r. (sygn. akt II OZ 1177/13) Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie A. Z. na to postanowienie. W związku z powyższym, zarządzeniem z dnia 14 stycznia 2014 r. wezwano wnioskodawcę do wykonania zarządzenia Przewodniczącej Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 22 lipca 2013 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego, w terminie 7 dni pod rygorem odrzucenia wniosku. W dniu 12 lutego 2014 r. (data nadania pocztowego) A.Z. ponownie złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy, tym razem obejmującego częściowe zwolnienie od kosztów sądowych (k. 73-74). W uzasadnieniu wnioskodawca podał, iż wnosi o zwolnienie go w całości od wpisu od skargi z dnia 18 lipca 2013 r., gdyż jest osobą ubogą bez jakichkolwiek środków finansowych lub oszczędności finansowych, czy przedmiotów wartościowych celem ich spieniężenia w zakresie wnioskowanej pomocy. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca sam prowadzi gospodarstwo domowe, a jego majątek stanowią: budynek mieszkalny – jak podał – do rozbiórki (111,54m²), mieszkanie o powierzchni ok. 36m² oraz nieruchomość rolna o powierzchni 0,59ha. Wnioskodawca nie wykazał żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych oraz dochodów. Stwierdził, iż jest osobą ubogą, co wynika z przedłożonych już nieraz do tut. Sądu wniosków o prawo pomocy i oświadczeń w innych sprawach sądowych, a znanych doskonale Sądowi, w tym też i z wydruków z konta bankowego ROR oraz z zaświadczeń o byciu osobą bezrobotną bez jakichkolwiek zasiłków. Zaznaczył, iż z posiadanej nieruchomości nie czerpie zarobków, a jedynie wykorzystuje ją w celach prywatnych, na swoje potrzeby konsumpcyjne celem swojego utrzymania i przeżycia. Postanowieniem z dnia 26 listopada 2014 r. (sygn. akt II SO/Ol 17/13) referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił częściowego zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniesiono, iż rozpoznawany obecnie wniosek jest kolejnym wnioskiem wnioskodawcy o przyznanie prawa pomocy złożonym w niniejszej sprawie. Przytoczono argumentację zawartą w postanowieniu tut. Sądu z dnia 12 listopada 2013 r. (k. 39-45), jak i w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 grudnia 2013 r. (k. 58-62), oddalającym zażalenie na postanowienie tut. Sądu. Podniesiono, że pomimo wskazań zawartych w tych postanowieniach, wnioskodawca, składając kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, poza zawężeniem jego zakresu, powtórzył jedynie argumentację, jaką przedstawił we wcześniejszych wnioskach. Nie odniósł się natomiast w żaden sposób do stanowiska zarówno Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego co do nieujawnienia przez niego pełnych danych na temat jego rzeczywistej sytuacji materialnej. W ocenie referendarza wyjaśnienie Sądu jak istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy ma poparcie go rzetelnymi i pełnymi informacjami we wskazanym zakresie usprawiedliwia zaniechanie ponownego wzywania wnioskodawcy do uzupełnienia materiału dowodowego przy rozpatrywaniu kolejnego jego wniosku i stwierdzenie, że nie wykazał on, że spełniona została przesłanka, uzasadniająca częściowe zwolnienie go od kosztów sądowych. Wskazano, że nie dysponując pełną wiedzą na temat źródeł utrzymania wnioskodawcy oraz jego sytuacji majątkowej nie można stwierdzić, że składając kolejny wniosek wykazał, że jego sytuacja materialna uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy, nawet jeśli zakres żądania jest obecnie węższy od dotychczasowego. W konsekwencji referendarz uznał, że w warunkach niniejszej sprawy brak jest podstaw do uznania, że od czasu postanowień Sądu nastąpiła zmiana okoliczności sprawy uzasadniająca częściowe zwolnienie wnioskodawcy od kosztów sądowych. A. Z. wniósł sprzeciw od powyższego rozstrzygnięcia, żądając jego zmiany i przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 243 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez kuriozalne wywody, że strona nie wykazała swojej sytuacji materialnej i że nie można uznać, że spełnia przesłanki do przyznania jej prawa pomocy mimo, że nie posiada stałych źródeł utrzymania, a posiadany majątek wykorzystuje na swoje potrzeby, a także zarzucił naruszenie art. 141 § 4 w zw. z art. 255 wskazanej wyżej ustawy przez kuriozalny wywód, że strona nie spełnia wymagań niezbędnych do przyznania prawa pomocy z powodu braku wiedzy na temat źródeł utrzymania wnioskodawcy podczas, gdy w postanowieniu tym przedstawiono sytuację strony. Ponadto wskazał, że w postanowieniu podniesiono fakty sprzed daty wniesienia wniosku, niezwiązane z przedmiotowym wnioskiem. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm., dalej jako: p.p.s.a), w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z tym, iż sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpatrzeniu. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków następuje w sytuacji, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy przy tym podkreślić, iż przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11). Podnieść również należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, zgodnie z którym to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien on zatem przekonać Sąd o konieczności przyznania mu prawa pomocy. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, tj. należycie udokumentować, swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (np. postanowienia NSA z dnia 16 grudnia 2010r., sygn. akt II GZ 409/10 oraz z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 833/11). Wniosek o przyznanie prawa pomocy składany jest na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Wniosek ten ma na celu ogólne przedstawienie sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawcy. Z przepisów art. 246 § 1 pkt 2 i art. 252 § 1 p.p.s.a. wynika jednakże, że Sąd musi dysponować precyzyjnymi danymi dowodzącymi istnienia ustawowych przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Uwzględniając zatem treść cytowanych wyżej przepisów, należy stwierdzić, że rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania prawa pomocy zawsze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę. Należy zauważyć, iż w tej samej sprawie wnioskodawca złożył kolejny już wniosek o przyznanie prawa pomocy. Poprzedni wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy z dnia 8 sierpnia 2013 r. został prawomocnie rozpatrzony. Postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 12 listopada 2013 r. (sygn. akt II SO/Ol 17/13) wnioskodawcy odmówiono przyznania prawa pomocy (k. 39-45), a postępowanie w tym zakresie zakończyło się postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 grudnia 2013 r. (sygn. akt II OZ 1177/13) oddalającym zażalenie na orzeczenie Sądu I instancji (k. 58-62). Co prawda wnioskodawca zmienił zakres swojego wniosku w stosunku do poprzedniego wniosku, ograniczając go do częściowego zwolnienia z kosztów sądowych poprzez zwolnienie od uiszczenia wpisu, jednakże poza tym, nie zaszły żadne nowe okoliczności uzasadniające odmienną ocenę możliwości poniesienia kosztów sądowych przez stronę. Wnioskodawca nadal nie przedstawił w sposób klarowny i wyczerpujący swojej sytuacji majątkowej. Należy przy tym podkreślić, że Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela w całości argumentację zaprezentowaną w powołanym wyżej postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 grudnia 2013 r., a postanowienie to zapadło w identycznych okolicznościach podlegających ocenie w kontekście sytuacji materialnej strony. Warto zaznaczyć, że w postanowieniu tym stwierdzono, że niedopełnienie przez wnioskodawcę obowiązku przedstawienia na podstawie art. 255 p.p.s.a. dodatkowych wyjaśnień odnośnie swojej sytuacji majątkowej, gdy ta w oparciu o przedłożone dotychczas informacje jest uznawana za niepełną bądź budzącą wątpliwości, uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ocena ta znajduje uzasadnienie w stwierdzeniu, że orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie postępowania prawa pomocy nie może zostać oparte na ustaleniach faktycznych o charakterze fragmentarycznym lub hipotetycznym. Strona, która nie realizuje obowiązków wynikających z wezwania sądu, nie ma podstaw, by oczekiwać rozstrzygnięcia zgodnego ze złożonym wnioskiem. Wskazano, że taki kierunek wykładni art. 255 p.p.s.a. był przyjmowany dotąd również w tych sprawach, w których z żądaniem przyznania prawa pomocy zwracał się sam skarżący, wobec czego powinien on mieć świadomość skutków prawnych nieprzedstawienia tych wszystkich informacji, które zostały uznane przez Sąd za istotne z punktu widzenia oceny zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny podzielił stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, że twierdzenia skarżącego co do jego sytuacji majątkowej w świetle posiadanych przez niego nieruchomości gruntowych oraz niepodania kto konkretnie i w jakiej wysokości udziela mu pomocy, łożąc na jego utrzymanie i w jakiej formie, nie pozwalają na niebudzącą wątpliwości ocenę co do rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego, a przedstawienie przez skarżącego tylko tych danych, które on uznaje za stosowne nie pozwala na uwzględnienie wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych, jeżeli niewyjaśnione pozostały okoliczności dotyczące tak źródeł dochodów uzyskiwanych przez skarżącego, jak i składników majątkowych należących do skarżącego, które mogłyby stanowić wystarczające źródło utrzymania oraz finansowania ponoszonych innych bieżących wydatków gospodarstwa domowego. Wskazano przy tym, że pozostawanie przez osobę składającą wniosek o przyznanie prawa pomocy w stanie ubóstwa nie jest uzależnione od subiektywnego nastawienia wnioskodawcy do swojej sytuacji majątkowej, ale od przyjętej przez Sąd oceny tejże sytuacji, która rozważana być musi w oparciu o zobiektywizowane kryteria. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozstrzyganym przypadku Sąd I instancji trafnie stwierdził, że niewskazanie przez skarżącego, kto udziela mu pomocy finansowej, w jakiej następuje to formie i zakresie, czyni sytuację majątkową strony niewyjaśnioną. Nie można bowiem za niewadliwą podstawę przyznania prawa pomocy uznać ustalenia, które opis sytuacji materialnej wnioskodawcy sprowadzają do wskazania, że jest on osobą bezrobotną, bez jakichkolwiek własnych dochodów i źródeł utrzymania, która czerpie środki potrzebne do przeżycia z pomocy nieokreślonych bliżej osób, zaliczanych do członków rodziny w szerokim rozumieniu tego słowa, a posiadane składniki majątkowe (nieruchomości) należące do skarżącego, z racji przyjętej oceny o nieopłacalności ich gospodarczego wykorzystania, przybierają charakter niedochodowy. Wyjaśniono także, że odmowne rozpatrzenie wniosku skarżącego nie ogranicza jego prawa do sądu, gdyż prawo pomocy jest instytucją, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Skarżący nie wykazując, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, nie może być traktowany za osobę, która wskutek orzeczenia sądowego odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych, pozbawiona zostaje prawa do sądu. W takim przypadku brak przeprowadzenia przez sąd administracyjny kontroli działania administracji spowodowany jest bowiem wyłącznie niechęcią strony do uiszczenia kosztów wpisu sądowego, które strona ta we własnym zakresie mogłaby bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu faktycznie ponieść (porównaj: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 października 2013 r., sygn. akt II OZ 919/13, npubl.). Dodatkowo należy wskazać, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Natomiast, jeżeli dostęp jednostki do sądu może być ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy też w sposób faktyczny, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z przepisami z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.), jeśli ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, a więc jeśli zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki będą zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, powinien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, publ. Lex nr 75481). Oznacza to, że skoro skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a w konsekwencji następuje odmowa przyznania stronie prawa pomocy, to nie można w takiej sytuacji mówić o naruszeniu prawa do sądu. Reasumując powyższe rozważania, należy raz jeszcze podkreślić, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na pokrycie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Stąd też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru na współobywateli. Z tych środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2010r. (sygn. akt II FZ 31/10). Wnioskujący zaś nie wykazał w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania mu prawa pomocy. Zatem to z przyczyn leżących po stronie wnioskodawcy niemożliwe okazało się ustalenie jego rzeczywistej sytuacji dochodowej i majątkowej. Udzielane bowiem przez skarżącego wyjaśnienia i przedstawiane dowody nie w pełni obrazują rzeczywistą sytuację materialną skarżącego. Skoro skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby w sposób nie budzący wątpliwości na jego rzeczywistą sytuację materialną i zdolności finansowe, to jego wniosek nie mógł być uwzględniony. Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., Sąd postanowił, jak w sentencji.