I SA/Op 151/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Wojciechowska po rozpoznaniu w dniu 13 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A Sp. z o.o. w [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A Sp. z o.o. w [...] na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu (obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej) z dnia 3 lutego 2017 r. Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług za styczeń, luty, czerwiec, lipiec, sierpień i grudzień 2012 r. oraz nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do zwrotu za marzec, kwiecień, maj, wrzesień, październik i listopad 2012 r., postanawia: zmienić postanowienie referendarza sądowego z dnia 9 maja 2017 r. i przyznać skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego od wniesionej skargi kasacyjnej. Wyrokiem z dnia 28 czerwca 2017r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalił skargę A Sp. z o.o. w [...] (dalej określanej jako: strona, skarżąca, Spółka) na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia 3 lutego 2017 r. w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług za styczeń, luty, czerwiec, lipiec, sierpień i grudzień 2012 r. oraz nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do zwrotu za marzec, kwiecień, maj, wrzesień, październik i listopad 2012 r. Powyższy wyrok, skarżąca, działając przez ustanowionego pełnomocnika zaskarżyła skargą kasacyjną, wnioskując przy tym o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 10 października 2017 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, obejmującym na tym etapie sprawy wpis od skargi kasacyjnej w wysokości 1.576 zł. W motywach rozstrzygnięcia referendarz wskazał, że sytuacja finansowa Spółki podlegała już uprzednio ocenie, w ramach pierwotnie złożonego wniosku o prawo pomocy, po rozpatrzeniu którego - postanowieniem z dnia 9 maja 2017 r. odmówiono jej udzielenia prawa pomocy. Postanowienie to nie zostało zaskarżone przez Spółkę i stało się prawomocne. W związku z tym kolejny, złożony obecnie przez stronę wniosek podlegał rozpoznaniu w trybie art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2017. 1369 j.t. ze zm. – dalej w skrócie "ppsa") - co wymagało wykazania przez stronę, że wystąpiły odmienne okoliczności faktyczne, uzasadniające zmianę prawomocnego orzeczenia z dnia 9 maja 2017 r. Referendarz przypomniał, że uzasadniając poprzednio złożony wniosek skarżąca podała, że w wyniku czynności egzekucyjnych i zajęcia rachunków bankowych przestała być wypłacalna, w związku z czym 28 marca 2017 r. złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości. W części wniosku dotyczącego oświadczenia o majątku i dochodach wykazała środki trwałe o wartości 22.197,49 zł, zysk za ostatni rok obrotowy w wysokości 257.441,65 zł, stan konta bankowego -13,67 zł oraz stan kapitału zakładowego, majątku i środków finansowych w wysokości 50.000 zł. W załączeniu do wniosku skarżąca przedłożyła kserokopię wniosku o ogłoszenie upadłości oraz, na wezwanie w trybie art. 255 ppsa, przekazała dodatkowo wyciągi z rachunku bankowego, sprawozdanie za I kwartał 2017 r., zestawienie obrotów i sald oraz kserokopie operatu szacunkowego, deklaracji podatkowych CIT-8 za lata 2015-2016 i deklaracji podatkowych VAT-7 za miesiące październik i listopad 2016 r. oraz styczeń, luty i marzec 2017 r. Powodem natomiast odmowy uwzględnienia wniosku skarżącej było stwierdzenie, że w poprzednich okresach, zgodnie z danymi wynikającymi z przedłożonych deklaracji CIT-8, osiągała ona znaczne dochody, tj. 294.920,19 zł w 2015 r. i 184.879,78 zł w 2016 r., w związku z czym powinna i miała ku temu możliwości, by zabezpieczyć odpowiednie środki w celu sfinansowania przyszłych postępowań sądowych, zwłaszcza, że w związku z wszczętą wobec niej w tym okresie kontrolą skarbową mogła przewidzieć konieczność wystąpienia na drogę sądową. O znacznym potencjale finansowym Spółki świadczyła również skala uzyskiwanych przez nią przychodów (3.191.423,97 zł w 2015 r. i 871.914,87 zł w 2016 r.). Referendarz powołał się przy tym na wyrażone w orzecznictwie stanowisko, zgodnie z którym każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą winien uwzględniać konieczność ponoszenia kosztów spraw sądowych związanych z prowadzoną działalnością i mieć na ten cel wygospodarowane środki finansowe (por. postanowienia NSA z 28 marca 2014 r., I OZ 232/14, i z 17 grudnia 2014 r., I FZ 459/14; - dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności gospodarczej powinien bowiem liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne, czy wynagrodzenia pracownicze (zob. postanowienie NSA z 4 sierpnia 2014 r., I FZ 252/14). Ponadto w uzasadnieniu postanowienia wskazano na fakt, iż Spółka nadal pozostaje w obrocie prawnym jako przedsiębiorca i jako podmiot gospodarczy ma obowiązek podejmować wszelkie działania w celu prowadzenia działalności gospodarczej i uzyskiwania przychodów. Jeśli z takiej aktywności zrezygnowała, w konsekwencji nie uzyskuje przychodów i nie podejmuje starań ukierunkowanych na ich pozyskanie, to oznacza, że brak środków na ponoszenie kosztów sądowych jest powodowany postawą strony, nie zaś czynnikami od niezależnymi, obiektywnymi. Referendarz ocenił również, że prowadzenie wobec strony skarżącej postępowań egzekucyjnych także nie może być wystarczającym argumentem za przyznaniem prawa pomocy, jak też, odwołując się do poglądów orzecznictwa, zwrócił uwagę na możliwość pokrycia kosztów sądowych poprzez zobowiązanie wspólników do dopłat. Z kolei w ponownie złożonym wniosku o prawo pomocy skarżąca powtórzyła argumentację, że od podjęcia czynności egzekucyjnych oraz zajęcia rachunków bankowych przestała być wypłacalna, czego konsekwencją jest złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości. Wykazała jednak odmienne wartości aktywów, mianowicie: środki trwałe o wartości 9.129,08 zł, stratę za ostatni rok obrotowy w wysokości 113.190,48 zł, stan konta bankowego - 49 zł oraz stan kapitału zakładowego, majątku i środków finansowych w wysokości – 1.256.779,76 zł. W treści wniosku Spółka wskazała również na zobowiązania w łącznej kwocie 770.324,10 zł. Rozpatrując ponownie złożony przez Spółkę wniosek, referendarz uznał, że skarżąca nie wykazała, aby jej sytuacja uległa zmianie w sposób na tyle istotny, że zachodzą przesłanki do zmiany uprzednio wydanego orzeczenia. Analizując przedstawione we wniosku informacje co do majątku i dochodów referendarz stwierdził, że oświadczenia te odnoszą się nie do aktualnej sytuacji Spółki, lecz dotyczą danych za ostatni rok obrotowy, tj. 2016 r. Przede wszystkim jednak nie zostały one w żaden sposób udokumentowane, a ich wiarygodność budzi wątpliwości. We pierwotnym wniosku z 11 kwietnia 2017 r. strona skarżąca oświadczyła bowiem, że w ostatnim roku obrotowym, tj. w 2016 r., posiadała środki trwałe w wysokości 22.197,49 zł (w ponownym wniosku w kwocie 9.129,08 zł) oraz zysk (nie stratę, jak wskazano w ponownym wniosku) w wysokości 257.441,65 zł. Tymczasem, na podstawie zeznania podatkowego za 2016 r. ustalono, że strona skarżąca uzyskała dochody w wysokości 184.879,78 zł. Ponadto ustalenia dokonane przed podjęciem prawomocnego postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy wskazywały na znaczny potencjał finansowy strony skarżącej za ostatni rok obrotowy. Otóż podejmując rozstrzygnięcie o odmowie przyznania prawa pomocy uznano, że podmiot gospodarczy funkcjonujący w profesjonalnym obrocie i uzyskawszy za ostatni rok obrotowy przychody w wysokości 871.914,87 zł nie może, w świetle art. 246 § 2 pkt 2 ppsa, domagać zwolnienia z obowiązku uiszczenia wymaganych kosztów sądowych. We wniesionym od tego orzeczenia sprzeciwie, działający w imieniu strony pełnomocnik zarzucił naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 ppsa, poprzez przyjęcie, że Spółka nie wykazała okoliczności, rzutujących na odmienną ocenę jej sytuacji z punktu widzenia przesłanek, opisanych w ww. przepisie. Uzasadniając sprzeciw pełnomocnik wskazał, że sytuacja Spółki uległa zmianie, uniemożliwiając poniesienie obecnie kosztów sądowych. Spółka, w celu pokrycia wymaganego na etapie postępowania przed Sądem I instancji wpisu od skargi wyprzedała rzeczy ruchome, natomiast pozostały majątek ruchomy był przedmiotem zajęcia komorniczego i w dniu 19 maja 2017 r. poborca skarbowy zlicytował zajęte ruchomości, przeznaczając uzyskane kwoty na pokrycie zaległości skarbowych. Spółka nie ma aktualnie możliwości kontynuowania działalności gospodarczej, co potwierdza fakt, że zgłoszony przez nią wniosek o ogłoszenie upadłości został oddalony postanowieniem Sądu Rejonowego w [...], z uwagi na brak środków na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego. W tej sytuacji nieuzasadniona jest ocena referendarza o odmowie zwolnienia z wymaganych kosztów sądowych. Na potwierdzenie swego stanowiska pełnomocnik przedłożył następujące dokumenty: postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z 7 czerwca 2017 r. o sygn. [...], orzekające o oddaleniu wniosku Spółki o ogłoszenie upadłości na podstawie art. 13 ustawy z dnia 28.02.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze, rachunek zysków i strat za okres 01.01.- 31.03.2017 r., postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 5 października 2017 r. odmawiające wstrzymania wykonania decyzji tego organu z dnia 01.08.2017 r., zawiadomienia organu egzekucyjnego o zajęciu wierzytelności, kserokopie tytułów wykonawczych, kopię protokołu licytacyjnej sprzedaży ruchomości z dnia 19 maja 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek skarżącej okazał się zasadny. Wskazać na wstępie należy, że skarżąca złożyła już w sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy, w wyniku którego prawomocnym postanowieniem referendarza sądowego z dnia 9 maja 2017 r. odmówiono jej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W związku z powyższym ponowny wniosek strony o przyznanie prawa pomocy powinien być rozpoznany w świetle unormowań zawartych w art. 165 ppsa, zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Do postanowień takich należą niewątpliwie postanowienia w przedmiocie prawa pomocy. Zaznaczyć trzeba również, że przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. Odstąpienie od oceny powziętej we wcześniejszym postanowieniu może nastąpić jedynie wtedy, gdy okoliczności stanowiące przesłankę danego rozstrzygnięcia uległy zmianie. Wyjaśnić przy tym należy, że art. 165 p.p.s.a. uchyla skutek związania sądu wydanym przez siebie postanowieniem niekończącym postępowania w sprawie. Przy czym jak podkreśla się w orzecznictwie (postanowienie NSA z dnia 25 lipca 2017 r., sygn. akt II FZ 327/17 i z dnia 30 października 2009 r., sygn. akt I OZ 1032/09) wprawdzie wśród postanowień wymienionych w art. 194 § 1 ppsa nie wymieniono postanowienia wydanego przez sąd w trybie art. 165 ppsa, to jednak nie budzi wątpliwości, iż na postanowienie wydane w trybie art. 165 p.p.s.a. służy zażalenie, jeżeli służyło ono na postanowienie, które zostało uchylone, zmienione bądź na postanowienie, którego zmiany sąd odmówił. Wniosek taki wynika z treści art. 167a § 1 ppsa, w którym jasno wskazano, iż do zarządzeń oraz postanowień referendarza sądowego stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące zarządzeń przewodniczącego oraz postanowień sądu. Zastosowanie innego trybu w przypadku postanowienia referendarza sądowego byłoby niezgodne z art. 167a § 1 ppsa i powodowałoby niebezpieczeństwo pozbawienia strony prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) oraz byłoby niezgodne z zasadą równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji). Ponownie oceniając sytuację materialną skarżącej z uwzględnieniem nowych okoliczności przedstawionych w złożonym sprzeciwie, który w okolicznościach tej sprawy należy potraktować jako zażalenie i załączonych do niego dokumentów, Sąd uznał, że w sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające zmianę prawomocnego postanowienia z dnia 9 maja 2017 r. W rozpatrywanej sprawie Spółka wnosiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, zatem rozpoznanie jej wniosku sprowadza się do ustalenia czy w niniejszej sprawie spełniona jest przesłanka określona w art. 246 § 2 pkt 2 ppsa. Zgodnie z treścią tego przepisu przyznanie prawa pomocy osobie prawnej lub innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Niewątpliwie o trudnej sytuacji Spółki świadczy fakt, że postanowieniem z dnia 7 czerwca 2017 r. w sprawie [...] Sąd Rejonowy w [...] oddalił wniosek skarżącej o ogłoszenie upadłości wskazując, że majątek dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania. W uzasadnieniu ww. orzeczenia wskazano, że spółka nie wykonuje swych wymagalnych zobowiązań wobec wierzycieli (B Sp. z o.o. w kwocie 400.000 zł i [...] Urzędu Skarbowego w [...] w kwocie 444.023 zł) i nie posiada majątku na pokrycie kosztów postępowania. Wskazany majątek obrotowy o wartości 20.418,07 zł został w dniu 19 maja 2017 r. w znacznej części sprzedany w trybie licytacji publicznej przez organ podatkowy, z zaliczeniem uzyskanej ceny na poczet zaległości podatkowych. Z treści tego postanowienia wynikało również, że niewypłacalność ma charakter trwały i nieodwracalny, gdyż Spółka utraciła zdolność do prowadzenia działalności operacyjnej. Prowadzona egzekucja administracyjna, spowodowała bowiem zajęcie rachunków bankowych i majątku ruchomego, co pozbawiło Spółkę środków obrotowych, uniemożliwiając jej dalszą działalność. Powyższe okoliczności potwierdzają spełnienie przez Spółkę przesłanek, uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów wpisu sądowego od wniesionej skargi kasacyjnej. Przy tym okoliczność zlicytowania prawie całego majątku trwałego, jak też oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości została potwierdzona stosownymi dowodami dopiero na obecnym etapie rozpoznania sprawy, w związku z czym nie podlegały one ocenie referendarza w postanowieniu z 9 maja 2017 r. W tej sytuacji uznać należy, iż skarżąca wykazała, iż od złożenia poprzedniego wniosku o przyznanie prawa pomocy jej sytuacja majątkowa zmieniła się na tyle, że uzasadnia przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów wpisu sądowego od wniesionej skargi kasacyjnej. W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 165 w związku z art. 246 § 2 pkt 2 ppsa.