I SA/Op 249/15

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu - Krzysztof Błasiak po rozpoznaniu w dniu 19 października 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi J. B. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia 26 lutego 2015 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego, postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. Przedmiotem skargi J. B. (dalej określany jako skarżący) jest postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia 26 lutego 2015 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego. W związku z tym skarżący na etapie wniesienia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu zobowiązany był - zgodnie z postanowieniami § 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, 2193) – do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 100 zł. Na dalsze koszty jakie mogą mieć miejsce w przedmiotowej sprawie składają się opłata kancelaryjna za sporządzenie uzasadnienia wyroku – stosownie do zapisów § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych pobieranych w sprawach sądowoadministracyjnych (Dz. U. Nr 221, poz. 2192) - w kwocie 100 zł oraz wpis od skargi kasacyjnej również w kwocie 100 zł (§ 3 rozporządzenia w sprawie wysokości oraz szczególnych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi). W dniu 16 kwietnia 2015 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu wpłynął wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy, sporządzony na urzędowym formularzu, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz.270) - zwanej dalej p.p.s.a. Przedmiotowym wnioskiem skarżący zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych w całości oraz ustanowienie adwokata. Postanowieniem z 15 maja 2015 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Następnie w wyniku złożonego sprzeciwu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu postanowieniem 22 czerwca 2015 r. ponownie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W dniu 30 czerwca 2015 r. – jak wynika z akt sprawy – miało miejsce uiszczenie wpisu od skargi w kwocie 100 zł. W dniu 9 września 2015 r. zapadł wyrok oddalający przedmiotową skargę. W dniu 17 września 2015 r. skarżący sporządził wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. W sporządzonym wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, że sam pozostaje w gospodarstwie domowym, uzyskuje dochody z tytuły emerytur w wysokości 2.170,32 zł i posiada dom mieszkalny o powierzchni 186 m² (według oświadczenia objęty egzekucją prowadzoną przez komornika). W załączeniu skarżący przekazał miesięczne zestawienie kosztów z zakupem żywności, środków czystości i higieny, utrzymania domu, zakupu lekarstw i wizyt lekarskich oraz kosztów zakupu materiałów biurowych opiewających na łączną kwotę 2.150,93 zł (zakup żywności – 306,38 zł, koszty utrzymania domu oraz zakupu środków czystości i higieny – 803,04 zł, koszty wizyt lekarskich wraz zakupem lekarstw – 778,10 zł, zakup materiałów biurowych – 236,41 zł). Rozpatrując na podstawie art. 258 § 2, pkt 7 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy zważył, co następuje: W pierwszej kolejności należy wskazać, iż po zapadłym wyroku i uiszczonym wpisie od skargi koszty sądowe w przedmiotowej sprawie obejmują opłatę kancelaryjną za sporządzenie uzasadnienia wyroku oraz wpis od skargi kasacyjnej w kwocie 100 zł (§ 3 rozporządzenia w sprawie wysokości oraz szczególnych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Natomiast co do wniosku o przyznanie prawa pomocy należy zaznaczyć, że w ramach tej instytucji skarżący może ubiegać się o zwolnienie od kosztów sądowych w całości bądź w części, a także o ustanowienie zawodowego pełnomocnika. Przy czym zastosowanie tej instytucji do konkretnego przypadku może mieć miejsce w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, bądź też w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym, zgodnie z art. 246 § 1, pkt 1 p.p.s.a., następuje gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Oznacza to, iż prawo pomocy w tym zakresie winno być stosowane do osób, które wykażą, że żyją w skrajnym ubóstwie (przykładowo do osób zaliczanych do bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osób ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Natomiast przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, zgodnie z art. 246 § 1, pkt 2 p.p.s.a., następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Będzie więc dotyczyć osób charakteryzujących się ubóstwem w takim stopniu, że zapłata kosztów sądowych w określonej wysokości mogłaby spowodować utratę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb egzystencji tych osób oraz ich rodzin. Tak ukształtowany charakter prawa pomocy wynika z tego, iż generalną zasadą postępowania sądowego, wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się więc jedynie do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 8). W tym kontekście należy również wskazać, że oceniana jest zasadność wniosku w dwóch aspektach – z jednej strony z uwzględnieniem wysokości obciążeń, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej zaś z uwzględnieniem jej możliwości finansowych (por. postanowienie NSA z 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, niepubl.). Jednocześnie należy podkreślić, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienia pełnych kosztów postępowania (zob. postanowienie NSA z 30 lipca 2009 r., I FZ 171/09, LEX nr 552205; postanowienie NSA z 9 maja 2013 r., I FZ 125/13, LEX nr 1318594; postanowienie NSA z 16 maja 2013 r., II OZ 364/13, LEX nr 1319071; postanowienie NSA z 4 czerwca 2013 r., II GZ 260/13). Rozstrzygniecie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi wówczas sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji finansowej i majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, tj. spójny, nie budzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zasadność zastosowania wobec niej instytucji prawa pomocy. Dlatego też jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana, na mocy art. 255 p.p.s.a., złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Referendarz sądowy analizując informacje przedstawione przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy uznał, iż były one niewystarczające do oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej. W związku z czym pismem z 5 października 2015 r. został wezwany do przekazania w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania: - szczegółowej pisemnej informacji na temat kosztów ponoszonych przez niego w skali miesiąca na bieżące utrzymanie (z wyodrębnieniem na poszczególne pozycje, w tym pozycje dotyczące kosztów utrzymania domu mieszkalnego, zakupu wyżywienia i innych kosztów niezbędnych dla utrzymania z podaniem ich wysokości w skali miesiąca) wraz dokumentami potwierdzającymi fakt i wysokość poniesienia tych kosztów, - pisemnej informacji odnośnie innych wydatków niż bieżące koszty utrzymania również z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi taki stan, - dowodów potwierdzających fakt i wysokość uzyskania dochodów wykazanych w formularzu PPF jako dochody z tytułu emerytury, - kserokopii wyciągów i odpisów z kont i lokat bankowych wnioskodawcy za ostatnie trzy miesiące. W odpowiedzi skarżący nie przedłożył jednak żądanych informacji i dowodów. Wskazuje to na brak współdziałania skarżącego w zakresie ustalenia prawidłowego stanu faktycznego dotyczącego jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. W postanowieniu z dnia 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10 NSA podkreślił, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy (dostępne na stronie internetowej http:// orzeczenia.nsa.gov.pl). W innym orzeczeniu (postanowienie z 19 sierpnia 2013 r., sygn. akt II FPP 1/13; lex nr 1361212) NSA wskazał, iż "zwolnienie od kosztów sądowych może nastąpić jedynie w sytuacji, gdy w sposób niebudzący wątpliwości zostanie wykazane przez stronę, że jej sytuacja życiowa uzasadnia odstąpienie od ogólnej zasady wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Sąd nie może w tym względzie opierać się wyłącznie na twierdzeniach skarżącej, nie popartych żadnymi dokumentami źródłowymi". Poza tym należy nadmienić, że o ile nie przeprowadzenie, w oparciu o przepis art. 255 p.p.s.a., postępowania uzupełniającego co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony, w sytuacji, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą wątpliwości, jest istotną wadą postanowienia skutkującą jego uchyleniem, o tyle uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie informacji wskazanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 5.09.2005 r., II FZ 414/05; postanowienie NSA z 14.09.2005 r., II FZ 575/05; postanowienie NSA z 10.01.2008 r., II FZ 540/07 niepubl.). Ponadto w ocenie referendarza istotnym jest (jako dodatkowa uwaga) wskazanie, iż zarówno referendarz jak i Sąd, opierając się o zgromadzony przy pierwszym wniosku o przyznanie prawa pomocy materiał dowodowy, uznali, że zapłata przez skarżącego kosztów sądowych (w tym kosztów ustanowienia zawodowego pełnomocnika) wymaganych w niniejszej sprawie nie przekracza jego możliwości finansowych. W ramach rozpoznania tego wniosku wzięto bowiem pod uwagę: - zestawienie kosztów dziennego utrzymania związanego z zakupem żywności, - zestawienie kosztów utrzymania domu (podatek od nieruchomości, koszty higieny osobistej i domu, opłata za dzierżawę nieruchomości, a także opłaty za energię elektryczną, dostawę wody, odprowadzenie ścieków, odprowadzenie nieczystości stałych i dostawę usług telekomunikacyjnych), - zestawienie kosztów związanych z zakupem lekarstw i wizyt u lekarza, - potwierdzenia przyjęcia przelewów do realizacji dotyczących podatku od nieruchomości, opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi, opłaty abonamentowej, spłaty 5 raty kredytu zawartej na podstawie umowy nr [...], spłaty kredytu uzyskanego na podstawie umowy nr [...], - kserokopie faktur odnoszących się do rozliczenia energii elektrycznej i wody, - kserokopię dowodu wpłaty dokonanej na rzecz A S.A., - kserokopię pisma ZUS Inspektorat w [...] z 10 kwietnia 2013 r. informującego o dokonanych potrąceniach z emerytury skarżącego, - kserokopie kart informacyjnych leczenia szpitalnego oraz skierowania do szpitala psychiatrycznego, - kserokopię zeznania o wysokości osiągniętego dochodu w roku podatkowym 2014 PIT-37, - wyciągi z rachunku bankowego zawierające zestawienie operacji bankowych za okres od 1 stycznia do 31 marca 2015 r. Na podstawie kserokopii zeznania podatkowego PIT-37 ustalono m.in., iż skarżący z tytułu emerytury w 2014 r. uzyskał dochody w wysokości 45.200,26 zł. Wskutek pomniejszenia tych dochodów o podatek dochodowy w wysokości 7.579,98 zł w dyspozycji skarżącego znajdowały się środki finansowe w kwocie 37.620,28 zł. Oznacza to, że miesięczne dochody skarżącego, przed tegoroczną waloryzacją, opiewały na kwotę około 3.135 zł netto. Ustalenia te wskazują na inną od oświadczonej kwoty dochodów uzyskiwanych z tytułu emerytury (według oświadczenia dochody skarżącego z tego tytułu opiewają na kwotę 2.170,32 zł), podważając zarazem wiarygodność oświadczenia zawartego przez skarżącego w tym zakresie. Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 258 § 2, pkt 7 p.p.s.a., orzeczono o odmowie przyznania prawa pomocy.