I SO/Op 5/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Gerard Czech po rozpoznaniu w dniu 17 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Z. A. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z wniosku Z. A. o wyłączenie sędziów i referendarzy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach w sprawie o sygn. I SA/Gl 814/14 ze skargi Z. A. - Firma A w [...] na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 7 maja 2014r., nr [...] w przedmiocie podatku od nieruchomości postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Postanowieniem z 18 lutego 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalił wniosek Z. A. (dalej jako: wnioskodawczyni, strona) o wyłączenie od rozpoznania sprawy o sygn. akt I SA/Gl 814/14 sędzi Teresy Randak orzekającej w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach, umorzył postępowanie w sprawie wyłączenia sędziego Włodzimierza Kubika i pozostawił w pozostałym zakresie wniosek o wyłączenie od rozpoznania sprawy o sygn. akt I SA/Gl 814/14 sędziów i referendarzy sądowych orzekających w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach bez rozpoznania. Wraz z doręczeniem odpisu ww. postanowienia strona została pouczona o przysługującym jej zażaleniu na powyższe postanowienie, od którego pobierany jest wpis w wysokości 100 zł. W dniu 17 marca 2015r. wnioskodawczyni wniosła zażalenie na postanowienie tut. Sądu z dnia 18 lutego 2015r. oraz złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie jak i w kolejnych zawisłych przed tut. Sądem sprawach z wniosku strony o wyłączenie sędziów i referendarzy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach (sygn. I SO/Op 6/14 i I SO/Op 7/14). W uzasadnieniu wniosku wskazała, że działania organów administracji publicznej a następnie sędziów WSA w Gliwicach doprowadziły do unicestwienia prowadzonej przez nią działalności gospodarczej pod firmą Z. A. Firma A. Podała, że posiada zaległości podatkowe począwszy od roku 2003, w tym wielokrotnie zawyżony przez organy podatek od nieruchomości, które egzekwowane są z otrzymywanej przez nią renty rodzinnej. Zarzuciła, że organy administracji działają od lat na jej szkodę, podejmując rozstrzygnięcia, które w konsekwencji spowodowały wyniszczenie jej majątku oraz utratę zdrowia. W formularzu PPF, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012, poz. 270), dalej jako [p.p.s.a.], strona podała, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych ze względu na narastające zadłużenie m.in. w podatkach, składkach ZUS, opłatach za energię elektryczną. Wyjaśniła, że sama pozostaje w gospodarstwie domowym, uzyskuje dochody z tytułu renty rodzinnej w wysokości 1.797 zł netto (po zajęciu dokonanym w trybie egzekucyjnym), z czego kwotę 400 zł miesięcznie przeznacza na spłatę kredytu. Świadczenie z renty rodzinnej nie wystarcza na podstawowe opłaty za energię elektryczną, które ponosi, niezależnie od tego czy prowadzony przez nią zakład pozostaje w ruchu czy postoju. Zaznaczyła, że obiekt B objęty jest całodobową ochroną. Wskazała również, że posiada dom mieszkalny (współwłasność z synem), lokal mieszkalny (pomieszczenie nad halą maszyn zakładu), nieruchomości rolne o łącznej powierzchni 4,46 ha (współwłasność z synem) i pawilony handlowe do rozbiórki, zastrzegła przy tym, że składniki majątku spadkowego (dzielonego z synem) zostały zajęte przez komornika. W załączeniu wnioskodawczyni przekazała kserokopie: pisma z dnia 16.03.2015r. dotyczącego wstrzymania dostawy energii elektrycznej z informacją, że zadłużenie na dzień 16.03.2015r. wynosi 419,53 zł, decyzji z dnia 3.02.2015r. w sprawie łącznego zobowiązania pieniężnego w wysokości 13.420 zł, zawierającej także informację, że na dzień 31.12.2014r. zaległość z tego tytułu wynosiła 93.931,95 zł, pisma skierowanego do Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego w Częstochowie o udzielenie informacji w sprawie postępowań egzekucyjnych prowadzonych przeciwko stronie, harmonogramu spłat kredytu, wezwań do zapłaty zaległości za dostawę energii elektrycznej, faktur za usługę dystrybucji i sprzedaży energii elektrycznej. Wnioskodawczyni, na wezwanie referendarza sądowego do nadesłania dodatkowych dokumentów i informacji obrazujących sytuację majątkową (m.in. informacji o comiesięcznych wydatkach na utrzymanie, szczegółowych informacji odnośnie prowadzonego postępowania egzekucyjnego i zaległości, których dotyczy ta egzekucja, kopii deklaracji podatkowych, kopii wyciągów z rachunków bankowych) przedłożyła pismo (sporządzone w dniu 4 maja 2015 r.), w którym złożyła oświadczenie, że wszystkie podane we wniosku o przyznanie prawa pomocy informacje są zgodne z prawdą. W ocenie strony w sprawie brak podstaw do wzywania jej w trybie art. 255 p.p.s.a., ponieważ tut. Sąd z urzędu posiada wiedzę dotyczącą stanu majątkowego wnioskodawczyni, skoro rozpoznawał już poprzednie jej wnioski o przyznanie prawa pomocy (postanowienia z dnia 27 maja 2013r. w sprawach o sygn. I SO/Op 5/12 i I SO/Op 2-4/12). Wyraziła pogląd, że żądane przez Sąd informacje są nieadekwatne do rzekomych wątpliwości w zakresie jej faktycznej sytuacji bytowej a mają posłużyć do dalszego zafałszowania możliwości płatniczych, poprzez zawyżanie przez Sąd przychodu osiąganego z działalności gospodarczej. Dodała także, że żądane dowody nie odnoszą się do faktów, na które powołuje się strona (zubożenie majątkowe i niemożność zarobkowania z winy organów władzy publicznej). Postanowieniem z dnia 22 maja 2015r. referendarz sądowy odmówił stronie przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie z uwagi na brak współdziałania w zakresie ustalenia prawidłowego stanu faktycznego dotyczącego jej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. Od ww. postanowienia z dnia 22 maja 2015r. wnioskodawczyni wniosła sprzeciw (zatytułowany "ponowny wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych"). W obszernym uzasadnieniu (nawiązującym m.in. do orzecznictwa sądów administracyjnych, Sądu Najwyższego, Trybunału Konstytucyjnego i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, odnoszącego się do zagadnienia weryfikacji sytuacji finansowej strony, przesłanek przyznania prawa pomocy a także wolności i praw zagwarantowanych w Konstytucji RP) strona poddała krytyce działania organów administracji, które miały przyczynić się do jej zubożenia. Ponownie wskazała, że jedynym jej dochodem jest renta rodzinna, z której pokrywane są bieżące wydatki związane z ochroną zakładu, przy czym nadal rośnie jej zadłużenie na rzecz dostawcy energii do zakładu, w składkach ZUS i podatkach od niewypłaconych wynagrodzeń pracowniczych. Zakwestionowała wyrażone w postanowieniu z dnia 22 maja 2015r. stanowisko referendarza sądowego zarzucając, że bezzasadnie poddał w wątpliwość przedstawione prze nią informacje, a wezwanie na podstawie art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia dodatkowych wyjaśnień i dokumentów, stanowiło próbę manipulacji i kreowania okoliczności faktycznych. Nadmieniła także, iż nigdy nie posiadała prywatnego numeru rachunku bankowego a także nie posiada części żądanych dokumentów (deklaracji PIT-5), zaś żądanie aktualizacji deklaracji VAT-7 ma na celu budowanie sztucznych wątpliwości co do jej sytuacji finansowej. Zdaniem strony przedstawione we wniosku okoliczności oraz przedłożona dokumentacja są wystarczające do stwierdzenia wystąpienia przesłanek zawartych w art. 246 § 1 p.p.s.a. Do sprzeciwu strona dołączyła także fragment operatu wodnoprawnego z kwietnia 2015r., wykonanego na zlecenie Firmy A Z. A. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 259 § 1 i art. 260 p.p.s.a. postanowienie referendarza sądowego, skutecznie zaskarżone sprzeciwem, traci moc a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jej przedmiotem do właściwości Sądu. Zatem po wniesieniu sprzeciwu sąd nie ocenia poprawności rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego lecz rozstrzyga wniosek od nowa, korzystając z całości dowodów zgromadzonych we wcześniejszym postępowaniu i dokonując oceny tych dowodów w kontekście przesłanek zawartych w art. 246 § 1 p.p.s.a. Wyjaśnić w pierwszej kolejności należy, że Sąd badając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy, ustala i ocenia sytuację materialną strony w sposób kompleksowy, z uwzględnieniem osiąganych dochodów, posiadanego majątku jak i ponoszonych obciążeń, zadłużenia, i nie może- jak chciałby tego wnioskodawczyni- ograniczać czynione ustalenia wyłącznie do okoliczności, na które powołuje się strona. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 września 2013 r., sygn. akt II OZ 815/13, dostępne, podobnie jak i pozostałe powołane w uzasadnieniu orzeczenia, w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). W przedmiotowej sprawie wnioskodawczyni ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Jak wynika z przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Stosownie do treści art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przy czym zaznaczyć należy, że wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 sierpnia 2014 r. sygn. akt II FZ 1109/14). Na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienia pełnych kosztów postępowania (zob. postanowienie NSA z 30 lipca 2009 r., I FZ 171/09, LEX nr 552205; postanowienie NSA z 9 maja 2013 r., I FZ 125/13, LEX nr 1318594; postanowienie NSA z 16 maja 2013 r., II OZ 364/13, LEX nr 1319071; postanowienie NSA z 4 czerwca 2013 r., II GZ 260/13). Rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi wówczas sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, tj. spójny, nie budzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zasadne zastosowanie wobec niej instytucji prawa pomocy. Natomiast zgodnie z art. 255 p.p.s.a. w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona zobowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Jak przyjęto w judykaturze, dopiero fakt niedopełnienia w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W związku z powyższym wskazać należy, że w niniejszej sprawie wnioskodawczyni została wezwana na podstawie przepisu art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia dodatkowych dokumentów obrazujących jej sytuację majątkową, nie uczyniła jednak zadość temu wezwaniu, bowiem odmówiła przedstawienia wskazanych w wezwaniu informacji i dokumentów zarzucając, że żądane informacje posłużyłyby "budowaniu sztucznych wątpliwości" co do jej sytuacji finansowej i kreowaniu okoliczności faktycznych. Tym samym uniemożliwiła dokonanie pełnej oceny jej aktualnej, rzeczywistej sytuacji materialnej i odniesienie jej do przesłanek zawartych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Podkreślenia wymaga przy tym, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie prowadzi się czynności sprawdzających, szczególnie w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawczyni nie są znane, gdyż uchyla się ona od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, iż niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06). W ocenie Sądu analiza zgromadzonych dokumentów źródłowych prowadzi do wniosku, że strona nie zobrazowała swojej sytuacji materialnej w sposób dostatecznie jasny. Odnośnie osiąganych dochodów wskazała jedynie na pobieraną rentę rodzinną, która po potrąceniu egzekucyjnym wynosi 1797 zł netto, okoliczności tej jednak w żaden sposób nie udokumentowała, chociażby poprzez przedłożenie potwierdzenia wpłaty renty. Nie wyjaśniła, czy z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej uzyskuje przychody, a ograniczyła się do stwierdzenia, że "zabiegi organów administracji publicznej (...) doprowadziły do unicestwienia działalności gospodarczej", podczas gdy z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej wynika, że działalność prowadzona pod firmą Z. A. Firma A posiada status "aktywny". Na marginesie zaznaczyć należy, że kontynuowanie działalności gospodarczej, stoi w sprzeczności z twierdzeniami strony o niemożności zarobkowania od roku 2000. Wskazane okoliczności budzą wątpliwości co do deklarowanego dochodu, tym bardziej, że strona - jak sama wskazała w piśmie z dnia 4.05.2015r. - w obawie przez "zafałszowaniem jej możliwości płatniczych" oraz "zawyżeniem przychodu" odmówiła przedstawienia dokumentacji związanej z prowadzoną działalnością gospodarczą, w tym kopii zeznań podatkowych dotyczących podatku dochodowego za 2013r. i 2014r. oraz deklaracji VAT-7, które są istotne dla oceny dochodowości prowadzonej działalności gospodarczej, a tym samym możliwości płatniczych wnioskodawczyni. Odmowę przedstawienia wyciągów z rachunków bankowych strona uzasadniła tym, że "nigdy nie miała rachunku prywatnego", pomijając jednocześnie kwestię rachunków firmowych. Wnioskodawczyni nie podała także wysokości miesięcznych kosztów utrzymania. Nie przedłożyła dokumentów dotyczących przebiegu postępowania egzekucyjnego. Całkowicie nietrafne są natomiast twierdzenia strony, że w sprawie brak podstaw do zastosowania przepisu art. 255 p.p.s.a., bowiem tut. Sąd z urzędu posiada wiedzę dotyczącą stanu majątkowego wnioskodawczyni, skoro rozpoznawał już poprzednie jej wnioski o przyznanie prawa pomocy, podczas gdy postanowieniami z dnia 27.05.2013r. (sygn. I SO/Op 5/12 i I SO/Op 2-4/12), na które się powołała, Sąd pozostawił bez rozpoznania wnioski strony o przyznanie prawa pomocy z uwagi na braki formalne wniosku (nie złożenie go, pomimo wezwania na urzędowym formularzu). Co więcej, również we wcześniejszych sprawach zainicjowanych przez stronę, odmówiono jej przyznania prawa pomocy, ponieważ uchylała się ona od przedstawienia określonych dokumentów i oświadczeń na wezwanie sądu administracyjnego, wybiórczo dokumentując swoją sytuację materialną i uniemożliwiając weryfikację swojej zdolności płatniczej. Wskazać raz jeszcze należy, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie składającym wniosek, a fakt zaniechania przedłożenia wszystkich wymaganych dokumentów oznacza, że wnioskodawczyni w dalszym ciągu nie wyjaśniła swojej sytuacji finansowej. Wobec powyższego materiał dowodowy zgromadzony w sprawie jest niewystarczający do wydania korzystnego dla strony rozstrzygnięcia, tj. przyjęcia, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zauważyć dodatkowo należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy brak jest możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Dokonywana jest jedynie ocena w świetle art. 246 § 1 p.p.s.a. tych okoliczności, które wskazała strona. Jedynym instrumentem służącym weryfikacji oświadczeń wnioskodawczyni i tym samym umożliwiającym prawidłową ocenę jej kondycji finansowej, jest unormowanie zawarte w art. 255 p.p.s.a., zgodnie z którym odpowiednich informacji czy też dokumentów musi dostarczyć sama strona. Mając zatem na uwadze niewykazanie przez stronę faktu niemożności poniesienia kosztów sądowych, Sąd nie stwierdził zaistnienia podstaw do przyznania prawa pomocy w dochodzonym zakresie i na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.