II SA/Op 121/18

Starszy referendarz w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Anna Misiak-Janik po rozpoznaniu w dniu 14 listopada 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi B. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 30 listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy postanawia: 1) umorzyć postępowanie w zakresie zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych, 2) odmówić przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego. B. P. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, skargę na opisaną w sentencji decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 30 listopada 2017 r. Wyrokiem tut. Sadu z dnia 26 kwietnia 2018 r. skarga została oddalona. Odpis wyroku wraz z uzasadnieniem na piśmie został skarżącemu doręczony w dniu 11 października 2018 r. Skarżący w dniu 25 września 2018 r. złożył wniosek przyznanie prawa pomocy, w formularzu wniosku wskazał, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, w trudnej sytuacji materialnej, ciążą na nim zobowiązania alimentacyjne w wysokości 1.000 zł miesięcznie. Wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Skarżący został na zarządzenie referendarza sądowego z dnia 1 października 2018 r. wezwany pismem z dnia 15 października 2018 r., w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302), zwanej dalej P.p.s.a., w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania, do złożenia wyjaśnień i dokumentów, tj. - wykazania ponoszonych przez skarżącego wydatków na swoje utrzymanie i utrzymanie mieszkania, poprzez nadesłanie rachunków lub oświadczenia o ich wysokości, - nadesłania zaświadczenia o aktualnych zarobkach skarżącego (wyjaśniono, że nie trzeba przesyłać, jeśli potwierdzą ją przelewy widoczne na wyciągach z rachunków bankowych) lub aktualnego zaświadczenia o zarejestrowaniu się, jako osoba bezrobotna. - z jakich źródeł skarżący się utrzymuje, jeśli dalej dzięki pomocy matki (co wynika z ustaleń Sądu przyjętych w rozpoznawanej sprawie), to wykazanie jej aktualnych miesięcznych dochodów poprzez nadesłanie dokumentu na ich potwierdzenie (np. decyzja emerytalna, rentowa, zaświadczenie o zarobkach itp., wyjaśniono, że nie trzeba przesyłać, jeśli potwierdzą ją przelewy widoczne na wyciągach z rachunków bankowych) - przedłożenie wyciągów z posiadanych przez skarżącego i jego matkę, rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich 3 miesięcy, to jest od lipca 2018 r. do września 2018 r. - wykazania ponoszonych przez skarżącego i jego matkę ewentualnych wydatków na leki, poprzez nadesłanie rachunków lub zaświadczenia lekarskiego o potrzebie ich przyjmowania, - nadesłanie aktualnego orzeczenia o niepełnosprawności skarżącego czy jego matki, jeśli takie posiadają. Skarżący został jednocześnie pouczony, że niezastosowanie się do wezwania w zakreślonym terminie 7 dni, może być uznane za niewykazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować jego odmową. Skarżący odebrał wezwania w dniu 26 października 2018 r., osobiście i do dnia wydania niniejszego postanowienia nie złożył na nie żadnej odpowiedzi. Termin do udzielenia odpowiedzi upłynął w dniu 2 listopada 2018 r. Działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., zważono, co następuje: Skarżący wniósł o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości i ustanowienie radcy prawnego. W P.p.s.a., została uregulowana instytucja prawa pomocy, która zgodnie z art. 245 P.p.s.a., może być przyznana: - w zakresie całkowitym, obejmującym ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego oraz zwolnienie od kosztów sądowych, które stosownie do art. 211 P.p.s.a. obejmują opłaty sądowe (jakimi na zasadzie art. 212 § 1 w związku z art. 234 § 2 P.p.s.a. są wpis i opłata kancelaryjna) i zwrot wydatków lub - w zakresie częściowym, obejmującym tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, przy czym częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej kwoty pieniężnej. Rozpoznając wniosek referendarz sądowy, zwany też dalej "orzekającym" zważył, że możliwość ustanowienia stronie pełnomocnika z urzędu lub zwolnienia jej od kosztów sądowych - w całości lub części, ma na celu zapewnienie osobom ubogim i znajdującym się w trudnej sytuacji bytowej, możliwość dochodzenia swoich interesów przed sądem administracyjnym. Wskazuje na to jednoznacznie przepis art. 246 P.p.s.a., określający wymogi, jakie powinny spełniać osoby otrzymujące tę pomoc. Przepis art. 246 § 1 P.p.s.a. w pkt 1 stanowi, bowiem, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - bgdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w pkt 2, że w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego swojego i rodziny. W tym miejscu należy zauważyć, że sprawa skarżącej dotyczy świadczeń alimentacyjnych, a zatem sprawy z zakresu pomocy i opieki społecznej. Skarżący korzysta z mocy samej ustawy ze zwolnienia od kosztów sądowych, stosownie do art. 239 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a., zgodnie z którym - strona skarżąca działanie lub bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Skarżący nie ma zatem obowiązku uiszczania jakichkolwiek kosztów sądowych w tej sprawie. Wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych jest więc bezprzedmiotowy, a postępowanie wszczęte w jego zakresie należało umorzyć, co referendarz orzekł jak w punkcie 1 sentencji. Podstawę takiego rozstrzygnięcia stanowią przepisy art. 249a P.p.s.a. w związku z art. 258 § 1 i 2 pkt 7 P.p.s.a., w myśl, których, referendarz sądowy wydaje na posiedzeniu niejawnym postanowienie o umorzeniu postępowania, jeżeli stało się ono zbędne. Wniosek skarżącego o prawo pomocy należało, zatem rozpatrzyć, jak wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Wyjaśnienia w tym miejscu wymaga, że w myśl art. 243 § 1 i 252 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek, złożony na urzędowym formularzu, który powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnianiu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. W każdym przypadku, gdy sąd uzna, że oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy jest niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, powinien wezwać stronę o złożenie dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.) Sytuacja taka miała miejsce w niniejszej sprawie. Wnioskodawca, pomimo wezwania, nie przesłał żadnych dodatkowych dokumentów i wyjaśnień, a zatem nie rozstrzygnął wątpliwości, co do swojego stanu majątkowego. Orzekający zważył, że ustawodawca w art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 P.p.s.a określił przesłanki udzielenia prawa pomocy osobie fizycznej, stanowiąc, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek, a w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Podkreślić należy, iż użycie w przywołanych powyżej przepisach określenia, "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy i to ona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania, czyli że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Obowiązek bowiem wykazania złej sytuacji materialnej, uprawniającej wnioskodawcę do udzielenia prawa pomocy, leży po jego stronie i musi się on liczyć z konsekwencjami nieprzedłożenia na wezwanie Sądu stosownych dokumentów i wyjaśnień. Potwierdza to obowiązujące orzecznictwo. Przykładowo wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny pogląd (por. postanowienie z dnia 4 listopada 2015 r., sygn. akt II OZ 1140/14, Lex nr 1533899), że "Przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie prowadzi się dochodzenia, szczególnie w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych strony nie są znane, gdyż uchyla się ona od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy." Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił też uwagę, i pogląd ten również należy podzielić, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por: post. NSA z dnia 9 września 2004 r., FZ 360/04, niepubl. ). Ponownie należy podkreślić, iż obowiązek wykazania złej sytuacji materialnej, uprawniającej wnioskodawcę do udzielenia prawa pomocy, leży po jego stronie i musi się on liczyć z konsekwencjami nieprzedłożenia na wezwanie Sądu stosownych dokumentów. Podkreślenia wymaga także okoliczność, iż żądane przez Sąd dokumenty stanowią, w myśl § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. z 2015 r. poz. 1257, z późn. zm), dokumenty źródłowe, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym. Skarżący, pomimo wezwania w tym przedmiocie, nie złożył żądanych dokumentów, które były niezbędne do wyjaśnienia wątpliwości powstałych po lekturze jego wniosku oraz akt sprawy. Brak jest zatem wystarczającego materiału pozwalającego na ocenę czy kwalifikuje się on do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący podał, że jest bezrobotnym bez dochodu, a jednocześnie, że ciąży na nim zobowiązanie alimentacyjne w kwocie 1.000 zł miesięcznie. Wezwany nie przesłał jednakże żadnych dokumentów potwierdzających, że jest bezrobotny, co zdaniem orzekającego, nie powinno stanowić dla niego problemu. Skarżący nie przesłał także, tak istotnych dokumentów, mogących mieć znaczący wpływ na ocenę jego sytuacji materialnej, jak: - wyciągów obrazujących stan rachunków bankowych, - dokumentów odnośnie ponoszonych kosztów zamieszkania. Przychodzi w tym miejscu zauważyć, że orzekającemu z urzędu jest znane uzasadnienie zaskarżonej decyzji z dnia 30 listopada 2017 r. Wynika z niego, że skarżący sam wskazywał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, mieszka u matki, pomaga mu rodzina, wydatki związane z utrzymaniem mieszkania ponosi matka, skarżący jest bezrobotny zarejestrowany w PUP, ma wyższe wykształcenie, do dnia 30 czerwca 2017 r. legitymował się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności. Jak przyjęło się natomiast w orzecznictwie sądowym sąd jest uprawniony do oceny sytuacji finansowej strony w oparciu o zawarte we wniosku oświadczenie strony i dowody przedstawione przez nią w konkretnej sprawie, a także o fakty znane sądowi z urzędu, np. okoliczności wynikające z dokumentów zawartych w aktach innych postępowań z udziałem wnioskodawcy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 listopada 2010 r., sygn. akt I GZ 360/10, System Informacji Prawnej Lex nr 741357). Jednakże oświadczenia skarżącego, przytoczone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, nie są, w ocenie orzekającego, wystarczające do oceny sytuacji materialnej skarżącego. Nie wynika z nich bowiem, jakie aktualnie dochody osiąga skarżący, czy dalej jest zarejestrowany, jako bezrobotny, czy ma jakieś oszczędności, a nawet czy samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, czy też utrzymuje się dzięki pomocy matki lub rodziny. Odnośnie natomiast niepełnosprawności skarżącego, to z uzasadnienia decyzji wynikało, że datowała się ona do 30 czerwca 2017 r. i nie wiadomo, czy trwa ona nadal. Ustalenie istnienia niepełnosprawności skarżącego i jej stopnia jest istotne, przy ocenie bowiem przesłanki przyznania prawa pomocy, należy wziąć także pod uwagę, czy ma on możliwości zarobkowe. Zgodnie bowiem z podzielanym przez orzekającego poglądem wyrażonym w orzecznictwie: "Orzekając o przyznaniu prawa pomocy sąd powinien mieć na uwadze nie tylko osiągany dochód, ale także samą możliwość zarobkowania przez wnioskującego. Nie można bowiem dopuścić do sytuacji, w której zdolna do podjęcia pracy, jednakże z wyboru niepracująca osoba, korzysta ze środków budżetu państwa w celu prowadzenia swoich spraw przed sądem i nie ponosi żadnego wysiłku, aby w kosztach tych partycypować w jakimkolwiek zakresie" (patrz postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 czerwca 2010 r., sygn. akt I GZ 189/10, Lex nr 643270). Niepełnosprawność skarżącego miałaby natomiast, z oczywistych względów, wpływ na jego możliwości zarobkowe, np. je ograniczając. Skarżący nie wykazał zatem jaka jest faktycznie obecnie jego sytuacja materialna chociażby w przybliżony sposób, nie wiadomo bowiem, z czego skarżący się utrzymuje, czy np. obecnie samodzielnie, czy przy pomocy rodziny, np. matki, a jeśli tak to jaki jest możliwy zakres tej pomocy. Wyjaśnienia te są w ocenie orzekającego istotne i należy się w tym zakresie – jego zdaniem – zgodzić z poglądem wyrażonym w orzecznictwie sądowym, według którego "Dla oceny, że mamy do czynienia ze wspólnym gospodarstwem domowym, nie ma istotnego znaczenia, że jest to sytuacja oparta na gościnności czy życzliwości rodziny. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny, strona postępowania nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa." (patrz. postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r., sygn. akt I FZ 407/14, Lex nr 1538441). Trafnie także wywiódł Naczelny Sąd Administracyjny, że "Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Z konstrukcji art. 246 § 1 P.p.s.a. wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy a rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii w dużej mierze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę." (por: NSA w postanowieniu z dnia 2 października 2014 r., sygn. akt II OZ 1028/14, LEX nr 1530792). Sąd ten stwierdził, także, że "Uchylając się od współpracy z Sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez Sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy" (por: NSA w postanowieniu z dnia 24 lipca 2014 r., sygn. akt II GZ 393/14, LEX nr 1495223). Podzielając przedstawione poglądy orzecznictwa, referendarz sądowy stwierdził, że w efekcie, brak danych uniemożliwił zbadanie, czy sytuacja majątkowa skarżącego wypełnia określone w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przesłanki, których zaistnienie skutkowałoby uwzględnieniem jej wniosku i przyznaniem prawa pomocy w żądanym zakresie. Z tych też względów, z uwagi na niewykazanie przez skarżącego, danych niezbędnych do oceny jej sytuacji materialnej, referendarz sądowy orzekł jak w punkcie 2 sentencji postanowienia. Orzeczenie w pkt 1 sentencji uzasadniają powołane już wcześniej przepisy art. 239 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 249a P.p.s.a