II SA/Op 279/17

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Anna Misiak-Janik po rozpoznaniu w dniu 3 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi A. W. na decyzję Opolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Opolu z dnia 25 kwietnia 2017 r., nr [...] w przedmiocie nałożenia obowiązku w celu doprowadzenia wykonanych robót budowlanych do stanu zgodnego z prawem wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez całkowite zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: 1) zwolnić skarżącego z wpisu sądowego od skargi ponad kwotę 200 (dwieście) złotych, 2) oddalić wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie. Skarżący A. W. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu skargę na decyzję Opolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Opolu z dnia 25 kwietnia 2017 r., nr [...] w przedmiocie nałożenia obowiązku w celu doprowadzenia wykonanych robót budowlanych do stanu zgodnego z prawem. Skarżący w skardze złożył wniosek o zwolnienie go od kosztów sądowych skargi. Na wezwanie Sądu skarżący złożył na urzędowym formularzu wniosek o zwolnienie go od kosztów sądowych. We wniosku wskazał, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, nie ma żadnego majątku, do dnia 29 czerwca 2017 r. był osobą bezrobotną, po tym dniu podjął pracę za wynagrodzeniem 1906 zł brutto. Powyższa kwota wystarczy mu tylko i wyłącznie na opłacenie stałych opłat za mieszkanie, na wyżywienie i po opłaceniu tych kosztów nie pozostają mu wolne środki, a żadnych oszczędności nie posiada. Wskazał, że jego aktualny dochód miesięczny wyniósł 885,60 zł. Opłaty wyniosły łącznie 1064,29 zł, składały się na nie koszty czynszu 568,67 zł, prądu 176,84 zł i gazu 418,78 zł. Skarżący, zwany też dalej "wnioskodawcą", został wezwany do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy przez: - wyjaśnienie kim jest dla wnioskodawcy p. A. W., która jak wynika z akt administracyjnych sprawy, występowała jako strona w postępowaniu administracyjnym zakończonym zaskarżoną decyzją Opolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Opolu z dnia 25 kwietnia 2017 r., nr [...] (m.in. w protokole oględzin mieszkania z dnia 8 czerwca 2015 r., sporządzonego przez pracownika organu nadzoru budowlanego odnotowano, że jest małżonką wnioskodawcy) i oświadczenie – czy ww. osoba tworzy wspólne gospodarstwo domowe wraz z wnioskodawcą i czy uczestniczy w kosztach jego utrzymania; - przedłożenie dokumentów potwierdzających wysokość otrzymywanego przez wnioskodawcę dochodu miesięcznego (np. zaświadczenie od pracodawcy, wyciągi bankowe, itp.); wskazano, że obowiązek ten odnosi się także do pozostałych członków gospodarstwa domowego, w przypadku, gdy takie osoby istnieją; - przedłożenie wyciągów z posiadanych przez wnioskodawcę rachunków bankowych, w tym kont wskazano, że obowiązek ten odnosi się także do pozostałych członków gospodarstwa domowego, w przypadku, gdy takie osoby istnieją; - udokumentowanie miesięcznego utrzymania mieszkania wnioskodawcy (tj. przez przedłożenie kopii faktur, dowodów wpłat, rachunków, itp.); - wyjaśnienia skąd wnioskodawca czerpie środki na pokrycie kosztów utrzymania mieszkania w wykazywanej wysokości 1.064,29 zł, skoro podawany dochód wnioskodawcy kształtuje się na poziomie 885,60 zł, w szczególności przez wskazanie czy w kosztach utrzymania mieszkania partycypują osoby trzecie, a jeżeli tak – o wskazanie ich udziału; - oświadczenie czy wnioskodawca korzysta z pomocy społecznej, bądź wsparcia osób trzecich; jeżeli tak – należy wskazać rodzaj pomocy i jej wysokość (w przypadku pomocy finansowej); - przedłożenie zaświadczenia (bądź kopii) z właściwego urzędu pracy o posiadaniu przez wnioskodawcę do dnia 29 czerwca 2017 r. statusu osoby bezrobotnej i uzyskiwaniu z tego tytułu zasiłku dla bezrobotnego. Wnioskodawcę pouczono, że niewykonanie wezwania w wyznaczonym terminie 7 dni, może być uznane za niewykazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować jej odmową. Skarżący odpowiedział na wezwanie w dniu 11 sierpnia 2017 r. (data nadania przesyłki w placówce pocztowej) i wyjaśnił, że A. W. jest jego żoną, ale nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego, gdyż aktualnie opuściła ona dom i zamieszkuje pod innym adresem, nie uczestniczy zatem w kosztach utrzymania gospodarki domowej, dokumentów dotyczących małżonki nie jest w stanie przesłać, gdyż nie ma z nią żadnego kontaktu. Dzieci syn i córka pobierają naukę, nie pracują i nie osiągają żadnych dochodów. Część pieniędzy potrzebnych do opłaty czynszu i innych niezbędnych dla utrzymania wydatków pożyczył od matki, nie posiada konta bankowego, nie korzysta z pomocy społecznej, nie pobiera renty. Otrzymał z urzędu pracy zasiłek jako bezrobotny w 2017 r. za maj 516,44 zł, za czerwiec 717,30 zł, za lipiec 672,89 zł. W dniu 29 czerwca 2017 r. podjął pracę, za która otrzymał wynagrodzenie za czerwiec 2017 r. kwotę 168,30 zł, lipiec 2017 r. kwotę 627,25 zł. Obecnie od [...] lipca 2017 r. nadal przebywa w szpitalu. W załączeniu przesłał dokumentację opłat miesięcznych za mieszkanie, wyciąg z 26 czerwca 2017 r., 21 lipca 2017 r. 31 lipca 2017 r. zawiadomienie o wysokości tych opłat od 1 sierpnia 2017 r., fakturę za gaz i dowód jej opłacenia, dowody opłat za energię elektryczną za miesiąc maj, lipiec, sierpień 2017 r., dokumenty z PUP [...], decyzje z 13 kwietnia 2017 r. i decyzję z dnia 5 lipca 2017 r., wyciągi z PUP z 10 maja 2017 r. i 12 czerwca 2017 r. oraz z 11 lipca 2017 r. W związku z przesłanymi wyjaśnieniami i dokumentami, skarżący został wezwany do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1) wykazanie złego stanu zdrowia skarżącego (przez przesłanie np. zaświadczenia lekarskiego, rachunków za leki, leczenie lub karty leczenia szpitalnego itp.), 2) wykazanie dochodów skarżącego za rok 2016 przez przesłanie deklaracji podatkowej złożonej za ten rok do Urzędu Skarbowego, 3) wyjaśnienie, czy skarżący zamieszkuje wraz z dziećmi, a jeśli tak to o udokumentowanie jakie są źródła ich utrzymania (np. alimenty, zasiłki z pomocy społecznej), 4) nadesłanie oświadczenia matki skarżącego o wysokości kwot pomocy, jakiej mu udzieliła w okresie od maja 2017 r. do lipca 2017 r. Skarżącego pouczono, że niezastosowanie się do wezwania w zakreślonym 7 dniowym terminie, może być uznane za niewykazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować jego odmową, oraz, że termin powyższy może ulec na prośbę skarżącego przedłużeniu. Skarżący w dniu 20 września 2017 r. złożył wniosek o przedłużenie terminu do uzupełnienia wniosku do dnia 15 października 2017 r. Wniosek ten został uwzględniony. Skarżący w dniu 13 października 2017 r. złożył pismo procesowe, w którym oświadczył, że obecnie zamieszkuje z dziećmi, na każde z nich ma zasądzone alimenty w kwocie 1.800 zł, to jest po 900 zł na każde dziecko. W załączeniu przesłał deklarację podatkową za 2016 r., kartę leczenia szpitalnego, rachunek za leki, oświadczenie jego matki w sprawie udzielonej pomocy finansowej za okres od maja 2017 r. do lipca 2017 r. Z nadesłanej karty informacyjnej leczenia szpitalnego skarżącego wynikało, że przebywał on na leczeniu, w związku ze swoim [...], od [...] lipca 2017 r. do [...] sierpnia 2017 r., był hospitalizowany po raz pierwszy. Załączony rachunek za leki był z 18 września 2017 r. i opiewał na kwotę 66,95 zł. Deklaracja podatkowa za rok 2016 r. była składana przez skarżącego wspólnie z jego małżonką A. W. Wynikało z niej, że przychód żony wyniósł 62.756,81 zł i dochód 61.351,81 zł, a przychód skarżącego 25.861,33 zł i dochód 24.526,33 zł. Skarżący wskazał, że obecnie osiąga wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę w kwocie brutto 1906 zł, netto daje to kwotę 1.394,66 zł, co obliczono przy użyciu internetowego kalkulatora wynagrodzeń, na stronie pod adresem http://www.infor.pl/kalkulatory-wynagrodzen-plac.html#form. Oprócz tego uzyskuje na dzieci dochód z tytułu alimentów wynoszących łącznie 1.800 zł miesięcznie. Skarżący, co miesiąc dysponuje zatem kwotą 3.194,66 zł, z której co miesiąc musi opłacić media i czynsz, na łączną kwotę około 1.064 zł. Po ich uiszczeniu pozostaje mu na życie kwota 2.130,66 zł, która podzielona przez ilość członków jego gospodarstwa domowego (3 osoby) daje kwotę 710,22 zł. Skarżący musi jeszcze kupić leki, aktualnie przedstawił rachunek zakup leków za kwotę 66 zł, nie wiadomo, zatem, czy wykupuje on inne leki zalecone po szpitalu przez lekarza. Dochód gospodarstwa domowego skarżącego nie jest zatem zbyt wysoki, ale nie można z niego wywnioskować, że nie jest on w stanie pokryć części kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swoich dzieci. W szczególności, że na sytuację materialną skarżącego i jego dzieci będzie również wpływać sytuacja materialna małżonki skarżącego, jak bowiem stanowi art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r. poz. 682), zwanej dalej "k.r.i.o." "Małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli." Zgodnie natomiast z wyrażonym w orzecznictwie sądów administracyjnych, podzielanym przez orzekającego, poglądem, "Rozdzielność majątkowa, separacja faktyczna małżonków nie stanowi okoliczności, w której żona skarżącego nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania" (patrz. postanowienie NSA z 2 grudnia 2011 r., sygn. akt I FZ 395/11). Podobnie wypowiedział się NSA w postanowieniu z dnia 6 lipca 2017 r. sygn. akt II FZ 206/16, odnosząc się do sytuacji skarżącego, który wskazał, że gospodarstwo domowe prowadzi sam, gdyż z żoną pozostaje w faktycznej separacji, która jednak nie została orzeczona przez sąd, stwierdzając, że: "Zgodnie z art. 27 zdanie pierwsze ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r., poz. 583 ze zm. – obecnie Dz.U. z 2017 r., poz. 682), małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Stosownie zaś do treści art. 23 zdanie drugie tej ustawy - małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Skarżący tymczasem nie wskazał, czy szukał pomocy u współmałżonka, a jeżeli ta pomoc jest niemożliwa, to jaka jest tego przyczyna." oraz w postanowieniu NSA z dnia 27 marca 2014 r., sygn. akt I OZ 211/14, Lex nr 1478770, z tezą: "Fakt, iż osoba ubiegająca się o prawo pomocy pozostaje w związku małżeńskim należy brać pod uwagę przy analizie jej możliwości majątkowych i zarobkowych. Zgodnie z uregulowaniami kodeksu rodzinnego małżonkowie obowiązani są sobie pomagać. Ciążą na nich wzajemne zobowiązania alimentacyjne, w sytuacji gdy jedno z nich nie jest w stanie pokryć niezbędnych potrzeb. Faktyczna separacja nie wyłącza tego zobowiązania. W takiej sytuacji oczekiwanie pomocy ze strony państwa w postaci zwolnienia od kosztów możliwe byłoby jedynie wówczas jeśli osoba ta wykaże, że małżonek nie jest w stanie jej pomóc." Skarżący A. W. wskazał, że żona nie zamieszkuje razem z nim i dziećmi, a obecnie płaci alimenty w kwocie 1.800 zł łącznie na oboje dzieci. Jednakże mając na uwadze powołany przepisy k.r.i.o. oraz przenosząc na grunt mniejszej sprawy obowiązujące poglądy orzecznictwa sądowego, których przykład zaprezentowano powyżej, przychodzi stwierdzić, że przy przyznawaniu skarżącemu prawa pomocy o ocenianiu jego możliwości finansowych zapłaty kosztów postępowania, należy wziąć także pod uwagę dochody jego małżonki. Jak natomiast wynika ze wspólnej deklaracji podatkowej małżonków za 2016 r., przychód roczny małżonki A. W. wyniósł z samego stosunku pracy 62.406,81 zł. Na tej podstawie obliczono, że jej przychód miesięczny ze stosunku pracy wyniósł 5.200, 56 zł. Na jego podstawie, przy użyciu internetowego kalkulatora wynagrodzeń, na stronie pod adresem "http://www.infor.pl/kalkulatory-wynagrodzen-plac.html#form", obliczono, że jej miesięczne wynagrodzenie netto w 2016 r. wyniosło 3.689,69 zł. Jeśli nawet przyjąć, że z kwoty tej 1.800 zł płaci tytułem alimentów, to nadal pozostaje jej kwota 1889,69 zł, z której - w ocenie orzekającego - mogłaby przeznaczyć jeszcze pewną sumę na wsparcie skarżącego w uiszczeniu kosztów sądowych. Stosownie bowiem do art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, z punktu widzenia tej regulacji, należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o jego przyznanie. Strona zobligowana jest zatem wykazać, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części albo że nie ma adekwatnych środków na poniesienie tych kosztów. Sąd natomiast zobowiązany jest podać powody, dla których uznał, że żądanie strony zasługuje bądź nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy, z jednej strony, uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej, ocenić jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody i posiadany majątek. Aktualnie skarżący był zobowiązany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł, sądowych, a dalsze ewentualne koszty jakie mogą go potencjalnie obciążać w sprawie to 100 zł z tytułu opłaty kancelaryjnej za odpis orzeczenia wraz z uzasadnieniem, 250 zł wpisu sądowego od skargi kasacyjnej, jeśli zdecyduje się on na jej wniesienie. Całość zatem kosztów sądowych, jakie mogą obciążać skarżącego w tej sprawie, to maksymalnie 850 zł. Obecnie zatem mając na uwadze sytuację materialną całej rodziny skarżącego, referendarz postanowił zwolnić skarżącego z obowiązku uiszczenia większej części wpisu sądowego od skargi, to jest z kwoty 300 zł, do zapłaty pozostanie dla niego zatem kwota 200 zł. Jest to przy tym aktualnie jedyny koszt, jaki musi ponieść skarżący. Reasumując przychodzi zauważyć, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel jakichkolwiek źródeł W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (patrz. H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd prawa Publicznego 2007 r., nr 4, s. 36-39). Dodatkowo należy w tym miejscu przytoczyć, istotny - zdaniem orzekającego - dla sprawy, pogląd wyrażony w orzecznictwie sądów administracyjnych, według, którego: "Koszty sądowe należy traktować, jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami, a ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania." (patrz. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 39/15, Lex nr 1640590). Trudno, więc przyjąć, że skarżący bez podjęcia jakichkolwiek starań zaoszczędzenia pieniędzy na opłaty sądowe ze swojej strony będzie chciał przerzucić koszty postępowania w swojej sprawie na państwo. Prawo pomocy nie może być natomiast wykorzystywane, jako instrument ochrony własnych zasobów majątkowych, a obowiązkiem każdego skarżącego zasadniczo jest partycypowanie w kosztach sądowych (art. 199 P.p.s.a.). Skarżący nie wykazał, zatem, aby zapłata kwoty 200 zł kosztów sądowych, mogła stanowić dla niego i jego rodziny obciążenie powodujące dla nich uszczerbek ich utrzymania koniecznego. Przychodzi w tym miejscu wyjaśnić, że zgodnie ze słusznym zdaniem orzekającego poglądem utrwalonym w orzecznictwie, przykładowo w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 października 2013 r., sygn. akt II FZ 973/13, Lex nr 1450625) "Przez uszczerbek utrzymania koniecznego rozumie się natomiast zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, że nie może sobie zapewnić minimum warunków socjalnych." Obecnie więc skarżący jest obowiązany uiścić wpis sądowy od skargi w części, to jest w kwocie 200 zł. Dalsze koszty natomiast jakie potencjalnie mogą obciążać w przyszłości skarżącego byłaby to kwota 350 zł, na która składałaby się wyżej wskazana kwota 100 zł za odpis orzeczenia wraz z uzasadnieniem i 250 zł wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. W ocenie referendarza byłaby to zatem kwota, którą skarżący byłby w stanie wygospodarować, w szczególności, że powinien w tym względzie korzystać także z pomocy małżonki. W tym stanie rzeczy na podstawie art. 258 § 1 i 2 pkt 7 P.p.s.a., referendarz sądowy orzekł jak w sentencji postanowienia.