II SA/Op 451/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym : Przewodniczący : Sędzia WSA Ewa Janowska po rozpoznaniu w dniu 25 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi R. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 23 maja 2014 r., nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego na skutek wniosku o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie i doręczenie odpisu wyroku z uzasadnieniem postanawia: odmówić przywrócenia terminu. Wyrokiem z dnia 16 października 2014 r., sygn. akt II SA/Op 451/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalił skargę R. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 23 maja 2014 r., nr [...]. Powyższy wyrok został ogłoszony na rozprawie w dniu 16 października 2014 r., przez odczytanie sentencji i ustne podanie zasadniczych powodów rozstrzygnięcia. Orzeczenie stało się prawomocne od dnia 18 listopada 2014 r. Skarżący w dniu 6 maja 2015 r. złożył w siedzibie tut. Sądu wniosek o przyznanie prawa pomocy przez ustanowienie radcy prawnego z urzędu, a referendarz sądowy postanowieniem z dnia 14 maja 2015 r. przychylił się do wniosku skarżącego. Na skutek powyższego, na pełnomocnika z urzędu został wyznaczony przez Okręgową Izbę Radców Prawnych w Opolu, radca prawny M. B. Pełnomocnik ten, pismem procesowym z dnia 29 maja 2015 r. (nadanym przesyłką pocztową w dniu 29 maja 2015 r. – data stempla) złożył wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku i doręczenie odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem, a także wniósł o przywrócenie terminu do dokonania tejże czynności. Uzasadniając żądanie wskazał na zły stan zdrowia skarżącego, utrudniający skarżącemu normalne funkcjonowanie w życiu codziennym, co ma znaczenie przy czynnościach wymagających fachowości i terminowości. Pełnomocnik podniósł, że wniesienie skargi do sądu administracyjnego wymagało zaprotokołowania jej przez zaskarżony organ, gdyż skarżący jest osobą niewidomą, nie ma zatem możliwości pisania i czytania podań. Ponadto, skarżący mieszka sam, co wiąże się z niemożnością osobistego zaznajomienia się z treścią korespondencji pocztowej kierowanej do niego w formie listów, w tym korespondencji z sądów i innych instytucji. Dalej pełnomocnik zarzucił, że treść zawiadomienia o rozprawie jest niewystarczająca do realizacji ogólnej zasady udzielania pomocy stronom. Na poparcie swojego poglądu przytoczył orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r., w którym Sąd ten stwierdził: "[...] pouczenie strony zawarte w zawiadomieniu o terminie rozprawy, poprzez wskazanie alternatywnego biegu terminu do złożenia wniosku o sporządzenie pisemnego uzasadnienia wyroku oddalającego skargę, bez jednoczesnego precyzyjnego wskazania, w jakich sytuacjach doręcza się stronie odpis sentencji wyroku z urzędu, mogło być dla strony mylące i okoliczność ta pozwalała na przyjęcie, że strona w tym przypadku nie ponosi winy w uchybieniu terminu do złożenia przedmiotowego wniosku" (sygn. akt II OZ 1083/12). W ocenie pełnomocnika, nawet gdyby przyjąć, że skarżący powinien tak zorganizować swoje sprawy, by przy pomocy innej osoby zapoznać się z treścią przekazanych przez Sąd pouczeń, to biorąc pod uwagę złożoność zagadnienia związanego z kwestionowaniem wyroku Sądu wydanego pod nieobecność skarżącego, nie można przypisać mu winy w braku terminowego sformułowania właściwego podania o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Pełnomocnik zwrócił także uwagę, że przepisy procedury sądowoadministracyjnej w porównaniu z postanowieniami innych procedur sądowych (karnej), nie przewidują ułatwień dla osób niepełnosprawnych, w tym niewidomych. Postanowieniem z dnia 24 lipca 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odrzucił wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd wskazał, że strona nie podała okoliczności ustania przyczyny uchybienia terminu do dokonania uchybionej czynności. Zdaniem Sądu, ani skarżący, ani jego pełnomocnik w żaden sposób nie uprawdopodobnili przyczyny, dla której skarżący dopiero po okresie ponad pięciu miesięcy od dnia oddalenia skargi przez Sąd, powziął czynności zmierzające do wzruszenia zapadłego w sprawie orzeczenia. Skarżący nie wskazał przyczyn podjęcia tych czynności z tak dużym opóźnieniem. Zdaniem Sądu to sama strona w ramach zachowania staranności i dbałości o swoje sprawy, posiada inicjatywę w zakresie podejmowanych czynności proceduralnych, w tym uzyskania pomocy od Sądu przez ustanowienie jej profesjonalnego pełnomocnika. Naczelny Sąd Administracyjny, na skutek rozpoznania w dniu 27 października 2015 r., zażalenia na zapadłe orzeczenie Sądu I instancji, uchylił je i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania (sygn. akt I OZ 1330/15). W motywach swojego orzeczenia NSA podał, że Sąd I instancji nie zbadał na wstępie terminowości wniesienia wniosku, co wiązało się z koniecznością ustalenia momentu ustania przyczyny uchybienia terminu. Zdaniem NSA, z postanowienia Sądu I instancji nie wynika, jaką datę przyjęto za początek ustania przyczyny uchybienia terminu, ani który dzień należało uznać za upływ terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Na skutek zarządzenia sędziego sprawozdawcy, wezwano pełnomocnika skarżącego do wskazania daty ustania przyczyny uchybienia przez R. S. terminowi do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku, a także jaki dzień należy uznać za upływ terminu do złożenia tego wniosku oraz oświadczenia z jakich przyczyn dopiero po upływie prawie 7 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku (tj. od dnia 16 października 2014 r.), podjął on czynności zmierzające do dalszego procesowania. W odpowiedzi na wezwanie, pełnomocnik w piśmie z dnia 21 grudnia 2015 r. wskazał, że zgodnie z postanowieniem NSA z dnia 2 lutego 2011 r., sygn. akt I OZ 65/11, ustawodawca nie nakłada na stronę składającą wniosek o przywrócenie terminu do dokonania czynności, obowiązku uprawdopodobnienia zachowania siedmiodniowego terminu, określonego w art. 87 § 7 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Dodatkowo zauważył, że w przypadku oceny dochowania terminu przez pełnomocnika strony ustanie przeszkody do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku należy liczyć od dnia, w którym pełnomocnik ustanowiony w ramach prawa pomocy dowiedział się o tym, że został wyznaczony pełnomocnikiem z urzędu. W sytuacji zatem gdy strona jest reprezentowana przez pełnomocnika, termin do złożenia wniosku o przywrócenie terminu będzie liczony od chwili, gdy pełnomocnik dowiedział się o uchybieniu terminu i mógł dokonać zamierzonej czynności procesowej. Wskazał także, że skarżący zamieszkuje sam, jest osobą niewidomą, co świadczy, że przyczyną uchybienia terminu jest jego nieporadność i brak pomocy ze strony profesjonalnego pełnomocnika oraz innych osób. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje: Wniosek o przywrócenie terminu nie zasługuje na uwzględnienie. Zasadą wynikającą z art. 85 ustawy z dnia ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.) – zwanej dalej: "P.p.s.a.", jest bezskuteczność czynności podjętej w postępowaniu sądowym przez stronę po upływie terminu. Jednakże w sytuacji, gdy strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu (art. 83 § 1 P.p.s.a.). Warunkami skuteczności takiego wniosku jest złożenie go w ciągu siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu, spowodowanie dla strony ujemnych skutków w zakresie postępowania sądowego, równoczesne ze złożeniem wniosku dokonanie uchybionej czynności oraz uprawdopodobnienie okoliczności wskazujących na brak winy w uchybieniu terminu (art. 86 § 1 i § 2 oraz art. 87 § 1, § 2 i § 4 P.p.s.a.) Wszystkie te przesłanki muszą być spełnione łącznie, co oznacza, że brak jednej z nich skutkować musi odmową przywrócenia terminu. Jak zostało wyżej powiedziane, zanim sąd administracyjny przystąpi do badania okoliczności uprawdopodobniających brak winy w uchybieniu terminu, zobowiązany jest uwzględnić treść przepisu art. 88 P.p.s.a., zgodnie z którym spóźniony lub z mocy ustawy niedopuszczalny wniosek o przywrócenie terminu sąd odrzuci na posiedzeniu niejawnym. W tym miejscu podkreślenia wymaga, że w judykaturze wykształcił się pogląd, że w sytuacji, gdy nie jest możliwe jednoznaczne ustalenie, czy termin do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do dokonania uchybionej czynności został zachowany, to obowiązkiem sądu jest wydać rozstrzygnięcie merytoryczne w przedmiocie uchybienia terminu na podstawie art. 86 § 1 P.p.s.a. (por.: postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2013 r., sygn. akt II OZ 974/13; postanowienie NSA z dnia 13 czerwca 2008 r., sygn. akt I OZ 376/08; postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 661/06; postanowienie NSA z dnia 15 września 2006 r., sygn. akt II OZ 885/06 – wszystkie przywołane w niniejszym postanowieniu orzeczenia dostępne są na stronie internetowej www.cbois.nsa.gov.pl). Sąd uznał, że z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Pomimo wezwania pełnomocnika skarżącego do wskazania momentu ustania przyczyny uchybienia terminu, nie dało się tego ustalić. Zarówno z wniosku o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o doręczenie odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem, jak i z odpowiedzi na wezwanie do wskazania terminu, w którym ustała przyczyna uchybienia terminu (pismo pełnomocnika skarżącego dnia 21 grudnia 2015 r.) wynika, że przyczyną uchybienia temu terminowi była niepełnosprawność skarżącego, fakt samotnego zamieszkiwania i związana z tym niemożność prowadzenia swoich spraw bez pomocy fachowego pełnomocnika. Zdaniem Sądu, biorąc pod uwagę treść wyjaśnień pełnomocnika skarżącego, nie można ustalić momentu, w którym ustała przyczyna uchybienia terminu, stąd wniosek o przywrócenie terminu należało rozpoznać merytorycznie. Przechodząc zatem do oceny wniosku pod względem spełnienia przez skarżącego przesłanki z art. 86 § 1 P.p.s.a., tj. uchybienia terminowi bez jego winy, wskazać należy, że ocena tego kryterium sprowadza się do oceny dopełnienia przez stronę obowiązku dołożenia staranności przy dokonywaniu czynności procesowej. W tym przedmiocie, zarówno w nauce postępowania administracyjnego, jak i w orzecznictwie sadów administracyjnych, panuje zgodność, że oceniając wystąpienie tej przesłanki, sąd powinien przyjąć obiektywny miernik staranności, której można wymagać od każdego należycie dbającego o swoje interesy podmiotu (J.P. Tarno - "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Komentarz" Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2004, s. 149; por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia z 14 stycznia 1972 r., sygn. akt II CRN 448/71, OSPiKA 1972, z. 7-8, poz. 144). O braku winy w uchybieniu terminu można mówić jedynie wtedy, gdy strona nie mogła usunąć przeszkody nawet przy użyciu największego w danych warunkach wysiłku (por. postanowienie NSA z dnia 2 października 2002 r., sygn. akt V SA 793/02 ; M.Pr. 2002, nr 23, s. 1059). Nadto w orzecznictwie podkreśla się powszechnie, iż przy ocenie winy strony lub jej braku w uchybieniu terminu do dokonania czynności procesowej należy brać pod rozwagę nie tylko okoliczności, które uniemożliwiły stronie dokonanie tej czynności w terminie, lecz także okoliczności świadczące o podjęciu lub nie podjęciu przez stronę działań mających na celu zabezpieczenie się w dotrzymaniu terminu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia z dnia 6 października 1998 r., sygn. akt II CKN 8/98, LEX nr 50679). Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 14 maja 1998 r., sygn. akt IV SA 1153/96, LEX nr 45637), brak winy w uchybieniu terminu należy przyjąć wtedy, gdy zainteresowany nie był w stanie przeszkody pokonać (usunąć) przy użyciu sił i środków normalnie dostępnych, nie ryzykując własnym bądź innych zdrowiem, życiem lub narażając siebie bądź innych na poważne straty majątkowe. Do okoliczności faktycznych uzasadniających brak winy w uchybieniu terminu przez zainteresowanego zalicza się np.: przerwy w komunikacji, nagłą chorobę, która nie pozwoliła na wyręczenie się inną osobą, powódź, pożar (B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego, Komentarz, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 1996, str. 296). Wynika to ze szczególnego (wyjątkowego) charakteru instytucji przywrócenia terminu do dokonania czynności. Przywrócenie terminu uzasadnia jedynie sytuacja, gdy strona w sposób przekonujący, zaprezentowaną argumentacją uprawdopodobni brak swojej winy, tj. że uchybienie terminu wynikło z przyczyn od niej niezależnych, którym nie mogła ona przeciwdziałać, a przy tym wskaże, że niezależna od niej przyczyna istniała przez cały czas, aż do wniesienia prośby o przywrócenie terminu. Wyjątkowość tej instytucji wynika, z konstytucyjnej gwarancji ochrony pewności obrotu prawnego, pewności co do prawa także innych uczestników postępowania sądowadministracyjnego. Podniesiona przez skarżącego argumentacja, poddana ocenie zgodnie z przyjętym miernikiem należytej staranności, nie spełnia opisanych wyżej założeń. Przedstawione przez skarżącego przyczyny niedochowania terminu, takie jak niepełnosprawność, podeszły wiek oraz nieporadność, nie są przesłankami uzasadniającymi przywrócenie terminu. W przypadku skarżącego, jest to bowiem stan przewlekły, a nie nagła sytuacja pogorszenia zdrowia w takim stopniu, aby można było uznać, że miała ona rzeczywisty wpływ na niemożność dokonania uchybionej czynności w ustawowym terminie. Skarżący nie przedstawił nowych okoliczności, świadczących o powstaniu nagłych zdarzeń, czy innych sytuacji (np.: pobyt w szpitalu, niespodziewane wystąpienie pogorszenia stanu zdrowia), które w znaczący sposób wpłynęły na niemożność podjęcia przez niego czynności procesowych, czy też zwrócenia się we wcześniejszym terminie (a nie po pięciu miesiącach od dnia ogłoszenia wyroku) o przyznanie mu pomocy w postaci profesjonalnego pełnomocnika. Podkreślić należy, że nie zawsze długotrwała choroba (niepełnosprawność) powoduje zatamowanie biegu terminów procesowych w stosunku do osoby dotkniętej taką chorobą, tym bardziej, gdy strona w trakcie jej biegu podejmuje jednak czynności procesowe (por.: wyrok NSA z dnia 31 stycznia 2012 r., sygn. akt II OSK 2175/10 oraz wyrok WSA w Łodzi z dnia 9 listopada 2012 r., sygn. akt II SA/Łd 716/12). Jak wynika z akt sprawy, zawiadomienie o terminie rozprawy, jaka miała miejsce w dniu 16 października 2014 r., na której zapadł wyrok w sprawie, zostało doręczone skarżącemu w dniu 9 września 2014 r. Zawiadomienie zawierało pouczenie w jakich okolicznościach Sąd doręcza z urzędu zapadły w sprawie wyrok. W szczególności ze wskazaniem, że w sytuacji, gdy zapada wyrok oddalający skargę, uzasadnienie wyroku sporządza się wyłącznie na wniosek strony zgłoszony w terminie siedmiu dni od dnia ogłoszenia wyroku albo doręczenia odpisu sentencji wyroku. Przesyłkę zawierającą zawiadomienie o rozprawie osobiście odebrał skarżący, co wynika ze zwrotnego potwierdzenia odbioru. Z akt sprawy wynika także, że skarżący samodzielnie odbierał korespondencję sądową, kierowaną do niego (por.: k-13, k-33 akt sądowych). Posiadał zatem pełną wiedzę co do prowadzonych czynności sądowych. Skarżący posiadał także świadomość co do swojego złego stanu zdrowia i ograniczeń z nim związanych. Tym samym, jako osoba dbająca o swoje interesy, świadoma możliwych komplikacji, będących wynikiem złego stanu zdrowia oraz jako osoba mogąca spodziewać się korespondencji sądowej, zobowiązany był do zapewnienia sobie ewentualnej pomocy w odbiorze tej korespondencji oraz w realizacji zarządzeń i wezwań z sądu skierowanych do niego. Jeżeli nawet, z uwagi na swoją niepełnosprawność skarżący nie mógł odczytać treści pisma procesowego, to mógł o fachowe wsparcie w ramach prawa pomocy, zwrócić się wcześniej. Uczynił to jednak dopiero po upływie siedmiu miesięcy, kiedy to w siedzibie tut. Sądu, przy pomocy jego pracowników, sporządził wniosek o przyznanie prawa pomocy. Skarżący nie wskazał jednakże przyczyn podjęcia tych czynności z tak dużym opóźnieniem, nie złożył wówczas także wniosku o przywrócenie terminu. Natomiast, to sama strona w ramach zachowania staranności i dbałości o swoje sprawy, posiada inicjatywę w zakresie podejmowanych czynności proceduralnych, w tym uzyskania pomocy od Sądu przez ustanowienie jej profesjonalnego pełnomocnika. W przypadku strony ubiegającej się o prawo pomocy, od jej decyzji i podejmowanych przez nią działań zależy, kiedy wystąpi z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, a w konsekwencji kiedy pomoc ta zostanie jej przyznana. Zwłaszcza wobec faktu, że skarżący w ramach innych, toczących się przed tut. Sądem postępowań z jego skarg (np. w sprawie o sygn. akt II SA/Op 370/13, II SA/Op 372/13, II SA/Op 388/13), na skutek jego inicjatywy, otrzymywał pomoc w postaci ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, już na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego, przed wyznaczeniem rozprawy w sprawie. Sam fakt niepełnosprawności, na który powołuje się pełnomocnik skarżącego we wniosku o przywrócenie terminu, nie stał wówczas na przeszkodzie do prawidłowego prowadzenia swoich spraw przez skarżącego. Również inne podane przez pełnomocnika skarżącego argumenty, jak jego zdaniem, brak w procedurze sądowoadministracyjnej wystarczających uregulowań zapewniających właściwą pomoc osobom niepełnosprawnym, czy samotne zamieszkiwanie skarżącego, w kontekście wyżej przedstawionych wywodów, nie znajdują aprobaty. Mając na względzie obiektywny miernik staranności, jakiej można wymagać od strony dbającej należycie o własne interesy, nie można uznać, że w niniejszej sprawie wystąpiła przeszkoda, której skarżący nie mógł w żaden sposób usunąć, ani której nie mógł zapobiec. Przyjęcie odmiennego poglądu doprowadziłoby do naruszenia zasady stabilności wyroków sądowych, bowiem okoliczności sprawy w żaden sposób nie uzasadniają przywrócenia terminu po upływie kilku miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku i stwierdzonej prawomocności postępowania sądowego (od dnia 18 listopada 2014 r.). W ocenie Sądu, podniesione we wniosku argumenty wskazują na podstawy do złożenia wniosku o wznowienie postępowania sądowego art. 271 pkt 2 P.p.s.a., a nie przywrócenia terminu do dokonania czynności procesowej. Skoro strona twierdzi, że nie była należycie reprezentowana, może w trybie przywołanego art. 271 pkt 2 P.p.s.a. domagać się wznowienia postępowania sądowego z powodu jego nieważności. W świetle powyższych okoliczności, Sąd nie dostrzegł na gruncie niniejszej sprawy niezależnych od skarżącego i niemożliwych do pokonania przeszkód, które usprawiedliwiałyby niedochowanie terminu do złożenia wniosku o doręczenie uzasadnienia wyroku wraz z uzasadnieniem, a także uzasadniałyby przywrócenie terminu do dokonania tej czynności. Wobec tego Sąd działając na zasadzie art. 86 § 1 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.