II SA/Op 7/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Naumowicz po rozpoznaniu w dniu 25 lutego 2013 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia [...] w [...] od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 22 stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Op 7/13 o oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 31 lipca 2012 r., nr [...], w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Stowarzyszenie [...] w [...], działając przez pełnomocnika, radcę prawnego N. K., wniosło do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 31 lipca 2012 r., nr [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia. Do skargi Stowarzyszenie dołączyło formularz wniosku PPPr, podpisany przez jego regulaminowego przedstawiciela – W. K., wnosząc o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając ten wniosek Stowarzyszenie wskazało, że nie ma żadnego majątku, nie prowadzi żadnej działalności, z której mogłoby czerpać dochody, a jego działalność oparta jest na pracy społecznej członków. Poza tym, w przedmiotowej sprawie wystąpiło w obronie interesu prawnego mieszkańców Gminy [...] przed legalizacją wadliwej i sprzecznej decyzji organów I i II instancji. Z uwagi na fakt, że dla całej Gminy zapadło 5 decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach, wydanych na podstawie tego samego wadliwego raportu i z naruszeniem tych samych zasad procedury, koniecznym stało się wystąpienie ze skargą do WSA w Opolu, co skutkuje obowiązkiem uiszczenia 5 wpisów sądowych. Wydatek ten stanowi nie dające się przezwyciężyć obciążenie finansowe dla Stowarzyszenia, które nie osiąga żadnych dochodów i nie posiada żadnego majątku. Stowarzyszenie wskazało, że nie ma konta bankowego, ani środków finansowych w kasie. Podało, że zgodnie z § 6 regulaminu Stowarzyszenia, zajmuje się działaniem na rzecz ochrony środowiska. Do wniosku Stowarzyszenie załączyło wykaz kosztów w postępowaniu sądowym, wskazując wynagrodzenie radcy prawnego w kwocie 480 zł, opłatę skarbową od pełnomocnictwa wynoszącą 17 zł, wpis sądowy w wysokości 200 zł oraz przejazd na rozprawę w kwocie 41 zł, czyli łącznie 738 zł. Postanowieniem z dnia 22 stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Op 7/13, referendarz sądowy powyższy odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie z uwagi na niespełnienie przez Stowarzyszenie przesłanek materialnych określonych w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., warunkujących przyznanie tego prawa. Skarżące Stowarzyszenie, działające w dalszym ciągu przez pełnomocnika, złożyło sprzeciw od powyższego postanowienia, zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych, jakie legły u podstaw zakwestionowanego postanowienia, polegający na przyjęciu, że Stowarzyszenie nie uprawdopodobniło, iż nie może ponieść kosztów sądowych. Powołując się na orzecznictwo sądowoadministracyjne podniesiono, że powinna być brana pod uwagę aktualna sytuacja materialna, a nie przyszły i hipotetyczny stan rzeczy. Ponadto zarzucono, że nie znajduje uzasadnienia dokonywanie oceny możliwości zarobkowych wnioskodawcy czy też wskazywanie, że strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna planować wydatki związane z postępowaniem sądowoadministracyjnym przed wszczęciem tego postępowania. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 P.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie referendarza sądowego, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z powyższym przepisem, wobec skutecznego złożenia sprzeciwu przez stronę skarżącą, postanowienie referendarza sądowego z dnia 22 stycznia 2013 r. utraciło moc, a wniosek o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu przez Sąd. Przechodząc do oceny okoliczności sprawy Sąd zważył, że istota przewidzianej w P.p.s.a. instytucji procesowej prawa pomocy przejawia się w tym, że obejmuje ona zwolnienie strony od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 § 1 P.p.s.a.). W rozpoznawanej sprawie skarżące Stowarzyszenie wniosło o zwolnienie od kosztów sądowych, powinno wykazać, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, wynikające z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Interpretacja użytego w przywołanym przepisie zwrotu "środki" wskazuje, że pod pojęciem tym należy rozumieć nie tylko środki finansowe gromadzone na rachunkach bankowych czy wartość środków trwałych. Obowiązkiem ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest także wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów. Na wnioskodawcy spoczywa zatem ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Oceniając przedłożony wniosek pod kątem spełniania przez Stowarzyszenie przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, Sąd zauważył w pierwszej kolejności, że wnioskodawca jest organizacją wpisaną do ewidencji stowarzyszeń zwykłych. Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), regulująca zasady działania tego typu organizacji, określiła także sposób finansowania ich działalności. Zgodnie z art. 42 ust. 2 tej ustawy, stowarzyszenie zwykłe uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich. Z powyższego wynika więc, że stowarzyszenie chcąc realizować swą statutową działalność musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów, a koszty te winny być pokrywane przez samych członków organizacji, w wielkości i na zasadach, jakie sami określą. Obowiązkiem władz stowarzyszenia jest także ustalenie wysokości tych składek tak, aby zapewniały realną działalność nakreślaną jej celami regulaminowymi. Zaniechanie pobierania składek na działalność stowarzyszenia z pominięciem obowiązku np. uiszczania wpisów od skarg kierowanych do sądu administracyjnego, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, nie czyni automatycznie podstawy do zwolnienia stowarzyszenia od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Taka postawa prowadziłaby w istocie do przerzucenia kosztów własnej działalności na Skarb Państwa. Sąd podziela w tym względzie pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny (por. postanowienia z 20 grudnia 2006 r., II OZ 1433/06; z 8 stycznia 2013 r., II OZ 1149/12, dostępne na stronie internetowej – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl), że przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo, chociażby w ten sposób, aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Uwzględniając powyższe, Sąd uznał, że strona skarżąca nie wykazała spełnienia przesłanki wynikającej z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Nie sposób przyjąć, aby skarżące Stowarzyszenie nie było w stanie ustalić składek na poziomie gwarantującym uiszczenie wymaganego w sprawie wpisu. Zwłaszcza wobec treści dołączonego do akt sprawy zaświadczenia Starosty [...], z którego wynika, że Stowarzyszenie zostało wpisane do ewidencji stowarzyszeń w dniu 11 lutego 2011 r., a zatem jego członkowie dysponowali czasem niezbędnym do zgromadzenia środków na jego działalność, w tym na koszty sądowe. Prawie dwuletni okres funkcjonowania Stowarzyszenia dawał gwarancję uskładania środków finansowych na pokrycie wpisu sądowego, nawet przy niewielkiej comiesięcznej wysokości składki. Nie zasługuje ponadto na akceptację argument przedstawiony we wniosku, że o jego zasadności świadczy obowiązek uiszczenia przez Stowarzyszenie wpisu jeszcze w czterech innych postępowaniach sądowych, bowiem w żadnym z nich Stowarzyszenie nie uiściło wpisu od skargi. Jak słusznie zauważył referendarz sądowy w postanowieniu z dnia 22 stycznia 2013 r., skarżące Stowarzyszenie w każdej ze wszczętych przez siebie przed tut. Sądem spraw (tj. II SA/Op 3/13, II SA/Op 5/13, II SA/Op 6/13, II SA/Op 7/13 i II SA/Op 8/13), złożyło wnioski o zwolnienie od kosztów sądowych, nie próbując ponieść ciężaru uiszczenia wpisu chociażby w jednej z nich. Zwolnienie organizacji społecznej działającej na zasadach stowarzyszenia i rezygnacja z opłat sądowych w chwili wszczęcia postępowania stanowiłoby w istocie formę kredytu udzielonego przez Skarb Państwa. Powinno zatem ograniczać się do przypadków, w których zdobycie środków przez stronę na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Taka sytuacja w sprawie nie występuje. Obciążenie członków skarżącego Stowarzyszenia składkami na poczet wszczętego postępowania, oznaczałoby bowiem wydatkowanie przez nich (przyjmując tylko liczbę czterech założycieli), nie więcej niż 50 zł przez jedną osobę. Kwota ta, w ocenie Sądu, nie stanowi natomiast bariery finansowej, biorąc pod uwagę przeciętną wysokość wynagrodzeń oraz kosztów utrzymania, co do których Sąd posiada stosowną wiedzę, a także możliwość rozłożenia zgromadzenia tejże kwoty na prawie dwuletni okres funkcjonowania Stowarzyszenia. Odnosząc się natomiast do orzeczeń sądów administracyjnych, przywołanych w sprzeciwie na poparcie zasadności żądania Stowarzyszenia w przedmiocie zwolnienia go od kosztów sądowych, zważyć należy, że w przeważającej większości z nich, poza orzeczeniami o sygnaturze II OZ 1028/06 i III SA/Wa 2964/08, odmówiono przyznania prawa pomocy. Ponadto orzeczenia te nie mogą mieć zastosowania do sytuacji wnioskodawcy, jakim jest Stowarzyszenie, gdyż dotyczyły innych podmiotów, bowiem wydane zostały w sprawach osób fizycznych i w jednym przypadku – spółki z o.o. Tymczasem ocena wniosków o przyznanie prawa pomocy musi uwzględniać charakter prawny podmiotu zwracającego się o tę pomoc, z uwzględnieniem jego indywidualnych warunków, w tym możliwości zdobycia środków finansowych. W ugruntowanym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczącym stowarzyszeń, w tym stowarzyszeń zwykłych, do jakich należy wnioskodawca, prezentowane są natomiast poglądy nakazujące - odmiennie do twierdzeń pełnomocnika – dokonywania oceny, czy wykorzystało ono możliwości zebrania środków na prowadzenie postępowań sądowych. Wskazuje się bowiem, że członkowie stowarzyszenia powinni przewidywać, iż ich skuteczne działanie będzie generować określone koszty. Powinni zatem podjąć kroki zmierzające do zabezpieczenia środków na prowadzoną działalność. Brak stałego źródła dochodów nie może bowiem przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem stowarzyszenia, zwłaszcza kiedy sama strona pozbawia się możliwości pozyskania środków finansowych, nie podejmując żadnych kroków w celu ich zapewnienia. Dopiero gdyby kroki te okazały się niewystarczające, stowarzyszenie mogłoby skutecznie ubiegać się o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w całości lub w części. Pozbawienie stowarzyszenia zwykłego składek członkowskich, które mogą być jedynym źródłem dochodów tego rodzaju podmiotu, prowadzi natomiast do uniemożliwienia realizacji jego zadań, które nie mogą jednakże być finansowane przez Skarb Państwa (por. postanowienie NSA z 25 października 2012 r., I OZ 807/12 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Stwierdza się ponadto, że organizacje non profit nie są zwolnione od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. Stowarzyszenie, którego statutowa działalności polega m. in. na prowadzeniu sporów sądowych, powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów. Stowarzyszenia tego typu utrzymują się generalnie ze składek uiszczanych okresowo przez ich członków. Trzeba jednocześnie zauważyć, że istnieje realna możliwość podwyższania składek członkowskich, a także możliwość zwiększenia liczby jego członków, co mogłoby istotnie wpłynąć na zwiększenie się dochodu pozwalającego na uiszczenie wpisu od skargi (por. postanowienie NSA z 23 października 2012 r., II OZ 927/12 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Wyrażono także stanowisko, że stowarzyszenie o niewielkiej liczbie członków o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku, np. poprzez zwiększenie liczby członków, przekształcenie stowarzyszenia zwykłego w stowarzyszenie statutowe, które stosownie do art. 33 ustawy - Prawo o stowarzyszeniach, oprócz składek członkowskich może zwiększyć swój majątek poprzez otrzymywanie darowizn, spadków, zapisów, może pozyskiwać dochody z własnej działalności, prowadzić działalność gospodarczą do uzyskania środków na działalność statutową (por. postanowienie NSA z 20 grudnia 2006 r., II OZ 1433/06 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Powyższa linia orzecznicza dotycząca oceny sytuacji materialnej stowarzyszeń, którą tut. Sąd w pełni podziela, znajduje potwierdzenie również w najnowszym orzecznictwie NSA, w którym stwierdza się, że "Stowarzyszenie w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Stowarzyszenie zakładane było w określonym celu, a więc jego forma prawna, zakres działalności, a przede wszystkim podstawy finansowania powinny zostać tak określone, by cel ten mógł być realizowany. Oznacza to, że błędne jest założenie przyjęte w zażaleniu, zgodnie z którym, skoro członkami Stowarzyszenia są osoby niezamożne, do których dostosowane zostały niewielkie kwoty składek, to powinno to uzasadniać przyznanie Stowarzyszeniu prawa pomocy. W takiej sytuacji Stowarzyszenie powinno było rozważyć taką formę działania, którą gwarantuje uzyskanie dodatkowych środków finansowych niż tylko ze składek, a więc formę stowarzyszenia, o którym mowa w rozdziale 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. Nr 79, poz. 855 ze zm.). Forma ta umożliwiłaby pozyskanie środków z prowadzenia działalności gospodarczej, darowizn, spadków i zapisów, a także otrzymanie dotacji, bądź skorzystanie z ofiarności publicznej" (por. postanowienie NSA z 17 kwietnia 2012 r., II OZ 252/12, LEX nr 1138287 oraz powołana tam literatura). W konsekwencji uznać należy, że pomimo iż z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika brak po stronie Stowarzyszenia środków wprost umożliwiających partycypację w kosztach postępowania, to ze wskazanych wyżej przyczyn uprawnione jest oddalenie przedmiotowego wniosku. W realiach niniejszej sprawy prawo do sądu nie zostanie bowiem ograniczone, gdyż - jak wykazano wcześniej - podmiot działający w formie stowarzyszenia zwykłego posiada przewidzianą prawem możliwość pozyskiwania środków finansowych, a fakt ich niewykorzystywania nie może pozytywnie oddziaływać na ocenę zasadności żądania strony. W szczególności nie zasługuje na aprobatę stanowisko Stowarzyszenia, że brak składek członkowskich uprawnia je do przyznania mu prawa pomocy. Pogląd ten byłby uzasadniony jedynie w wówczas, gdyby obowiązujące przepisy prawa przewidywały ustawowe zwolnienie stowarzyszenia zwykłego od kosztów sądowych. Wobec nieistnienia takiego uregulowania, wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, złożony pomimo braku jakichkolwiek starań o choćby częściowe ich pokrycie, jest nieuzasadniony. Z tych względów, działając na zasadzie art. 254 § 1 w związku z art. 260 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.