II SO/Op 32/14

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Violetta Radecka po rozpoznaniu w dniu 30 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. M. o przyznanie prawa pomocy w sprawie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 3 marca 2014 r., nr [...] w przedmiocie prawa pomocy w sprawie specjalnego zasiłku opiekuńczego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. J. M., wnioskiem z dnia 1 kwietnia 2014 r. zwróciła się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu o przyznanie prawa pomocy, w związku z wydaną przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu decyzją z dnia 3 marca 2014 r., nr [...]. Domagając się udzielenia pomocy w celu sporządzenia skargi do sądu administracyjnego na ww. decyzję, podniosła, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku dla osób bezrobotnych i prowadzącą samodzielnie gospodarstwo domowe. Stwierdziła, że od dnia 2 sierpnia 2013 r. z powodu rezygnacji w podjęciu pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad mężem, zdana jest wyłącznie na pomoc udzielaną przez organy pomocy społecznej, tj. zasiłek celowy (50 zł w miesiącu lutym 2014 r. i 80 zł w miesiącu marcu 2014 r.) i zasiłek okresowy (151,87 zł w miesiącu lutym 2014 r. i 271 zł w miesiącu marcu 2014 r.). Podniosła, że jej mąż jest osobą trwale, całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji. Z powyższych względów wniosła o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie z urzędu pełnomocnika oraz "wstrzymanie biegu terminu na wniesienie skargi". Dodała, że jest osobą nie posiadającą przygotowania prawniczego, zaś sprawa z uwagi na zawiłość wymaga dogłębnej znajomości prawa, jakiej to wiedzy w tym zakresie wnioskodawczyni brakuje. Wskazała, że jest zainteresowana ustanowieniem takiego pełnomocnika, który "bez sporządzania jakiejkolwiek opinii, jeśli będzie zachodziła taka konieczność, będzie reprezentował interes strony do wyczerpania wszystkich środków odwoławczych". W oświadczeniu o stanie majątkowym podała, że utrzymuje się z zasiłku okresowego i zasiłku celowego, w wysokości podanej wyżej. Wynajmuje mieszkanie socjalne z zasobów Gminy [...] o powierzchni 29 m², pozbawione ubikacji i łazienki. Pismem z dnia 10 kwietnia 2014 r. referendarz sądowy wezwał wnioskodawczynię w terminie 7 dni, do uzupełnienia wniosku przez złożenie wyjaśnień i dokumentów, tj.: przedłożenie wyciągów z posiadanych przez wnioskodawczynię rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich trzech miesięcy; a także do wyjaśnienia czy wnioskodawczyni tworzy wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem, nad którym zgodnie z oświadczeniem zawartym we wniosku, sprawuje opiekę jako nad osobą trwale i całkowicie niezdolną do egzystencji. Zobowiązano ponadto do: przedłożenia specyfikacji ponoszonych kosztów utrzymania koniecznego mieszkania i ich udokumentowania, a także specyfikacji ponoszonych kosztów utrzymania siebie i członków gospodarstwa domowego; wyjaśnienia czy wnioskodawczyni korzysta z pomocy (jest na utrzymaniu) osób trzecich (rodziny), a jeżeli tak – wezwano do wykazania rodzaju i wysokości uzyskiwanej pomocy. Wezwano także wnioskodawczynię, aby w przypadku gdy pozostaje na utrzymaniu osób trzecich – wskazała źródła i wysokość dochodów ww. osób. W odpowiedzi na wezwanie, wnioskodawczyni w piśmie z dnia 19 kwietnia 2014 r. oświadczyła, że nie posiada rachunku bankowego, jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Po zawarciu związku małżeńskiego w dniu 2 sierpnia 2013 r., złożyła pisemne zawiadomienie w Powiatowym Urzędzie Pracy w Nysie o niemożności podjęcia pracy z powodu opieki nad mężem, który od grudnia 2000 r. jest uznany za osobę trwale i całkowicie niezdolną do pracy oraz samodzielnej egzystencji, a od 2005 r. na trwałe został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności, ze wskazaniem konieczności pomocy ze strony innych osób. Oświadczyła, że z mężem posiadają rozdzielność majątkową, a jedynym źródłem utrzymania wnioskodawczyni są środki z pomocy społecznej. Skarżąca zamieszkuje w lokalu socjalnym, pozbawionym łazienki i ubikacji oraz instalacji gazowej, którego koszty utrzymania kształtują się na poziomie 89,44 zł miesięcznie. Działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.) – zwanej dalej w skrócie: "P.p.s.a." zważono, co następuje: Zgodnie z art. 239 pkt 1 lit. a P.p.s.a., strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Skoro J. M., z mocy samej ustawy P.p.s.a., jako zamierzająca kwestionować decyzję dotyczącą pomocy w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego, została zwolniona z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, to postępowanie z jej wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych jest bezprzedmiotowe. Stąd referendarz ograniczył się jedynie do rozpoznania wniosku w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Stosownie do art. 245 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, a także w zakresie częściowym, obejmującym m.in. tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Wnioskodawczyni jak wyżej wykazano, została z mocy samej ustawy P.p.s.a. zwolniona od kosztów sądowych, zatem jej wniosek o udzielenie prawa pomocy należało rozpatrzyć jako wniosek w zakresie częściowym, obejmujący wyłącznie ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Stosownie więc do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., J. M. powinna wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Natomiast rozpoznający wniosek sąd (referendarz sądowy) zobowiązany jest wskazać z jakich względów uznał, że żądanie strony jest, bądź nie jest zasadne. Z jednej strony uwzględnia więc wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody i posiadany majątek. Przywołane regulacje są przejawem intencji ustawodawcy, który tworząc instytucję prawa pomocy miał na celu umożliwienie dochodzenia słusznych praw przed sądem, osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Należy jednak pamiętać, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Nie w każdym bowiem przypadku brak pełnomocnika reprezentującego stronę, stanowi ograniczenie prawa do sądu. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 11 czerwca 2013 r., prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.). Instytucja ta stanowi jednak wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Wskazać więc należy, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Natomiast, jeżeli dostęp jednostki do sądu może być ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy też w sposób faktyczny, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, jeśli ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, a więc jeśli zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki będą zmierzały (tak w: postanowieniu NSA z dnia 11 czerwca 2013 r., sygn. akt II OZ 442/13, dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach, www.cbois.nsa.gov.pl). Rozpoznający wniosek decydując o udzieleniu (bądź odmowie) stronie prawa pomocy zobowiązany jest więc przede wszystkim kierować się przesłankami z art. 246 § 1 P.p.s.a., a więc brakiem środków na pokrycie kosztów sądowych, ale również odnośnie wniosku o przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu, powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. W tym aspekcie sąd (referendarz sądowy) bierze pod uwagę, w szczególności aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych (por. postanowienie z dnia 8 kwietnia 2013 r., sygn. akt I FZ 70/13, CBOiIS). Z powyższego wynika, że prawo do sądu nie jest prawem bezwzględnie przysługującym określonej grupie osób o niskim poziomie dochodów, w tym rencistom, emerytom, czy osobom zarabiającym poniżej kwoty tzw. minimalnego wynagrodzenia. Uwzględniając powyższe wywody, referendarz oceniając złożony wniosek zważył, że źródłem utrzymania J. M. jest zasiłek celowy i okresowy, w łącznej kwocie 351 zł miesięcznie. Kwota ta, pokrywa koszty miesięcznego utrzymania mieszkania, na które składają się: opłata za energię w wysokości ok. 25 zł, opłata za czynsz – 56,24 zł, za wywóz odpadów – 8 zł. Ponadto, wnioskodawczyni wielokrotnie korzystała z pomocy społecznej także we wcześniejszym okresie, ze środków której otrzymała np. zasiłek celowy na zakup mebli kuchennych, zasiłek przyznany w związku z bezrobociem, czy pomoc w formie nieodpłatnych posiłków (por. decyzje Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej w Nysie z dnia 20 grudnia 2012 r., nr [...] i z dnia 21 grudnia 2012 r., nr [...]). Sama J. M. w toku postępowania o sygn. akt II SO/Op 24/13, w piśmie z dnia 14 października 2013 r. stwierdziła, że korzysta z posiłku otrzymywanego w myśl ustawowego programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania". Z decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 25 października 2013 r., nr [...], będącej przedmiotem niniejszego postępowania wynika z kolei, że J. M. brała udział w miesiącu czerwcu 2013 r. w szkoleniu dla osób bezrobotnych, finansowanym przez Europejski Fundusz Społeczny i z tego tytułu uzyskała w tym okresie stypendium szkoleniowe w wysokości 232,26 zł. Z powyższego wynika zatem, że J. M. nie jest pozbawiona środków na niezbędne utrzymanie. Wprawdzie ujawniony w rozpoznawanym wniosku dochód strony jest stosunkowo niski, jednakże co podniesiono wyżej, nie oznacza to jeszcze konieczności zapewnienia jej bezpłatnej pomocy prawnej. Wnioskodawczyni nie jest osobą nieporadną życiowo, na co wskazuje obszerna, logiczna i częsta korespondencja z organami pomocy społecznej i sądem. Nie ma także żadnego problemu z formułowaniem swoich żądań, posługuje się bowiem wymaganymi formularzami, a pisma sporządza na komputerze. Występowała ponadto przed tut. Sądem w sprawach dotyczących wymeldowania i pomocy społecznej, jako przedstawiciel swoich synów. Z Repertorium sądowego wynika bowiem, że wnioskodawczyni w ostatnich 2 latach wniosła osobiście lub imieniem syna, którego jest kuratorem, szesnaście skarg sądowoadministracyjnych. Wnioskodawczyni wykazuje się ponadto znajomością przepisów prawa, a jako przykład podać można wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony w sprawie o sygn. akt II SO/Op 16/13, w którym wskazała, iż w sprawie doszło do naruszenia "art. 5, art. 6, art. 31 pkt 2, art. 32 pkt 1 i art. 34 Konstytucji, mających swój odpowiednik w kodeksie postępowania administracyjnego czy w prawie cywilnym". Tym samym, w ocenie referendarza, odmowa ustanowienia J. M. pełnomocnika z urzędu nie wpłynie ograniczająco na jej prawo do sądu. Wnioskodawczyni jest ustawowo zwolniona od uiszczania kosztów sądowych w tym postępowaniu. Nie ponosi zatem obciążeń finansowych związanych z toczącym się procesem, a na obecnym jego etapie, udział fachowego pełnomocnika nie jest niezbędny. Do sporządzenia skargi do sądu administracyjnego nie jest bowiem wymagany tzw. przymus adwokacko-radcowski, a J. M. w większości spraw (w tym działając jako pełnomocnik synów), samodzielnie skargi do tut. Sądu już sporządzała. Nie bez znaczenia dla sprawy jest również okoliczność, ze Sąd rozpoznaje sprawę w jej granicach niezależnie od zawartych w skardze wniosków i zarzutów oraz powołanej podstawy prawnej (art. 134 § 1 P.p.s.a.), a stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego, ma obowiązek udzielania potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych i pouczeń o skutkach prawnych tych czynności oraz skutkach zaniedbań (art. 6 P.p.s.a.). Z powyższych względów, wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu przed wniesieniem skargi do sądu, nie zasługiwał na uwzględnienie. Dodać warto, że podobny pogląd wyraził Naczelny Sąd Administracyjny, który postanowieniem z dnia 30 stycznia 2014 r. (sygn. akt I OZ 35/14), tak też ocenił prawo do sądu w stosunku do J. M. Odnosząc się do prośby o: "wstrzymanie biegu terminu na wniesienie skargi", zawartej w uzasadnieniu formularza wskazać należy, że złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy wszczyna postępowanie incydentalne, o charakterze pomocniczym (wpadkowym), mające na celu wydanie orzeczenia co do udzielenia, bądź odmowy udzielenia stronie pomocy od Skarbu Państwa, w dochodzeniu swoich praw przed sądem. Rozstrzygnięcie wydane w wyniku rozpoznania tego wniosku co podnoszono wyżej, zapada po rozpatrzeniu przesłanek materialnych, określonych w przywoływanym art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., na podstawie materiału dowodowego zebranego w sprawie, w tym na podstawie informacji zawartych w formularzu wniosku i jego uzasadnieniu. Sąd (referendarz sądowy) rozpoznając tego typu wniosek, jest zobowiązany natomiast ograniczyć się merytorycznie do zakresu wniosku, nie wykraczając poza ramy przedmiotowe postępowania incydentalnego i rozpoznawać kwestie przynależne do innego typu postępowania wpadkowego lub do postępowania głównego (por. postanowienie NSA z dnia 9 grudnia 2010 r., sygn. akt II FZ 636/10, CBOiISA). Referendarz uznał więc, że prośba o: "wstrzymanie biegu terminu" wyrażona w formularzu wniosku, nie wpływa na rozstrzygnięcie w zakresie prawa pomocy, albowiem nie wnosi nowych okoliczności do sprawy, mających wpływ na ocenę sytuacji materialnej wnioskodawczyni. Jedynymi przesłankami warunkującymi przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, bądź całkowitym są natomiast przesłanki materialne, określone w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., co do których referendarz sądowy wypowiedział się już w niniejszym postanowieniu. Stąd referendarz sądowy, działając na zasadzie art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.