I SA/Po 157/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Małgorzata Bejgerowska po rozpoznaniu w dniu 7 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi W. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia [...], nr [...], [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2008 i 2009 r. oraz podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. postanawia oddalić wniosek. W. R. pismem z dnia 4 lutego 2013 r. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia [...], nr [...], [...], utrzymującą w mocy decyzję Naczelnika Urzędu Skarbowego w P. z dnia [...], nr [...], [...], odmawiającą umorzenia zaległości w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2008 i 2009 r. oraz podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. WSA w Poznaniu postanowieniem z dnia 16 września 2014 r., na podstawie art. 220 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie: "P.p.s.a.") odrzucił powyższą skargę. Skarżący pismem z dnia 6 listopada 2014 r. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Następnie złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu 14 grudnia 2014 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu wniosku podał, że jest inwalidą z orzeczeniem inwalidzkim i choruje. Wskazał, że jego jedynym źródłem dochodu jest renta w wysokości [...] zł netto. Oświadczył, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej i nie prowadzi z małżonką wspólnego gospodarstwa domowego. WSA w Poznaniu postanowieniem z dnia 2 grudnia 2014 r., na podstawie art. 178 P.p.s.a., odrzucił wniesioną przez skarżącego skargę kasacyjną od powyższego postanowienia z dnia 16 września 2014 r. Pismem z dnia 29 grudnia 2014 r. skarżący ponownie wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia 2 stycznia 2015 r. wniosek w przedmiocie prawa pomocy, zawarty w piśmie z dnia 29 grudnia 2014 r., uznano za tożsamy z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy z dnia 17 grudnia 2014 r. Odpowiadając na wezwanie referendarza sądowego z dnia 29 grudnia 2014 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący w piśmie z dnia 2 lutego 2015 r. oświadczył, że nie posiada i w związku z tym nie może złożyć odpisów z kont i rachunków bankowych. Wnioskodawca podał, że otrzymywane przez niego świadczenie rentowe w kwocie [...] zł, nie starcza na pokrycie kosztów miesięcznego utrzymania. Skarżący wskazał, że nie posiada udziałów w spółkach. Podał, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej. Oświadczył, że nie korzysta z pomocy społecznej. Wnioskodawca wyjaśnił, że nie posiada pojazdu mechanicznego, nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Zamieszkuje na ogródku działkowym, który dzierżawi od gminy. Do pisma załączył kserokopię zeznania rocznego podatkowego za 2013 r., z którego wynika, że z tytułu renty uzyskał dochód w wysokości [...] zł oraz kserokopię umowy majątkowej ustanawiającej rozdzielność majątkową z dnia [...] sierpnia 2011 r. oraz kserokopię umowy częściowego podziału majątku wspólnego z dnia [...] sierpnia 2011 r., z której wynika, że małżonka skarżącego nabyła w całości spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego oraz na wyłączną własność samochód osobowy marki [...], rok prod. [...], skarżący natomiast nabył w całości przedsiębiorstwo prowadzone pod firmą [...] R. W. z siedzibą w X. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 11 lutego 2015 r. oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W motywach rozstrzygnięcia stwierdzono, że skarżący, pomimo wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, uchylił się od udzielenia pełnej odpowiedzi i nie przedłożył wszystkich wymaganych dokumentów i oświadczeń, co stanowiło przeszkodę wyłączającą możliwość przyznania jemu prawa pomocy. W ustawowym terminie skarżący złożył sprzeciw, w którym zarzucił, że w powyższym postanowieniu został pominięty fakt posiadania przez skarżącego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz istnienia u niego choroby psychiatrycznej. Ponadto podniósł, że nie zgadza się z nieprzychylną jemu interpretacją prawa w zakresie uzyskania wnioskowanej pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 P.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, od którego został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z treści powołanego przepisu wynika więc, że skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej postanowienia referendarza ex lege i przejście sprawy będącej przedmiotem sprzeciwu do właściwości Sądu. Zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie żądanie w nim sformułowane, powoduje utratę mocy wiążącej orzeczenia wydanego przez referendarza sądowego. Podniesiona w sprzeciwie argumentacja stanowi zaś uzupełnienie uzasadnienia rozpoznawanego przez Sąd wniosku. W analizowanej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o przepisy art. 245 § 1 i § 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. W świetle powołanych przepisów, prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, czyli w zakresie całkowitym, może być przyznane osobie fizycznej, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Powyższe regulacje stanowią odstępstwo od wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. ogólnej zasady obowiązującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Prawo pomocy ma zatem służyć najuboższym, a więc osobom, dla których konieczność poniesienia kosztów postępowania oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie dostępu do sądu. Oznacza to, że przyznanie prawa pomocy ma bardzo wąski zakres stosowania i może mieć miejsce tylko w wyjątkowych sytuacjach i tylko wówczas, gdy spełnienie przez stronę przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy nie budzi wątpliwości. Rozstrzygnięcie wniosku zależy więc od tego, co zostało udowodnione przez stronę. Jak już wyżej wskazano, zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd, dokonując oceny przedłożonych przez skarżącego dokumentów i oświadczeń, doszedł do przekonania, że wnioskodawca nie wykazał przesłanek do przyznania jemu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Podkreślenia wymaga, że treść oświadczenia skarżącego złożonego na urzędowym formularzu jest niewystarczająca do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Wezwanie Sądu z dnia 29 grudnia 2014 r. do uzupełnienia wniosku zmierzało do umożliwienia skarżącemu należytego udokumentowania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreślenia wymaga, że zakres żądanych dokumentów i informacji miał istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku. Wobec wybiórczego potraktowania przez skarżącego skierowanego do niego wezwania o uzupełnienie wniosku, stwierdzić należy, że Sąd nie miał możliwości dokonania rzetelnej oceny jego sytuacji majątkowej i finansowej. W pierwszej kolejności podnieść należy, że - stosownie do powołanych wyżej przepisów - warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez stronę, iż występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. W interesie strony skarżącej leży zatem przedstawienie wszelkich okoliczności, które wskazywałyby na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Ocena zdolności płatniczych nie sprowadza się bowiem tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz, czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., o sygn. akt GZ 71/04, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu, twierdzenia skarżącego, że spełnia warunki do uzyskania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie są nie tylko nieprzekonujące, ale przede wszystkim nie znajdują potwierdzenia w przedłożonych przez stronę dokumentach i oświadczeniach. W tym kontekście, wskazać należy, że skarżący w złożonym wniosku oświadczył, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z innymi osobami, mieszka na ogródku działkowym, który dzierżawi od gminy. Ponadto wyjaśnił, że pozostaje w związku małżeńskim, jednakże od [...] sierpnia 2011 r. pomiędzy małżonkami istnieje ustrój rozdzielności majątkowej. Wskazał także, że jego jedynym dochodem jest świadczenie rentowe w wysokości [...] zł netto. Skarżący podał, że otrzymywane przez niego świadczenie nie starcza na pokrycie jego wszelkich potrzeb życiowych, przy czym nie wskazał konkretnie - pomimo wyraźnego żądania referendarza - jakie to wydatki i w jakich kwotach ponosi. Skarżący nie przedłożył także żadnych dokumentów i oświadczeń, na podstawie których można by zobrazować sytuację finansową i majątkową jego żony. Wskazał jedynie, że od dnia [...] sierpnia 2011 r. w jego małżeństwie istnieje ustrój rozdzielności majątkowej. W tym miejscu należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm. - w skrócie: "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa i że nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r., o sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r., o sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r., o sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 8 października 2014 r., o sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r., o sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r., o sygn. akt I GZ 486/14, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Wskazać przy tym należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 614 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej, czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje, tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r., o sygn. akt II OZ 1266/11, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Po wtóre należy podnieść, że oświadczenie skarżącego zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz złożone później - na wezwanie referendarza sądowego - dodatkowe informacje uznać należy za niepełne. To samo dotyczy informacji wskazanych przez skarżącego w uzasadnieniu sprzeciwu. Sąd podkreśla, że skoro strona twierdzi, iż potrzebuje pomocy państwa w realizacji swoich praw (w tym przypadku w postaci poniesienia kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika z urzędu), to istnieje konieczność oceny, czy ewentualna pomoc udzielona stronie przez jej rodzinę mogłaby być wystarczająca do zaspokojenia tej potrzeby. Dopiero bowiem stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy żony podatnik nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania skarżącemu pomocy z budżetu państwa. Jednakże brak dostarczenia przez wnioskodawcę szczegółowych informacji odnośnie sytuacji majątkowej i finansowej jego żony, nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania jemu prawa pomocy w żądanym zakresie. Sąd wskazuje także, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. W rozpoznawanej sprawie skarżący, nie przedstawiając części informacji pozwalających na rzetelną i obiektywną ocenę możliwości płatniczych jego żony, nie uczynił zadość tym wymaganiom. Jak już wskazano, obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża wnioskującego o przyznanie prawa pomocy. Wobec powyższego stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w badanej sprawie. Zdaniem Sądu, skarżący - pomimo wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy - nie udzielił pełnej odpowiedzi, która pozwoliłaby na ustalenie, że nie posiada środków na poniesienie kosztów sądowych. Także w złożonym sprzeciwie skarżący nie uzupełnił wyżej wskazanych braków poprzez złożenie stosownych oświadczeń bądź dokumentów, a tym samym nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Sąd zaznacza, że uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 29 listopada 2013 r., o sygn. akt I FZ 476/13, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zasadne jest zatem stwierdzenie, że skoro skarżący, pomimo wezwania, nie udzielił pełnych wyjaśnień, to nie jest możliwe dokonanie rzetelnej i obiektywnej oceny jego stanu majątkowo-finansowego. Przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne bowiem tylko wtedy, jeżeli strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące jej sytuacji materialnej i finansowej. To właśnie na skarżącym ciążył obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Sąd jeszcze raz podkreśla, że w analizowanej sprawie, sytuacja finansowa i majątkowa wnioskodawcy oceniania jest również przez pryzmat sytuacji majątkowej i finansowej jego żony. Do tej oceny z kolei niezbędne jest podanie przez wnioskodawcę informacji wskazanych w wezwaniu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy (ewentualnie złożenie odpisów stosownych dokumentów). Uwzględniając całokształt podniesionych okoliczności Sąd, działając na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 oraz art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 16 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.