I SA/Po 44/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Dominik Mączyński po rozpoznaniu w dniu 30 lipca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r. postanawia: oddalić wniosek o przyznanie prawa pomocy. J. R., reprezentowany przez adwokata, pismem z dnia [...] czerwca 2013 r. wniósł zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 23 maja 2013 r., sygn. akt I SA/Po 44/13, odmawiające wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji. Równocześnie złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] czerwca 2012 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, tj. od obowiązku uiszczenia wpisu od zażalenia. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, że jest ojcem dwumiesięcznego dziecka, a z żoną pozostaje w nieformalnej separacji. W chwili obecnej, tj. od maja 2011 r. nie pracuje i nie może znaleźć pracy. Skarżący wyjaśnił, że w 2007 r. prowadził działalność gospodarczą "X." J. R. oraz był wspólnikiem spółki cywilnej "Z." J. R. i M. R., w której miał 50% udziałów. W związku z dochodami osiąganymi z tych działalności, ustalone zostało zobowiązanie podatkowe w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2007 r., za które ma rzekomo ponosić odpowiedzialność. Prowadzoną przez siebie działalność zakończył w grudniu 2010 r., natomiast spółka cywilna "Z." J. R. i M. R. została zlikwidowana w miesiącu maju 2011 r. Z tytułu prowadzenia tej działalności na chwilę obecną nie posiada żadnych środków pieniężnych (oszczędności). Nie jest też właścicielem żadnych nieruchomości czy wartościowych ruchomości. Zaznaczył, że z uwagi na stan zdrowia i opiekę nad 75-letnią matką i dzieckiem, nie ma możliwości poniesienia wpisu sądowego od zażalenia. Skarżący wyjaśnił, że z uwagi na nieszczęśliwe zdarzenie, tj. siłę wyższą w postaci zalania siedziby jego biura na skutek awarii kanalizacji, zniszczeniu uległa dokumentacja finansowa dotycząca działalności gospodarczej, którą prowadził i wobec tego nie może przedłożyć dokumentów finansowych związanych z tą działalnością. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i z córką. Nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Podał, że jego żona uzyskuje dochody z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Wyjaśnił, że pomiędzy nim i jego żoną istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, wobec tego nie ma ona możliwości i obowiązku udzielenia jemu pomocy przy uiszczeniu wpisu sądowego, zwłaszcza, że dochody jakie osiąga, przeznaczane są na codzienne utrzymanie i na córkę. Pismem z dnia [...] czerwca 2013 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za 2011 r. i 2012 r. złożonych przez niego i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, złożenie odpisów z kont bankowych, lokat bankowych i rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące należących do niego i do osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, podanie w jakiej wysokości żona uzyskuje miesięczne dochody, podanie czy skarżący lub osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają samochody osobowe, jeżeli tak należy podać markę, typ, rok produkcji i wartość rynkową, podanie kosztów miesięcznego utrzymania skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym z rozbiciem na poszczególne wydatki (ogrzewanie, woda, gaz, energia elektryczna, koszty leczenia i zakupu lekarstw, wyżywienie, telefon stacjonarny i telefon komórkowy, abonament RTV, kablówka, środki czystości, raty kredytów – z podaniem na co kredyty zostały zaciągnięte, kiedy, jaki jest harmonogram spłat rat itp.), podanie czy skarżący lub osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym uzyskują dodatkowe dochody (np. z tytułu umowy zlecenia, umowy o dzieło, pracy sezonowej, dorywczej, udziału w spółkach z o.o., pełnienia funkcji członka zarządu, prokurenta, zbycia papierów wartościowych, inne) – jeżeli tak to w jakiej wysokości lub czy korzystają z pomocy opieki społecznej (odpis decyzji), podanie, czy skarżący jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna i czy otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych (odpis decyzji), jeżeli nie jest zarejestrowany to dlaczego, podanie do kogo należy dom, w którym mieszka skarżący ze swoją rodziną, jeżeli najmują mieszkanie należy podać koszty najmu, podanie czy osoby, z którymi skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają jakieś nieruchomości (dom, mieszkanie, nieruchomość rolną, inne nieruchomości), jaka jest ich powierzchnia, oszczędności, papiery wartościowe i wartościowe przedmioty, jeżeli tak należy wymienić składniki majątku, złożenie odpisów z dokumentów prowadzonych w celu rozliczenia się przez żonę skarżącego w podatku dochodowym od osób fizycznych za ostatnie sześć miesięcy (np. książka przychodów i rozchodów), złożenie odpisów deklaracji VAT-7 za ostatnie sześć miesięcy złożonych przez żonę skarżącego, złożenie wyciągów z rachunków bankowych firmy należącej do żony skarżącego za ostatnie sześć miesięcy, złożenie wykazu środków trwałych należących do firmy żony skarżącego, złożenie odpisu umowy lub orzeczenia o podziale majątku wspólnego pomiędzy skarżącym i jego żoną. Udzielając odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący oświadczył, że złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za 2011 r. i 2012 r. jest niemożliwe ze względu na to, że nie zdążył zgromadzić żądanych dokumentów w zakreślonym w wezwaniu terminie. Wnioskodawca podał, że nie prowadzi z nikim wspólnego gospodarstwa domowego, nie posiada lokat i rachunków bankowych. Podał, że rachunki bankowe, które posiadał, zostały przez niego zlikwidowane (zamknięte) wraz zakończeniem prowadzenia działalności gospodarczej pod firmą "X." J. R. w grudniu 2010 r. Zaznaczył, że nie tylko nie prowadzi z nikim wspólnego gospodarstwa domowego, lecz również nie posiada w chwili obecnej stałego adresu zamieszkania i jedynie gościnnie pomieszkuje u swojej matki, która jako osoba w podeszłym wieku wymaga opieki i pomocy. Opiekę nad matką sprawuje razem ze swoim bratem. Skarżący oświadczył, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z żoną. Wyjaśnił, że w dniu [...] listopada 2011 r. (tj. jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego) zawarł z żoną umowę majątkową małżeńską ustanawiającą w ich małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej. Umowa o rozdzielności majątkowej została zawarta w formie aktu notarialnego. Wnioskodawca podał, że w chwili obecnej przebywa ze swoją żoną w nieformalnej separacji i oboje rozważają złożenie do sądu powszechnego powództwa o rozwiązanie zawartego przez nich związku małżeńskiego przez rozwód. Skarżący wskazał, że nie posiada żadnej wiedzy o aktualnym stanie majątkowym żony, a w szczególności o wysokości uzyskiwanych przez nią dochodów miesięcznych, ewentualnie posiadanych pojazdach mechanicznych, wysokości miesięcznych zobowiązań za media i innych, nieruchomościach, jak również o tym jakie deklaracje podatkowe składa. Nie posiada również wiedzy o tym jakie środki trwałe należą do jej firmy, ani też, czy i jakie rachunki bankowe ona posiada. Jedyny kontakt jaki posiada wnioskodawca ze swoją żoną jest związany z opieką na dzieckiem. Skarżący oświadczył, że nie posiada samochodu, nie jest w stanie ponosić kosztów miesięcznego utrzymania siebie samego w sposób regularny. Dom, w którym gościnnie przebywa, należy do jego matki. Wskazał także, że podejmuje się prac dorywczych, ale środki w ten sposób uzyskiwane pozwalają jedynie na zakup żywności. Ponadto wyjaśnił, że nie jest w chwili obecnej zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna i nie pobiera żadnego zasiłku. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia [...] lipca 2013 r. oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach rozstrzygnięcia podkreślono, że złożone przez wnioskodawcę wyjaśnienia są niepełne, a zatem nie było możliwości dokonania rzetelnej i obiektywnej oceny jego sytuacji majątkowej i finansowej. Na powyższe postanowienie skarżący, reprezentowany przez adwokata, pismem z dnia [...] lipca 2013 r., złożył sprzeciw, w którym wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i zwolnienie go od kosztów sądowych we wnioskowanym zakresie. Kwestionowanemu rozstrzygnięciu zarzucono naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 1 i § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej w skrócie: "P.p.s.a.") poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na dokonaniu błędnej oceny możliwości finansowych skarżącego i jego sytuacji materialnej oraz naruszenie art. 258 § 1 pkt 7 P.p.s.a. poprzez błędna wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, gdyż z okoliczności sprawy wynika, iż wniosek o przyznanie prawa pomocy był uzasadniony z uwagi na trudną sytuację majątkową skarżącego. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący stwierdził, że przedkładając stosowne dokumenty i wyjaśnienia wykazał, iż nie jest w stanie uiścić wpisu od zażalenia. Uważa zatem, że spełnił obligatoryjne warunki formalne wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem skarżącego, do tych warunków ustawodawca nie zaliczył ani złożenia oświadczeń, do których składania skarżący nie jest zobowiązany, ani też do przedkładania dokumentów, w których posiadaniu się nie znajduje. Podniósł ponadto, że fakt zakończenia prowadzenia działalności gospodarczej i pozostawania bez stałej pracy świadczy w sposób dostateczny o jego trudnej sytuacji majątkowej i utracie źródła utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z ostrożności wskazał także, iż nie przedłożył odpisów zeznań podatkowych do czego został wezwany, z uwagi na to, że wskutek zdarzenia o znamionach siły wyższej (awaria kanalizacji) dokumentacja ta uległa zniszczeniu, nie może zostać uznany za uchybienie przesądzające o odmowie przyznania prawa pomocy. Stwierdził również, że referendarz nie rozpatrzył wniosku w sposób obiektywny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Na wstępie niniejszego wywodu wskazać należy, że zgodnie z art. 260 P.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z powołanego przepisu wynika, że zaskarżenie postanowienia referendarza sądowego w sprawie prawa pomocy skutkuje tym, że Sąd rozpoznaje ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy. W analizowanej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o przepisy art. 245 § 1, § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W świetle powołanych przepisów, prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, czyli w zakresie częściowym, może być przyznane osobie fizycznej, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zaakcentowania wymaga, że instytucja prawa pomocy ma służyć przede wszystkim tym, którzy nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem lub następuje to kosztem utrzymania własnej rodziny. Zwolnienie bowiem od kosztów sądowych jest jednoznaczne z przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na budżet państwa. Godzi się także zauważyć, że zgodnie z zasadą określoną w art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być zatem interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych wynika, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Oceniając zasadność wniosku, Sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej strony interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Wskazać także należy, że w przypadku pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych w formularzu o przyznanie prawa pomocy danych, Sąd posiada instrumenty prawne służące ich wyjaśnieniu – ma prawo wezwać stronę do złożenia, w zakreślonym terminie, dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego strony, jej dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). Wskazane czynności mają na celu umożliwienie stronie należytego uzasadnienia i udokumentowania wniosku o przyznanie prawa pomocy. W świetle przedstawionych przez stronę okoliczności, Sąd doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, że nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie wpisu od zażalenia, który w niniejszej sprawie wynosi [...] zł. Przede wszystkim podnieść należy, że treść oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu jest niewystarczająca do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego. Wezwanie Sądu z dnia [...] czerwca 2013 r. do uzupełnienia wniosku zmierzało do umożliwienia skarżącemu należytego udokumentowania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreślenia wymaga, że zakres żądanych dokumentów i informacji miał istotne znaczenie dla oceny zasadności złożonego wniosku. Mając na względzie, że skarżący w sposób wybiórczy potraktował skierowane do niego wezwanie o uzupełnienie wniosku, przejawiające się w szczególności na nie przedłożeniu zeznań podatkowych za 2011 r. i 2012 r. oraz nie wskazaniu jakie dochody osiąga z tytułu wykonywanych prac dorywczych, stwierdzić należy, że Sąd nie miał możliwości dokonania rzetelnej oceny jego sytuacji majątkowej i finansowej. W pierwszej kolejności wskazać należy, że skarżący w złożonym wniosku oraz w piśmie z dnia [...] czerwca 2013 r., będącym odpowiedzią na wezwanie referendarza, oświadczył, że nie posiada żadnych stałych źródeł dochodu. Wskazał natomiast, że podejmuje się wykonywania prac dorywczych, ale nie przedłożył na tę okoliczność żadnych dokumentów, ani nie wyjaśnił jakie są to prace, ani też, jakie dochody uzyskuje z tego tytułu. Ponadto godzi się zauważyć, iż skarżący stwierdził, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, nie jest nawet zarejestrowany jako osoba bezrobotna w powiatowym urzędzie pracy. Oświadczył, że w grudniu 2010 r. zakończył prowadzić działalność gospodarczą, natomiast spółka cywilna "Z." J. R. i M. R., w której posiadał udziały, została zlikwidowana w miesiącu maju 2011 r. Nie posiada żadnych oszczędności, nie jest właścicielem żadnych nieruchomości, czy wartościowych ruchomości. Nie posiada także żadnych rachunków bankowych, nie posiada stałego adresu zamieszkania, gościnnie pomieszkuje u swojej 75-letniej matki, która wymaga opieki i pomocy. Wyjaśnił także, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z innymi osobami. Podkreślił, że z żoną jest obecnie w nieformalnej separacji. Zaznaczył, że od dnia [...] listopada 2007 r. pomiędzy nim a jego żoną istnieje ustrój rozdzielności majątkowej. Nie posiada żadnej wiedzy o aktualnym stanie majątkowym żony. Powołane wyżej okoliczności, zdaniem Sądu, pozwalają na podważenie kompletności, a także wiarygodności podanych informacji. Zasadne jest zatem stwierdzenie, iż skarżący w złożonym oświadczeniu przedstawił jedynie informacje mogące świadczyć o jego złej sytuacji materialnej. Podkreślenia wymaga, iż skarżący, zignorował skierowane do niego wezwanie i nie wskazał z jakich środków się utrzymuje oraz nie złożył odpisów z kont bankowych osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. W ocenie Sądu, skoro skarżący twierdzi, że pomieszkuje okazjonalnie u matki, a jednocześnie nie wskazuje, że przebywa w jakimkolwiek innym miejscu, to przyjąć należy, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z matką, a zatem powinien, odpowiadając na wezwanie, przedłożyć wnioskowane przez referendarza dokumenty dotyczące sytuacji majątkowej swojej matki. Ponadto wskazać należy, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 788, dalej: "K.r.o."), małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Natomiast w świetle ugruntowanego już stanowiska sądów administracyjnych fakt, iż pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, lub że pozostają w separacji faktycznej nie stanowi okoliczności, w której to żona skarżącego nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 817/11, postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r., sygn. akt I FZ 196/11, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na względzie powyższe przyjąć zatem należy, że wysokość osiąganych przez żonę skarżącego dochodów, jej sytuacja majątkowa wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. W ocenie Sądu, dopiero zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Nieujawnienie zatem przez skarżącego sytuacji majątkowej i finansowej żony nie pozwala na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z 2 września 2009r. sygn. akt I FZ 199/09 publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć także należy na niejasność oświadczeń skarżącego, co do jego relacji z żoną – ze złożonego formularza PPF wynika bowiem bezspornie, że zarówno żona (będąca z nim w separacji), jak i córka, pozostającą z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Zdaniem Sądu, wiarygodność złożonego oświadczenia podważa również fakt, iż skarżący, pomimo wezwania, nie przedłożył zeznań podatkowych za 2011 r. i 2012 r. Godzi się zauważyć, że z wyjaśnień skarżącego zawartych w piśmie z dnia [...] czerwca 2013 r. wynika, że żądanych odpisów zeznań podatkowych nie zdążył zgromadzić w zakreślonym w wezwaniu terminie, natomiast w sprzeciwie podnosi, że dostarczenie żądanych zeznań jest niemożliwe z powodu zaistnienia zdarzenia o znamionach siły wyższej (awarii kanalizacji), w wyniku którego dokumentacja uległa zniszczeniu. Zaakcentowania wymaga, że skarżący jednoznacznie wskazał, że awaria kanalizacji miała miejsce w dniu [...] lub [...] czerwca 2010 r., a zatem nie mogła ona w żaden sposób przyczynić się do zniszczenia żądanych przez Sąd dokumentów, skoro dokumenty te wówczas w ogóle nie istniały. W tym miejscu wyjaśnić należy, iż brak przedłożenia zeznań podatkowych za 2011 r. i 2012 r. nie przesądzał o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy, lecz w znaczący sposób uniemożliwił Sądowi ustalenie w rzetelny sposób jego sytuacji majątkowej. Konkludując, stwierdzić należy, że złożone przez skarżącego oświadczenia są niepełne, co skutkuje niewyjaśnieniem istotnych okoliczności dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej, finansowej i możliwości płatniczych. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. post. NSA z dnia 5 września 2005r. sygn. akt II FZ 418/05, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Skoro skarżący, pomimo wezwania, nie dostarczył żądanych dokumentów i nie udzielił pełnych wyjaśnień, to nie jest możliwe dokonanie rzetelnej i obiektywnej oceny jego sytuacji majątkowej i finansowej. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.