I SA/Po 459/18

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 19 listopada 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku BP o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu w sprawie ze skargi BP na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania postanawia: odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Skarżąca BP pismem z dnia [...] wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na wskazane w sentencji postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej. Następnie skarżąca złożyła sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu (wnioskodawczyni nie zaznaczyła, o którego z pełnomocników wnosi, t.j. czy o ustanowienie radcy prawnego, czy o stanowienie adwokata czy o ustanowienie doradcy podatkowego). W uzasadnieniu wniosku podała m.in., że od kilku lat ma problemy rodzinne, od kilku miesięcy jej stan zdrowia pogorszył się, więc zmuszona była zawiesić prowadzoną działalność gospodarczą. Wskazała, że aktualnie otrzymuje jedynie świadczenie chorobowe, które przeznacza na koszty leczenia i utrzymania. Skarżąca podała, że mimo prowadzenia działalności gospodarczej nie była w stanie poczynić oszczędności, gdyż bardzo niskie dochody na to nie pozwalały. Skarżąca oświadczyła, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem. Wnioskodawczyni posiada dom o powierzchni [...], nie posiada innych nieruchomości, oszczędności, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł. Skarżąca otrzymuje świadczenie chorobowe w wysokości [...] netto, mąż skarżącej otrzymuje emeryturę w wysokości [...] netto oraz wynagrodzenie w wysokości [...] netto. Skarżąca podała, że zobowiązania miesięczne wynoszą [...] (raty ugody), koszty utrzymania domu (w tym media) [...], koszty leczenia [...], koszty ubezpieczenia [...], koszty ubezpieczenia OC [...], inne zobowiązania [...]. Pismem z dnia [...] wezwano skarżącą do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1. złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez skarżącą i osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, 2. złożenie wyciągów z rachunków bankowych, lokat bankowych, kart kredytowych za ostatnie [...] należących do skarżącej i do osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, 3. podanie czy skarżąca i osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają lub użytkują pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, jeżeli tak należy podać jakie to pojazdy, jakiej marki, jaki jest ich rok produkcji i wartość rynkowa, 4. podanie czy skarżąca i osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają udziały w spółkach, czy pełnią funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, jeżeli tak to czy uzyskują z tego tytułu dochody, jeżeli tak to w jakiej wysokości, jeżeli nie uzyskują to dlaczego, 5. podanie czy małżonek skarżącej posiada jakieś nieruchomości, jeżeli tak to jakie, oszczędności, papiery wartościowe, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, jeżeli tak należy podać składniki majątku jaki posiada, 6. podanie w jakiej wysokości skarżąca i osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym ponoszą koszty miesięcznego utrzymania z rozbiciem na poszczególne wydatki (np. woda, gaz, energia elektryczna, telefon, abonament RTV, kablówka, Internet, koszty wyżywienia, zakupu lekarstw, środków czystości, ubezpieczenia (jakie to ubezpieczenia), raty kredytów – z podaniem kiedy kredyty zostały zaciągnięte, na co, na jak długo, w jakiej wysokości, jakie są miesięczne raty kredytu, czy spłacane są kredyty, w jakiej wysokości miesięcznie, czy mają z tego tytułu zaległości, w jakiej wysokości (odpisy zaświadczeń z banków, wezwań do zapłaty, upomnień), inne koszty), 7. podanie czy skarżąca i osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym poza dochodami z tytułu świadczenia chorobowego (wnioskodawczyni), emerytury, umowy o pracę (małżonek) uzyskują inne dochody (np. z tytułu najmu, dzierżawy, posiadania udziałów w spółkach, pełnienia funkcji członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, umowy zlecenia, inne), jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości miesięcznie, 8. podanie czy skarżąca i jej mąż darowali nieruchomości (dom, gospodarstwo rolne, inne), oszczędności, papiery wartościowe, inne wartościowe przedmioty, jeżeli tak to komu i kiedy (odpisy umów darowizn), 9. podanie od kiedy skarżąca ma zawieszoną działalność gospodarczą (odpis dokumentu o zawieszeniu działalności gospodarczej) i od kiedy otrzymuje zasiłek chorobowy, jeżeli w [...] wnioskodawczyni prowadziła działalność gospodarczą to w jakim okresie, w jakiej wysokości w tym czasie uzyskała przychody, w jakiej wysokości poniosła koszty uzyskania przychodu, czy uzyskała dochód (stratę) w jakiej wysokości – należy przedłożyć odpis książki przychodów i rozchodów, deklaracji VAT-7, czy skarżąca posiada środki trwałe, jeżeli tak należy złożyć odpis ewidencji środków trwałych. Pismo doręczono skarżącej w dniu [...], tymczasem wnioskodawczyni do chwili obecnej, t.j. do dnia rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie odpowiedziała na w.w wezwanie. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom samotnym, bez majątku, o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od strony skarżącej informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jej rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie strony skarżącej pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jej aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto zauważyć należy, że w razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, na podstawie art. 255 P.p.s.a. można wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Jednocześnie podkreślić należy, że to przepis art. 255 P.p.s.a. nadaje kompetencję do wezwania strony o uzupełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie oświadczeń wiedzy oraz o przedłożenie dokumentów źródłowych, co z mocy tego przepisu powoduje powstanie obowiązku po stronie wnioskującej o przyznanie prawa pomocy do przedłożenia tychże wyjaśnień i dokumentów ("strona jest obowiązana złożyć na wezwanie"). Ze złożonych przez skarżącą oświadczeń wynika, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem, posiada dom o pow. [...], wnioskodawczyni otrzymuje świadczenie chorobowe w wysokości [...], małżonek emeryturę w wysokości [...] oraz wynagrodzenie za pracę w wysokości [...]. Skarżąca prowadziła działalność gospodarczą. Wnioskodawczyni podała, że spłacają w ramach ugody raty w wysokości [...], koszty utrzymania mieszkania, w tym media wynoszą [...], koszty leczenia [...], koszty ubezpieczenia [...], koszty ubezpieczenia OC obowiązkowe [...], inne zobowiązania [...]. Mimo wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżąca nie wyjaśniła od kiedy ma zawieszoną działalność gospodarczą i od kiedy otrzymuje zasiłek chorobowy, jeżeli w [...] prowadziła działalność gospodarczą została zobowiązana do podania w jakim okresie ją prowadziła, w jakiej wysokości w tym czasie uzyskała przychody i w jakiej wysokości poniosła koszty uzyskania przychodów, została również zobowiązana do przedłożenia odpisu z książki przychodów i rozchodów za ten okres, deklaracji VAT-7, a także do podania czy posiada środki trwałe, jeżeli tak to do złożenia ewidencji środków trwałych. Skarżąca mimo wezwania nie złożyła odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...], nie wyjaśniła nawet czy zeznania roczne podatkowe zostały sporządzone i złożone przez nią i jej męża w Urzędzie Skarbowym. Wnioskodawczyni, mimo wezwania, nie wyjaśniła również czy ona i osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają rachunki bankowe, jeżeli tak to została wezwana do przedłożenia wyciągów z kont bankowych za ostatnie [...]. Wnioskodawczyni mimo wezwania nie podała kosztów swojego i osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym miesięcznego utrzymania z rozbiciem na poszczególne wydatki, t.j. opłaty za wodę, gaz, energię elektryczną, abonament RTV, Internet, kablówkę, telefon, nie podała w jakiej wysokości ponoszą koszty wyżywienia, środków czystości, nie podała czy zaciągnęli kredyty, jeżeli tak to kiedy kredyty zostały zaciągnięte, w jakiej wysokości, na co, na jaki okres, czy spłacają raty kredytów, jeżeli tak to w jakiej wysokości, jeżeli mają z tego tytułu zaległości to w jakiej wysokości. Ponadto skarżąca, mimo wezwania, nie wyjaśniła czy poza dochodami deklarowanymi we wniosku o przyznanie prawa pomocy ona i jej mąż uzyskują inne dochody, jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości. Wnioskodawczyni nie podała również czy ona i jej mąż posiadają lub użytkują pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, jeżeli tak to jaki jest ich rok produkcji i wartość rynkowa. Skarżąca, mimo wezwania, nie podała, czy ona i jej mąż posiadają udziały w spółkach, czy pełnią funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, nie wyjaśniła czy jej mąż posiada jakieś nieruchomości, oszczędności, papiery wartościowe, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, a także nie wyjaśniła czy ona i jej mąż darowali nieruchomości, oszczędności, wartościowe przedmioty, jeżeli tak to komu i kiedy. Wobec powyższego stwierdzić należy, że skarżąca nie wykazała przesłanek do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez nią zakresie. Wskazać bowiem należy, że obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów sądowych i kosztów zastępstwa procesowego, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskodawczyni. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy to w całości, czy w części, jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 418/05, postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r. sygn. akt II FZ 128/12, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Niemożliwe zatem okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja skarżącej nie pozwala na pokrycie kosztów postępowania. W tych okolicznościach należało odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 2, art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanowiono, jak w sentencji.