I SA/Po 543/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska - Tylewicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Nikodem as. sąd. WSA Maria Grzymisławska - Cybulska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 28 września 2017 r. sprawy ze skargi [...] na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w [...] z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności postanowienia I. uchyla zaskarżone postanowienie; II. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w [...] na rzecz strony skarżącej kwotę [...] tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Dyrektor Izby Skarbowej w P. – wydanym na skutek ponownego rozpoznania sprawy – postanowieniem z dnia [...] stycznia 2017 r., nr [...] odmówił B. B. (dalej zwanemu również skarżącym) stwierdzenia nieważności postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego P. - M(1) z dnia 28 listopada 2008 r., nr [...] określającego skarżącemu – jako dłużnikowi zajętej wierzytelności – wysokość nieprzekazanej kwoty wynikającej z zajęć dokonanych w [...] B. B.. Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w P. prowadzi wobec skarżącego postępowanie egzekucyjne w oparciu o tytuł wykonawczy wystawiony na podstawie wskazanego postanowienia z dnia 28 listopada 2008 r. Skarżący złożył zarzut prowadzenia egzekucji przez niewłaściwy organ egzekucyjny. Zarzut ten został jednak uznany za bezzasadny. NSA wyrokiem z dnia 30 stycznia 2013 r., II GSK 2021/11 oddalił skargę kasacyjną w przedmiocie zarzutów uznając, że postępowanie wobec dłużnika zajętej wierzytelności prowadzić winien ten sam organ egzekucyjny, który jest właściwy do prowadzenia postępowania egzekucyjnego wobec dłużnika głównego, co miało miejsce w niniejszej sprawie. W kolejnym wyroku NSA z dnia 26 lipca 2013 r., II FSK 2408/11 zapadłym w sprawie zarzutu prowadzenia egzekucji administracyjnej wobec W. B. wskazano, że zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwala – wbrew twierdzeniom organów obu instancji oraz WSA w Poznaniu – na ustalenie właściwości miejscowej organu egzekucyjnego przy zastosowaniu kryterium miejsca zamieszkania zobowiązanego. Z uwagi na powyższe, Naczelnik Urzędu Skarbowego P. – M(1) przekazał złożony przez skarżącego wniosek z dnia 04 czerwca 2014 r. o umorzenie postępowania egzekucyjnego, wraz z aktami sprawy Naczelnikowi Pierwszego Urzędu Skarbowego w P.. W piśmie przekazującym zaznaczono, że postanowienie z dnia 28 listopada 2008 r. w przedmiocie określenia skarżącemu – jako dłużnikowi zajętej wierzytelności – nieprzekazanej kwoty wynikającej z zajęć wierzytelności zostało utrzymane w mocy przez organ II instancji. Wskazano również na wyrok WSA w Poznaniu z dnia 22 lipca 2009 r., I SA/Po 512/09 oddalający skargę oraz wyrok NSA z dnia 02 marca 2011 r., II FSK 1933/09 oddalający skargę kasacyjną. Pismem z dnia 14 września 2015 r., Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w P. przekazał do organu nadzoru akta postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec skarżącego celem wszczęcia z urzędu postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności postanowienia z dnia 28 listopada 2008 r. Dyrektor Izby Skarbowej w P. postanowieniem z dnia 16 listopada 2015 r., nr [...] odmówił stwierdzenia nieważności postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego P. - M(1) z dnia 28 listopada 2008 r. Minister Rozwoju i Finansów postanowieniem z dnia 21 października 2016 r. uchylił w całości postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 16 listopada 2015 r. oraz przekazał sprawę do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji. Minister Rozwoju i Finansów stwierdził, że Dyrektor Izby Skarbowej w P. wydał zaskarżone postanowienie odnosząc się wyłącznie do przesłanki z art. 156 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r. poz. 23 ze zm. – dalej w skrócie: "k.p.a."), tj. do przesłanki wydania postanowienia z naruszeniem przepisów o właściwości, bez zbadania pozostałych przesłanek stwierdzenia nieważności. NSA w wyroku z dnia 30 stycznia 2013 r., II GSK 2021/11 zapadłym w sprawie dotyczącej zarzutów skarżącego na postępowanie egzekucyjne stwierdził, że postępowanie egzekucyjne wobec dłużnika zajętej wierzytelności prowadzić winien ten sam organ egzekucyjny, który jest właściwy do prowadzenia postępowania egzekucyjnego wobec dłużnika głównego. Na podstawie kolejnego wyroku NSA z dnia 26 lipca 2013 r., II FSK 2408/11, który zapadł w sprawie zarzutu prowadzenia egzekucji administracyjnej wobec W. B., Naczelnik Urzędu Skarbowego P. - M(1) wywiódł swoją niewłaściwość miejscową do prowadzenia egzekucji administracyjnej wobec dłużnika głównego W. B., a w konsekwencji również wobec dłużnika zajętej wierzytelności B. B. i przekazał akta obu postępowań egzekucyjnych organowi właściwemu - Naczelnikowi Pierwszego Urzędu Skarbowego w P.. W ocenie Dyrektora Izby Skarbowej w P. okoliczności faktyczne niniejszej sprawy nie dają podstaw do stwierdzenia, że postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego P. - M(1) z dnia 28 listopada 2008 r. wydane zostało przez niewłaściwy organ egzekucyjny. Organ tendziałał jako organ właściwy miejscowo do prowadzenia postępowania egzekucyjnego wobec dłużnika głównego W. B., a zatem właściwy miejscowo również wobec dłużnika zajętej wierzytelności, tj. skarżącego. Uznanie się przez Naczelnika Urzędu Skarbowego P. - M(1) w konsekwencji wyroku NSA z dnia 26 lipca 2013 r., II FSK 2408/11 za organ niewłaściwy do prowadzenia postępowania egzekucyjnego wobec zobowiązanego oraz wobec dłużnika zajętej wierzytelności i przekazanie akt obu postępowań egzekucyjnych organowi właściwemu nie może prowadzić do wniosku, iż postanowienie z dnia 28 listopada 2008 r. obarczone jest wadą opisaną w art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a. Prawidłowość rozstrzygnięcia z dnia 28 listopada 2008 r. potwierdził najpierw WSA w Poznaniu wyrokiem z dnia 22 lipca 2009 r., I SA/Po 512/09, a następnie NSA wyrokiem z dnia 02 marca 2011 r., II FSK 1933/09, gdzie również odniesiono się do kwestii właściwości organu wydającego zaskarżone postanowienie w sprawie określenia nieprzekazanej przez dłużnika kwoty zajętej wierzytelności. Co do pozostałych przesłanek stwierdzenia nieważności wskazano, że w niniejszej sprawie istniała prawna podstawa do wydania rozstrzygnięcia z dnia 28 listopada 2008 r., oraz że rozstrzygnięcie to nie zapadło z rażącym naruszeniem prawa. Nie stwierdzono również aby sprawa została uprzednio załatwiona innym ostatecznym rozstrzygnięciem. Kwestionowane rozstrzygnięcie zostało prawidłowo skierowane do dłużnika zajętej wierzytelności – skarżącego. Postanowienie z dnia 28 listopada 2008 r. nie jest również aktem, który był niewykonalny w dniu jego wydania i niewykonalność ta miała charakter trwały. Wskazane postanowienie nakłada na stronę obowiązek podlegający wykonaniu zarówno w dniu wydania tego aktu jak i później. Wykonanie postanowienia nie wywołałoby również czynu zagrożonego karą. W sprawie nie wystąpiła innego rodzaju wadliwość skutkująca nieważnością z mocy prawa. Skarżący wniósł zażalenie na postanowienie z dnia [...] stycznia 2017 r. wnosząc o jego uchylenie. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie art. 156 § 1 pkt 1 oraz art. 21 § 1 pkt 3 k.p.a. w zw. z art. 22 § 2, art. 71b ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 599 ze zm. – dalej w skrócie: "u.p.e.a.") oraz w zw. z wyrokiem NSA z dnia 30 kwietnia 2013 r., II GSK 2021/11, wyrokiem NSA z dnia 23 sierpnia 2013 r., II FSK 2408/11. Dyrektor Izby Skarbowej w P. postanowieniem z dnia [...] lutego 2017 r., nr [...] utrzymał w mocy postanowienie z dnia [...] stycznia 2017 r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia z dnia [...] lutego 2017 r. wskazano, że postanowienie z dnia [...] stycznia 2017 r. jest właściwe i w pełni uzasadnione. W ocenie organu po szczegółowej analizie stanu faktycznego i prawnego sprawy, nie ma wątpliwości, że postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego P.-M(1) z dnia 28 listopada 2008 r. wydane zostało przez właściwy organ egzekucyjny. Powtórzono, że okoliczności faktyczne niniejszej sprawy nie dają podstaw do stwierdzenia, że postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego P. - M(1) z dnia 28 listopada 2008 r. wydane zostało przez niewłaściwy organ egzekucyjny. Uznanie się przez Naczelnika Urzędu Skarbowego P. - M(1) w konsekwencji wyroku NSA z dnia 26 lipca 2013 r., II FSK 2408/11 za organ niewłaściwy do prowadzenia postępowania egzekucyjnego wobec zobowiązanego oraz wobec dłużnika zajętej wierzytelności i przekazanie akt obu postępowań egzekucyjnych organowi właściwemu, nie może prowadzić do wniosku, iż wydane postanowienie z dnia 28 listopada 2008 r. obarczone jest wadą wymienioną w art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a. Prawidłowość rozstrzygnięcia z dnia 28 listopada 2008 r. potwierdził WSA w Poznaniu wyrokiem z dnia 22 lipca 2009 r., I SA/Po 512/09, a następnie NSA wyrokiem z dnia 02 marca 2011 r., II FSK 1933/09. W sprawie nie stwierdzono również wystąpienia innych poza brakiem właściwości przesłanek stwierdzenia nieważności z art. 156 § 1 k.p.a. Ostateczne postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia [...] lutego 2017 r. stanowi przedmiot skargi kierowanej do WSA w Poznaniu. Skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika – doradcę podatkowego wnosi o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Postanowieniu zarzuca się naruszenie art. 156 § 1 pkt 1 oraz art. 21 § 1 pkt 3 k.p.a. w zw. z art. 18 oraz art. 22 § 2, art. 71b u.p.e.a. oraz w zw. z wyrokiem NSA z dnia 30 kwietnia 2013 r., II GSK 2021/11, wyrokiem NSA z dnia 23 sierpnia 2013 r., II FSK 2408/11. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie wnosząc o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Rozpoczynając rozważania prawne w niniejszej sprawie należy przypomnieć, że przedmiotem kontroli sądu administracyjnego jest postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia [...] lutego 2017 r., nr [...] utrzymujące w mocy wydane uprzednio przez ten organ postanowienie z dnia [...] stycznia 2017 r., nr [...] o odmowie stwierdzenia nieważności postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego P. - M(1) z dnia 28 listopada 2008 r., nr [...]. Skarżącemu – jako dłużnikowi zajętej wierzytelności – określono wysokość nieprzekazanej kwoty wynikającej z dokonanych zajęć. Rozstrzygnięcie zawisłego przed sądem sporu w kontekście zarzutów skargi sprowadza się w istocie do ustalenia, czy w sprawie wystąpiły podstawy do stwierdzenia nieważności postanowienia. Domagając się stwierdzenia nieważności rozstrzygnięcia skarżący podnosi, że zostało ono wydane przez organ z naruszeniem przepisów o właściwości. Ustalając właściwość organu egzekucyjnego określającego wysokość nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności należy zauważyć, że przepisy u.p.e.a. nie dookreślają organu egzekucyjnego właściwego do dokonania zajęcia wierzytelności, kontroli prawidłowości realizacji zastosowanego środka egzekucyjnego, ani też organu uprawnionego do wydania postanowienia określającego wysokość nieprzekazanej kwoty. Zgodnie bowiem z art. 71a § 9 u.p.e.a., jeżeli w wyniku kontroli stwierdzono, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu, organ ten wydaje postanowienie, w którym określa wysokość nieprzekazanej kwoty. Na postanowienie w sprawie wysokości nieprzekazanej kwoty przysługuje zażalenie. Jak wskazano w wyroku NSA z dnia 30 stycznia 2013 r., II GSK 2021/11 [orzeczenia sądów administracyjnych dostępne pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl], nie powinno jednak budzić wątpliwości, że zajęcie wierzytelności jest środkiem egzekucyjnym do prowadzenia egzekucji administracyjnej w stosunku do "głównego" zobowiązanego, a opisane czynności podejmowane są w toku tego postępowania. Tym samym oczywiste jest, że organem egzekucyjnym, o którym mowa m.in. w art. 71a u.p.e.a. jest ten sam organ, który prowadzi postępowanie egzekucyjne w stosunku do "głównego" zobowiązanego. W wyroku tym stwierdzono, że w postępowaniu toczącym się na skutek zarzutów dłużnika zajętej wierzytelności, przedmiotem kontroli nie może być ocena właściwości organu, który prowadzi postępowanie egzekucyjne w stosunku do "głównego" zobowiązanego. W świetle powyższych tez ustalenie czy Naczelnik Urzędu Skarbowego P. – M(1) był właściwy dla wydania postanowienia z dnia 28 listopada 2008 r., wymaga ustalenia, czy organ ten był właściwy dla prowadzenia egzekucji względem "głównego" zobowiązanego, tj. W. B.. W wyroku NSA z dnia 26 lipca 2013 r., II FSK 2408/11 stwierdzono, że zebrany w toku postępowania materiał dowodowy, uzupełniony twierdzeniami i oświadczeniami skarżącego, pozwala na ustalenie właściwości miejscowej organu egzekucyjnego przy zastosowaniu kryterium miejsca zamieszkania zobowiązanego, a więc na podstawie art. 22 ust. 2 u.p.e.a., bez konieczności odwoływania się do stosowanego odpowiednio art. 21 § 1 pkt 3 k.p.a. Wskazano również, że wobec niezdefiniowania w u.p.e.a. pojęcia "miejsce zamieszkania", należy odwołać się do definicji zawartej w art. 25 k.c., zgodnie z którą miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Pomocniczym kryterium mogą być ponadto przepisy ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych, a zwłaszcza art. 6 ust. 1 tej ustawy, w myśl którego pobytem stałym jest zamieszkanie w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego pobytu. Zamieszkanie jest prawną kwalifikacją określonego stosunku danej osoby do miejsca, na którą składają się dwa elementy: przebywanie w sensie fizycznym w określonej miejscowości oraz wola, zamiar stałego pobytu, pozwalający się określić na podstawie obiektywnych, możliwych do stwierdzenia okoliczności. W ocenie NSA w odniesieniu do okoliczności rozpoznawanej sprawy wykluczyć należy możliwość posiłkowania się wnioskami wypływającymi z przepisów ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych, skoro W. B. od wielu lat uchyla się od zadeklarowania miejsca zamieszkania zgodnie z wymogami wynikającymi z tych przepisów. Co się natomiast tyczy elementu fizycznego przebywania w określonej miejscowości oraz możliwych do stwierdzenia okoliczności wskazujących na zamiar stałego w niej pobytu, obydwa te kryteria jednoznacznie wskazują, że miejscem zamieszkania W. B. jest miejscowość T., ul. [...]. Na skutek cytowanego wyroku Naczelnik Urzędu Skarbowego P. – M(1) (uznając brak swojej właściwości w przedmiocie prowadzenia postępowania egzekucyjnego) przekazał złożony przez skarżącego wniosek z dnia 04 czerwca 2014 r. o umorzenie postępowania egzekucyjnego wraz z aktami sprawy Naczelnikowi Pierwszego Urzędu Skarbowego w P.. W tej sytuacji należy stwierdzić, że organem właściwym dla prowadzenia egzekucji wobec "głównego" zobowiązanego, tj. W. B. był Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w P.. Z uwagi na wpadkowy charakter postanowienia określającego wysokość nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności organem właściwym dla wydania tego rodzaju rozstrzygnięcia jest każdorazowo organ prowadzący postępowanie egzekucyjne wobec "głównego" zobowiązanego. Nie może budzić wątpliwości, że postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego P. - M(1) z dnia 28 listopada 2008 r., nr [...] zostało wydane przez organ niewłaściwy, nieuprawniony do prowadzenia egzekucji względem W. B.. Postanowienie to, wbrew stanowisku wyrażonemu w zaskarżonym rozstrzygnięciu, jest obarczone wadą nieważności, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a. Wbrew stanowisku organu prawidłowość postanowienia z dnia 28 listopada 2008 r. nie została potwierdzona wyrokiem WSA w Poznaniu z dnia 22 lipca 2009 r., I SA/Po 512/09 oraz wyrokiem NSA z dnia 02 marca 2011 r., II FSK 1933/09. We tych orzeczeniach nie rozważano bowiem właściwości organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne względem "głównego" zobowiązanego. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm. – dalej w skrócie: "p.p.s.a."), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Z uwagi na tak zakreślony zakres kontroli sądu administracyjnego zarówno WSA w Poznaniu jak i NSA nie były uprawnione w toku postępowania mającego za przedmiot kwestie związane z określeniem kwoty nieprzekazanej przez dłużnika zajętej wierzytelności do badania, czy postępowanie egzekucyjne wobec "głównego" zobowiązanego prowadzone jest z zachowaniem reguł właściwości. Zagadnienie to zostało rozważone dopiero w wyroku WSA w Poznaniu z dnia 09 czerwca 2011 r., I SA/Po 36/11 oraz wyroku NSA z dnia 26 lipca 2013 r., II FSK 2408/11. Na uwzględnienie zasługuje zarzut naruszenia art. 22 § 1 pkt 3 k.p.a., jak wskazano bowiem w powołanym ostatnio wyroku NSA zebrany w toku postępowania materiał dowodowy, uzupełniony twierdzeniami i oświadczeniami skarżącego, pozwala na ustalenie właściwości miejscowej organu egzekucyjnego przy zastosowaniu kryterium miejsca zamieszkania zobowiązanego, a więc na podstawie art. 22 ust. 2 u.p.e.a., bez konieczności odwoływania się do stosowanego odpowiednio art. 21 § 1 pkt 3 k.p.a. Zastosowanie wskazanego ostatnio przepisu należało zatem uznać za błędne. Za zasadny należy uznać również zarzut naruszenia art. 18 u.p.e.a., odsyłającego do odpowiedniego stosowania regulacji k.p.a., gdyż w sprawie nie było potrzeby odpowiedniego stosowania art. 21 § 1 pkt 3 k.p.a. Za trafny należało również uznać zarzut naruszenia art. 22 § 2 u.p.e.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem, właściwość miejscową organu egzekucyjnego w egzekucji należności pieniężnych z praw majątkowych lub ruchomości ustala się według miejsca zamieszkania lub siedziby zobowiązanego, z zastrzeżeniem § 2a-3a. Przepis ten umożliwiał ustalenie właściwości organu egzekucyjnego dla prowadzenia postępowania względem "głównego" zobowiązanego w osobie W. B., bez odwoływania się do stosowanego odpowiednio art. 21 § 1 pkt 3 k.p.a. Na uwzględnienie zasługuje również zarzut naruszenia art. 71b u.p.e.a. Jak wynika bowiem z powyższych rozważań z uwagi na wpadkowy charakter postanowienia określającego wysokość nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności organem właściwym dla wydania tego rodzaju rozstrzygnięcia jest każdorazowo organ prowadzący postępowanie egzekucyjne wobec "głównego" zobowiązanego. Organem tym w odniesieniu do W. B. był Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w P., który był również właściwy dla załatwienia w drodze postanowienia kwestii wpadkowej związanej z określeniem skarżącemu jako dłużnikowi zajętej wierzytelności wysokość nieprzekazanej kwoty. Wskazany organ był również właściwy dla wystawienia tytułu wykonawczego, o którym mowa w art. 71b u.p.e.a. Konkludując rozważania należy stwierdzić, że wbrew stanowisku wyrażonemu w zaskarżonym postanowieniu, postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego P.-M(1) z dnia 28 listopada 2008 r. nie zostało wydane przez właściwy organ. Zobowiązywało to Dyrektora Izby Skarbowej w P. (obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu) do stwierdzenia nieważności postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego P. - M(1) z dnia 28 listopada 2008 r., nr [...]. Mając powyższe na uwadze w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. orzeczono jak w pkt I. sentencji. W toku powtórnego postępowania obowiązkiem organu będzie uwzględnienie wykładni prawa zawartej w niniejszym wyroku. Orzeczenia o kosztach dokonano w oparciu o postanowienia art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. Na kwotę zasądzonych kosztów postępowania składa się wpis od skargi w kwocie [...] zł, wartość opłaty skarbowej od dokumentu pełnomocnictwa procesowego w kwocie [...] zł oraz wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie [...] zł należne na podstawie § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 2011 r. w sprawie wynagrodzenia za czynności doradcy podatkowego w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz szczegółowych zasad ponoszenia kosztów pomocy prawnej udzielonej przez doradcę podatkowego z urzędu (Dz. U. nr 31 poz. 153).