I SA/Po 963/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Karol Pawlicki po rozpoznaniu w dniu 16 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, tj. od wpisu od skargi kasacyjnej w sprawie ze skargi [...] na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] września 2012 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2007 r. postanawia: oddalić wniosek. Wyrokiem z dnia 03 lipca 2013 r. o sygn. akt I SA/Po 963/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę [...] na wskazaną w sentencji decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu. We wniosku z dnia [...] sierpnia 2013 r. dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych na etapie składania skargi kasacyjnej skarżący podał, że od maja 2011 r. nie pracuje i nie może znaleźć pracy. Z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej pod nazwą "[...]" [...] nie posiada żadnych środków pieniężnych (oszczędności). Nie jest właścicielem żadnych nieruchomości czy wartościowych ruchomości. Z uwagi na stan zdrowia i opiekę nad 75-letnią matką, żoną i dzieckiem, nie ma możliwości poniesienia kosztów wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. Skrżący podał, że zamieszkuje u matki. Z uwagi na nieszczęśliwe zdarzenie w postaci zalania siedziby jego biura na skutek awarii "kanalizacji", zniszczeniu uległa dokumentacja finansowa dotycząca działalności gospodarczej, którą prowadził i wobec tego nie może przedłożyć dokumentów finansowych związanych z tą działalnością. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i z córką. Nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Podał, że jego małżonka uzyskuje dochody z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Wyjaśnił, że pomiędzy nim i jego małżonką istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, wobec tego nie ma ona możliwości i obowiązku udzielenia jemu pomocy przy uiszczeniu wpisu sądowego, zwłaszcza, że dochody jakie osiąga, przeznaczane są na ich codzienne utrzymanie i na utrzymanie dziecka. Odpowiadając na wezwanie Sądu z dnia [...] września 2013 r. skarżący oświadczył, że złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za 2011 i 2012 r. jest niemożliwe, gdyż w latach 2011 i 2012 nie prowadził działalności gospodarczej, która generowała dochód. Podał, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza pod firmą "[...]" [...] została zakończona w grudniu 2010 r., zaś działalność gospodarcza prowadzona w ramach spółki cywilnej działającej pod firmą [...] [...] i [...], której był wspólnikiem została zakończona wraz z likwidacją spółki w maju 2011 r. Skarżący oświadczył, że nie posiada lokat i rachunków bankowych. Natomiast rachunki bankowe, które w przeszłości posiadał, zostały przez niego zamknięte wraz z zakończeniem prowadzenia działalności gospodarczej. Skarżący podał, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z innymi osobami. Nie posiada stałego adresu zamieszkania i jedynie gościnnie pomieszkuje u swojej matki, która wymaga opieki i pomocy. Opiekę nad matką skarżący sprawuje wraz ze swoim bratem [...]. Skarżący wskazał, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z żoną. Podał, że jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego zawarł w dniu [...] listopada 2007 r. umowę majątkową małżeńską. Wyjaśnił, że w chwili obecnej przebywa ze swoją żoną w nieformalnej separacji i oboje rozważają złożenie do sądu powszechnego powództwa o rozwiązanie zawartego przez nich związku małżeńskiego przez rozwód. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada żadnej wiedzy o aktualnym stanie majątkowym żony, o uzyskiwanych przez nią dochodach, posiadanych pojazdach mechanicznych i nieruchomościach, ponoszonych przez nią kosztach miesięcznego utrzymania, jak również o tym jakie deklaracje podatkowe składa, czy posiada środki trwałe, rachunki bankowe. Skarżący podał, że jedyny kontakt jaki ma ze swoją żoną dotyczy opieki nad dzieckiem. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada żadnego samochodu, nie jest w chwili obecnej w stanie ponosić kosztów swojego utrzymania, jest osobą bezrobotną, od dłuższego czasu nie może znaleźć pracy, nie opłaca rachunków, korzysta z uprzejmości matki i brata, okazjonalnie u nich pomieszkując. Skarżący podejmuje prace dorywcze, ale środki w ten sposób uzyskiwane pozwalają jedynie na zakup żywności. Wyjaśnił, że nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna i nie otrzymuje zasiłku dla bezrobotnych. Do pisma załączył kserokopię umowy majątkowej małżeńskiej z dnia [...] listopada 2007 r. sporządzonej w formie aktu notarialnego. Postanowieniem z dnia 26 września 2013 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ustawowym terminie skarżący, reprezentowany przez adwokata, złożył sprzeciw, w którym negatywnie ocenił wydane rozstrzygnięcie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Wniosek podlegał oddaleniu, bowiem skarżący nie wykazał, że przysługuje mu częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. dalej: "P.p.s.a.") w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z powołanego przepisu wynika, że zaskarżenie postanowienia referendarza sądowego w sprawie prawa pomocy skutkuje tym, że Sąd rozpoznaje ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy. W badanej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy winno zostać dokonane w oparciu o przepisy art. 245 § 1, § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Zgodnie z powołanymi przepisami, prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, czyli w zakresie częściowym, może być przyznane osobie fizycznej, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy ma służyć przede wszystkim tym, którzy nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem lub następuje to kosztem utrzymania własnej rodziny. Zwolnienie bowiem od kosztów sądowych jest jednoznaczne z przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na budżet państwa. Zgodnie z zasadą określoną w art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych wynika, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Oceniając zasadność wniosku, Sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej strony interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest więc formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Wskazać także należy, że w przypadku pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych w formularzu o przyznanie prawa pomocy danych, Sąd posiada instrumenty prawne służące ich wyjaśnieniu – ma prawo wezwać stronę do złożenia, w zakreślonym terminie, dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego strony, jej dochodów lub stanu rodzinnego. Stosownie do art. 255 P.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Wskazane czynności mają na celu umożliwienie stronie należytego uzasadnienia i udokumentowania wniosku o przyznanie prawa pomocy. W świetle przedstawionych przez stronę okoliczności Sąd doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, że nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie wpisu sądowego od skargi kasacyjnej, który na badanym etapie wynosi [...] zł. Sąd zauważa, że treść oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu z dnia [...] sierpnia 2013 r. budzi wątpliwości i nie jest wystarczająca do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego. Wezwanie Sądu z dnia [...] września 2013 r. do uzupełnienia wniosku - wydane w trybie art. 255 P.p.s.a. - zmierzało do umożliwienia skarżącemu wykazania i należytego udokumentowania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Mając na względzie, że skarżący w sposób wybiórczy potraktował skierowane do niego wezwanie o uzupełnienie wniosku, przejawiające się w szczególności na nie wskazaniu jakie dochody osiąga z tytułu wykonywanych prac dorywczych, stwierdzić należy, że Sąd nie miał możliwości dokonania rzetelnej oceny jego sytuacji majątkowej i finansowej. W złożonym wniosku oraz w piśmie z dnia [...] września 2013 r. stanowiącym odpowiedź na wezwanie referendarza, skarżący oświadczył, że nie ma stałej pracy, a w związku z tym nie posiada żadnych stałych źródeł dochodu. Jednocześnie skarżący wskazał, że podejmuje się wykonywania prac dorywczych, ale na tę okoliczność nie przedłożył żadnych dokumentów. Na poparcie swojego stanowiska nie wyjaśnił, np. jaki charakter mają te prace, pod jakimi adresami się odbywają, u kogo czy też w jakich firmach są świadczone. Co istotnie, nie podał nawet w przybliżeniu wysokości dochodów uzyskiwanych z tego tytułu. Ponadto godzi się zauważyć, że skarżący stwierdził, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna w Powiatowym Urzędzie Pracy. W tym miejscu, dokonując porównania tego aspektu jako argumentację pierwszego wniosku o prawo pomocy z dnia [...] grudnia 2012 r. złożonego na etapie skargi do sądu i załączonych dokumentów (k. 37 – 41 akt sąd.), Sąd zauważa, że skarżący nadal nie uzyskał formalnego statusu bezrobotnego. Z powyższego nie wynika również czy skarżący poczynił jakiekolwiek kroki w celu zalegalizowania tego statusu. W ocenie Sądu sytuacja skarżącego określana przez niego jako trudna nie uległa zmianie od dnia złożenia pierwszego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący oświadczył, że w grudniu 2010 r. zakończył prowadzić działalność gospodarczą, natomiast spółka cywilna [...] [...] i [...], w której posiadał udziały, została zlikwidowana w maju 2011 r. Nie posiada żadnych oszczędności, nie jest właścicielem żadnych nieruchomości, czy wartościowych ruchomości. Nie posiada także żadnych rachunków bankowych, nie posiada stałego adresu zamieszkania, gościnnie pomieszkuje u swojej 75-letniej matki, która wymaga opieki i pomocy. Wyjaśnił także, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z innymi osobami. Podkreślił, że z żoną jest obecnie w nieformalnej separacji. Zaznaczył, że od dnia [...] listopada 2007 r. pomiędzy nim, a jego małżonką istnieje ustrój rozdzielności majątkowej. Nie posiada żadnej wiedzy o aktualnym stanie majątkowym żony. Powołane wyżej okoliczności, pozwalają na podważenie kompletności, a także wiarygodności podanych informacji. Zasadne jest zatem stwierdzenie, że skarżący w złożonym oświadczeniu przedstawił jedynie informacje mogące świadczyć o jego złej sytuacji materialnej. Podkreślenia wymaga, że skarżący, pomimo wezwania nie wskazał z jakich środków się utrzymuje oraz nie złożył odpisów z kont bankowych osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Ponadto wskazać należy, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 788, dalej: "K.r.o."), małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Natomiast w świetle ugruntowanego już stanowiska sądów administracyjnych fakt, iż pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, lub że pozostają w separacji faktycznej nie stanowi okoliczności, w której to żona skarżącego nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 817/11, postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r., sygn. akt I FZ 196/11, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na względzie powyższe przyjąć zatem należy, że wysokość osiąganych przez żonę skarżącego dochodów, jej sytuacja majątkowa wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. W ocenie Sądu, dopiero zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Nieujawnienie zatem przez skarżącego sytuacji majątkowej i finansowej żony nie pozwala na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z 2 września 2009r. sygn. akt I FZ 199/09 publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć także należy na niejasność oświadczeń skarżącego, co do jego relacji z żoną – ze złożonego formularza PPF wynika bowiem bezspornie, że zarówno żona (będąca z nim w separacji), jak i córka, pozostającą z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro skarżący twierdzi, że pomieszkuje okazjonalnie (gościnnie) u matki, a jednocześnie nie wskazuje, że przebywa w jakimkolwiek innym miejscu, to przyjąć należy, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z matką, bowiem tam skupia się centrum jego spraw życiowych, a zatem powinien, stosownie do wezwania sądowego, przedłożyć dokumenty dotyczące sytuacji majątkowej swojej matki. Wyjaśnić należy także, iż brak przedłożenia zeznań podatkowych za 2011 r. i 2012 r. nie przesądzał o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy, lecz w znaczący sposób uniemożliwił Sądowi ustalenie w rzetelny sposób jego sytuacji majątkowej. Złożone przez skarżącego oświadczenia są niepełne, co skutkuje niewyjaśnieniem istotnych okoliczności dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej, finansowej i możliwości płatniczych. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. post. NSA z dnia 5 września 2005r. sygn. akt II FZ 418/05, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Skoro skarżący, pomimo wezwania, nie dostarczył żądanych dokumentów i nie udzielił pełnych wyjaśnień, to nie jest możliwe dokonanie rzetelnej i obiektywnej oceny jego sytuacji majątkowej i finansowej. Kluczową zaś rolę dla oceny możliwości płatniczych skarżącego ma fakt, że zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana przez Sąd w dwóch aspektach – z jednej strony z uwzględnieniem wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej strony jej możliwości finansowych. Zdaniem Sądu obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów sądowych, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Sądu skarżący zarówno w złożonym wniosku, jak i w sprzeciwie nie wykazał niemożności wygospodarowania nawet częściowo kwoty na opłacenie kosztów sądowych ze środków, którymi aktualnie dysponuje. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji