II SA/Po 321/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Danuta Rzyminiak – Owczarczak po rozpoznaniu w dniu 24 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi P. B. na zaświadczenie Burmistrza Ś. z dnia [...] listopada 2004 r. Nr ewid. [...] w przedmiocie zmiany wpisu do ewidencji działalności gospodarczej; postanawia odmówić przyznania prawa pomocy /-/ D. Rzyminiak - Owczarczak Skarżący P. B. (dalej również jako "wnioskodawca" lub "skarżący") w dniu [...] września 2013 r. wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku skarżący podniósł następujące argumenty: - brak znaczących dochodów, - utrzymywanie się przede wszystkim ze stosunku pracy w wysokości [...] zł brutto miesięcznie, - niemożność funkcjonowania w układzie sprzed wydania decyzji zakazującej prowadzenia działalności gospodarczej, - obsługa znacznych kwot kredytowych i leasingowych przy braku dochodów, które uprzednio przynosiła stacja kontroli pojazdów. Wnioskodawca podniósł, że prowadzi wspólnie gospodarstwo domowe z żoną, która nie uzyskuje żadnych dochodów. Posiada budynki związane z prowadzoną działalnością gospodarczą. W budynkach tych skarżący nie prowadzi jednak działalności gospodarczej, gdyż Starosta decyzją z dnia [...] lipca 2010 r. zakazał działalności w zakresie prowadzenia stacji kontroli pojazdów. Wnioskodawca oświadczył, że pozostały mu do spłaty zobowiązania w wysokości około [...] zł i spłaca je z przychodów z dzierżawy części budynków, w których prowadzona była działalność gospodarcza. Podał, że obsługuje zaciągnięte kredyty i raty leasingowe w związku z funkcjonowaniem stacji. Nadto skarżący podał, że posiada nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha. Zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 10 września 2013 r. wezwano wnioskodawcę do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W odpowiedzi wnioskodawca podał, że prowadzona działalność gospodarcza opiera się na wynajmie pomieszczeń. Podał również, że dodatkowo pracuje i uzyskuje dochody ze stosunku pracy. Nadto oświadczył, że posiada rachunek w Nordea Banku Polskim, który jest od dawna zajęty w związku z prowadzonymi przeciwko niemu egzekucjami. Ponadto, do przedmiotowego pisma przedłożono następujące dokumenty: - kserokopie zeznania podatkowego za 2012 r., z którego wynika, że uzyskuje przychód z wynagrodzenia za pracę oraz innych niewymienionych źródeł w wysokości [...] zł, - zaświadczenie o zatrudnieniu w spółce "X" Sp. z o.o., która ma siedzibę w miejscu zamieszkania skarżącego, z którego wynika, że uzyskuje średnio [...] zł netto miesięcznie, - zeznanie za 2012 r. o wysokości przychodu uzyskiwanego z działalności gospodarczej polegającej na sprzedaży detalicznej paliw do pojazdów silnikowych w wysokości [...] zł, koszty z działalności w wysokości [...] zł, zatem działalność przynosi stratę w wysokości [...] zł, - deklaracje VAT za okres od stycznia 2013 r. do lipca 2013 r. z których wynika, że nabył towary i usługi opodatkowane podatkiem VAT o wartości [...] zł w styczniu, [...] zł w lutym, [...] zł w marcu, [...] zł w kwietniu, [...] zł w maju, [...] zł w czerwca, [...] zł w lipcu, - oświadczenie o rozmiarach i rodzaju prowadzonej działalności rolniczej, zgodnie z którym z uprawy zbóż przychód w 2012r. wyniósł około [...] zł, koszty tej działalności wyniosły: [...] zł tytułu zasiewów, [...] zł z tytułu zbiorów, [...] zł z tytułu uprawy i [...] zł na środki ochrony roślin, [...] zł – ubezpieczenie, [...] zł podatek rolny i od nieruchomości, - oświadczenie o posiadanych nieruchomościach – K.: grunt [...] m², budynki [...] m² budynki stacji paliw – nieruchomość nieużywana, pozostałe budynki dzierżawione przez "X" sp. z o.o.; B.: grunt [...] m², budynki [...] m² - nieruchomość nieużywana; nieruchomość rolna o powierzchni [...] ha – uprawa roślinna oraz [...] ha – las, nieruchomość przy ul. A., która należy do matki skarżącego, a wnioskodawca w niej tylko zamieszkuje, - oświadczenie o posiadanych pojazdach mechanicznych: Volkswagen [...], rok prod. [...]; naczepa cysterna [...], rok prod. [...]; ciągnik [...]; Mercedes-Benz [...], rok prod. [...] oraz Volkswagen [...], rok prod. [...], - oświadczenie o wysokości wydatków na prowadzenie gospodarstwa domowego na łączną kwotę [...] zł miesięcznie – gaz i prąd ([...] zł), woda i kanalizacja ([...] zł), ogrzewanie ([...] zł), telefon ([...] zł), ubezpieczenie na życie ([...] zł), ubezpieczenie mieszkania ([...] zł), pozostałe wydatki ([...] zł). - określenie wysokości kredytów – w Nordea Bank Polska - [...] zł wymagane natychmiast; w ING Bank Śląski SA pożyczka [...] zł z miesięcznym obciążeniem – [...] zł; kredyt w BPH SA [...] zł z ratą [...] zł; w Volkswagen Bank Polska SA – [...] zł z ratą w wysokości [...] zł; w BS Wschowa do spłaty [...] zł oraz leasing operacyjny do spłaty [...] raty po [...] zł., Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 24 września 2013 r. odmówiono wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu powyższego postanowienia podniesiono, że instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."), zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania, związane ze swoim udziałem w sprawie. Podkreślono, że ciężar wykazania występowania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na osobie składającej w tym przedmiocie wniosek. Wskazano więc, iż sytuacja rodzinna, majątkowa i finansowa wnioskodawcy nie uzasadnia stanowiska, że uiszczenie kosztów wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru spowoduje zachwianie sytuacji materialnej i bytowej w taki sposób, iż nie będzie on w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Skarżący dysponuje bowiem majątkiem w postaci budynków gospodarczych oraz ziemi uprawnej, które przynoszą mu przychody. W uzasadnieniu przedmiotowego postanowienia podniesiono również, że wnioskodawca nie wykazał, iż środki egzekucyjne zastosowane w postępowaniach egzekucyjnych, wykluczają możliwości poniesienia kosztów wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru. Podkreślono, iż wysokość wydatków skarżącego, uwidaczniana w kosztach pozarolniczej działalności gospodarczej – [...] zł w 2012r. - nie wskazuje na ograniczenie możliwości płatniczych wnioskodawcy do granic zabezpieczenia minimum socjalnego. Stwierdzono więc, że wnioskodawca nie uprawdopodobnił, iż nie ma obiektywnych możliwości poniesienia kosztów postępowania w żądanym zakresie bez uszczerbku w koniecznych kosztach bieżącego swojego utrzymania i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a). P. B. w dniu [...] października 2013 r. wniósł w terminie sprzeciw od powyższego postanowienia. W uzasadnieniu odwołania wnioskodawca podniósł, że obecna sytuacja finansowa jego rodziny znacznie odbiega od tej, która została przedstawiona w zaskarżonym postanowieniu. Wskazano, iż nie jest zasadne wskazywanie na posiadanie różnych źródeł utrzymania bądź posiadany majątek, ponieważ ustalenia te nie odzwierciedlają stanu faktycznego. Zaznaczono, że skarżącemu odbiera się szansę, aby reprezentował swoje interesy na legalnej drodze prawnej. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono ponadto, iż sankcjonuje działanie na niekorzyść skarżącego. Firma wnioskodawcy upadła bowiem, zanim doczekała się należnych pieniędzy. Zdaniem skarżącego, Sąd zaakceptował taki stan rzeczy i nie pozwala na legalną walkę na drodze sądowej. Do dnia rozpoznania wniosku o prawo pomocy przez tutejszy Sąd, skarżący nie dosłał żadnych dodatkowych oświadczeń ani dokumentów źródłowych, wskazanych w wezwaniu z dnia 10 września 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z dyspozycją art. 260 § 1 p.p.s.a. skuteczne wniesienie sprzeciwu od postanowienia wydanego przez referendarza sądowego powoduje, że postanowienie to traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres i treść, powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego, a ustawa nie daje sądowi uprawnienia do merytorycznego rozpoznania zasadności sprzeciwu (por. J. P. Tarno [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis Warszawa 2006, str. 534; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 28 września 2005 r., sygn. akt I OZ 942/05, dostępne w Internecie pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl oraz z dnia 23 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 375/04, ONSAiWSA 2005/6/119). Stosownie do treści art. 245 § 1 p.p.s.a. – prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 1 pkt 3 p.p.s.a.). W przedmiotowej sprawie skarżący wniósł więc o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, polegającym na ustanowieniu adwokata. Należy podkreślić, iż zgodnie z dyspozycją art. 199 p.p.s.a. strony postępowania ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczegółowy stanowi inaczej. Jako odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony ustawodawca stworzył instytucję pomocy prawnej, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (Dz. U. z 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.). Instytucja ta – uregulowana w oddziale 2 rozdziału 3 p.p.s.a. - stanowi lex specialis względem normy wynikającej z art. 199 p.p.s.a. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Dodatkowo, oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. Należy więc podkreślić stanowisko ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych, iż instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania, związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 grudnia 2006r., sygn. akt II FZ 741/06, niepubl.). W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się również, że częściowe zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo, w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz., Warszawa 2009, str. 696 i nast. i powołane tam orzeczenia). Powyższe zostało potwierdzone w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego w następujących postanowieniach: z dnia 16 maja 2013 r. (sygn. akt II OZ 364/13), z dnia 15 marca 2012 r. (sygn. akt I OZ 149/12) oraz z dnia 8 kwietnia 2010 r. (sygn. akt I OZ 211/10) - orzeczenia dostępne w Internecie pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl. Należy więc zauważyć, że instytucja prawa pomocy ma służyć przede wszystkim osobom, które nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem. Podkreślenia nadto wymaga, że ciężar wykazania występowania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na osobie składającej w tym przedmiocie wniosek. To z kolei oznacza, że taki wnioskodawca powinien poczynić wszelkie kroki mające na celu uzasadnienie i uprawdopodobnienie okoliczności na które się powołuje, zaś uznanie, czy nastąpiło to w sposób dostateczny, zostaje ocenione w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawcy winni więc wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej wnioskodawcy. W razie pojawienia się wątpliwości odnośnie do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, na podstawie art. 255 p.p.s.a. można wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Z możliwości tej skorzystał tutejszy Sąd wzywając stronę do nadesłania dokumentów mogących pomóc w ustaleniu sytuacji majątkowej wnioskodawców. Z materiału dowodowego wynika, że skarżący nie zastosował się do wszystkich zaleceń tego wezwania. Pomimo wezwania skarżący nie udokumentował, że zastosowane środki egzekucyjne są skuteczne oraz w jakim zakresie. W szczególności skarżący nie wykazał, że egzekucja została skierowana do czynnych rachunków bankowych. Nie wykonano więc wezwania w zakresie przedłożenia wyciągów z czynnych rachunków bankowych. Z przedłożonych dokumentów nie wynika, że skierowanie egzekucji do wierzytelności przypadających skarżącemu, ma ten skutek, iż kwota pozostająca w dyspozycji wnioskodawcy (kwota wolna od egzekucji) nie wystarcza na pokrycie deklarowanych kosztów utrzymania koniecznego oraz kosztów prowadzonych postępowań sądowych. Skarżący poprzestał tylko na wymienieniu wysokości obciążeń z tytułu kredytów, pożyczek i rat leasingowych, jednakże z przedstawionych dokumentów nie wynika że raty nie są spłacane i skarżący popadł w zaległości. W świetle powyższego uznać należy, że oświadczenia majątkowe zawarte w treści formularza o prawo pomocy nie sprostało obowiązkowi wskazanemu w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Wniosek o przyznanie prawo pomocy nie zawierał w szczególności pełnej informacji dotyczącej zdolności do poniesienia kosztów sądowych, chociażby w części. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia, bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskujących. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaki jest rzeczywisty stan majątkowy skarżącego, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 października 2011r., sygn. akt I GZ 170/11- orzeczenia dostępne w Internecie pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa nie pozwala na pokrycie kosztów postępowania. W tym stanie rzeczy, oddalić należało wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Wobec powyższego, opierając się o treść formularza wniosku o prawo pomocy oraz o nadesłane dokumenty przyjąć należy, że skarżący nie zrealizował warunku wykazania, że nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych niniejszego postępowania, chociażby w części. W przedmiotowej sprawie okazało się bowiem niemożliwe, aby poczynić ustalenia faktyczne w rozpatrywanym zakresie, uzasadniające stwierdzenie, że sytuacja finansowa wnioskodawcy nie pozwala na pokrycie kosztów niniejszego postępowania, co musiało skutkować odmową przyznania prawa pomocy. Z dokumentów, którymi Sąd dysponował wynika, że sytuacja rodzinna, majątkowa i finansowa wnioskodawcy nie uzasadnia stanowiska, że uiszczenie kosztów wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru spowoduje zachwianie sytuacji materialnej i bytowej w taki sposób, iż skarżący nie będzie w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Skarżący dysponuje majątkiem w postaci budynków gospodarczych oraz ziemi uprawnej ([...] ha). Uzyskuje też przychody z trzech źródeł: - umowa o pracę (wynagrodzenie [...] zł brutto miesięcznie), - prowadzenie działalności gospodarczej (średnio około [...] zł brutto miesięcznie), - prowadzenie działalności rolniczej (około [...] zł miesięcznie). Wskazany przez wnioskodawcę ujemny wynik finansowy z prowadzonej działalności gospodarczej, a także rolniczej oraz istnienie zobowiązań kredytowych i postępowań egzekucyjnych - mogą istotnie wpływać na sytuację finansową rodziny wnioskodawcy. Sąd uznał jednak, iż przedstawione przez wnioskodawcę dokumenty nie są wystarczające dla przyjęcia stanowiska, że nie posiada on możliwości zgromadzenia środków finansowych na uiszczenie kosztów pełnomocnika w sprawie. Skarżący zadeklarował co prawda, iż ma zaległości publicznoprawne w wysokości około [...] zł, ale równocześnie podał, że spłaca je z przychodów osiąganych z dzierżawy budynków gospodarczych. Należy również zauważyć, iż nieznana pozostaje wysokość kwot pobranych od wnioskodawcy na realizację środków egzekucyjnych, a więc nie można stwierdzić, czy i w jakim rozmiarze, prowadzone postępowania egzekucyjne ograniczają możliwości płatnicze wynikające z posiadanych przychodów. Zdaniem Sądu rozpatrującego przedmiotowy wniosek, z przedstawionych dokumentów nie wynika, iż skarżący stracił płynność finansową i zalega z należnymi opłatami. Podkreślenia wymaga, że fakt istnienia zobowiązań ciążących na skarżącym, nie może samoistnie stanowić dowodu, jakoby sytuacja finansowa wnioskodawcy była bardzo zła i automatycznie zwalniała go od ponoszenia kosztów sądowych. O stabilnej sytuacji finansowej w rodzinie wnioskodawcy może świadczyć również liczba posiadanych i utrzymywanych przez niego pojazdów mechanicznych (3 auta osobowe, ciągnik oraz naczepa cysterna). W tym stanie rzeczy przyjąć zatem należy, że wnioskodawca nie uprawdopodobnił, że nie ma obiektywnych możliwości poniesienia kosztów pomocy prawnej w żądanym zakresie bez uszczerbku w koniecznych kosztach bieżącego swojego utrzymania i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a). Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 260 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji. /-/ D. Rzyminiak-Owczarczak