II SA/Po 393/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Asesor WSA Jan Szuma po rozpoznaniu w dniu 27 lutego 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia [...] w [...] od postanowienia referendarza sądowego z dnia 15 stycznia 2018 r. w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w [...] na postanowienie Wojewody z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie niedopuszczalności odwołania postanawia: utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy /-/ J. Szuma Pismem z dnia [...] r. Stowarzyszenie [...] (dalej "Stowarzyszenie") wniosło skargę na postanowienie Wojewody z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie niedopuszczalności odwołania (k. 4 akt sądowych). Dnia [...] r. Stowarzyszenie złożyło wniosek o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu PPPr domagając się zwolnienia z kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata (k. 57 akt sądowych). Przedstawiciel Stowarzyszenia argumentowała, że nie posiada ono żadnego majątku, nieruchomości i ruchomości, jak również nie posiada żadnych akcji, udziałów, obligacji i żadnych oszczędności. Stowarzyszenie nie ma kont bankowych, a swoją działalność opiera na zasadzie non profit. Przekreślono rubryki wniosku dotyczące majątku, posiadanych środków trwałych i dochodów oraz posiadanych rachunków bankowych (k. 58 akt sądowych). Następnie referendarz sądowy, powołując się na art. art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, dalej "P.p.s.a.") wezwał Stowarzyszenie do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy poprzez podanie dodatkowych informacji oraz złożenie oświadczeń dotyczących sytuacji majątkowej i finansowej Stowarzyszenia, a nadto przedłożenie dokumentacji źródłowej. W szczególności zwrócono się o sprawozdanie finansowe za ostatni rok obrotowy, odpisy zeznań rocznych podatkowych złożonych przez Stowarzyszenie w 2016 r., uchwały określającej wysokość składek członkowskich, aktualnego wykazu członków. Zobowiązano Stowarzyszenie do złożenia oświadczenia na temat wydatków poniesionych w 2017 r., oświadczenia o aktualnym stanie środków finansowych w kasie Stowarzyszenia oraz oświadczenia wyjaśniającego jakie działania podejmuje Stowarzyszenie w celu gromadzenia środków finansowych na realizację zadań określonych w regulaminie. Nadto zwrócono się o podanie, czy Stowarzyszenie zatrudnia pracowników, jeżeli tak to ilu i w jakiej wysokości wypłaca miesięczne wynagrodzenia, w jakiej wysokości i z jakich środków Stowarzyszenie ponosi koszty związane z utrzymaniem siedziby. Odpowiadając Stowarzyszenie oświadczyło, że jest organizacją o charakterze zwykłym i swoją działalność opiera na regulaminie, nie dotyczy go zatem składanie sprawozdań finansowych oraz zeznań podatkowych, stan majątkowy uległ zmianie bowiem ilość członków zmniejszyła się do 16 osób. Koszty działalności sprowadzają się do opłat za korespondencję oraz opłat sądowych w sprawach przed Wojewódzkimi Sądami Administracyjnymi w Poznaniu i w Warszawie. Aktualny stan środków w kasie wynosi 0, członkowie opłacają wyłącznie dobrowolne składki członkowskie, Stowarzyszenie nie zatrudnia pracowników i nie ponosi kosztów utrzymania siedziby. Postanowieniem z dnia 15 stycznia 2018 r., II SA/Po 393/17 referendarz sądowy odmówił przyznania Stowarzyszeniu prawa pomocy. Wskazał, że Stowarzyszenie pomimo precyzyjnego wezwania nie wyjaśniło podstawowych okoliczności dotyczących stanu finansowego, a w konsekwencji możliwości poniesienia kosztów postępowania sądowego chociażby w części. Okoliczności te nie mogą zostać domniemane, zwłaszcza gdy mają stanowić podstawę udzielenia pomocy finansowej ze środków publicznych. Rodzi to obowiązek wszechstronnego ich wyjaśnienia, zwłaszcza, gdy dane zawarte na formularzu budzą wątpliwości lub po prostu okazują się niewystarczające dla dokonania tej oceny. Referendarz sądowy zaznaczył w szczególności, że wezwano Stowarzyszenie do złożenia oświadczeń na temat poniesionych w 2016 i 2017 r. wszelkich wydatków oraz oświadczenia o aktualnym stanie środków w kasie. Stowarzyszenie przyznało, że wydatki ponosi na opłaty korespondencji oraz opłaty sądowe w związku z zainicjowaniem i prowadzeniem spraw sądowych, jednak pomimo wyraźnego wezwania nie podało wysokości tych wydatków. Uchylając się od udzielenia żądanej odpowiedzi, zasłoniło się stwierdzeniem, że sytuacja uległa zmianie, albowiem zmniejszyła się liczba członków. Nie przedstawiono w jakim zakresie zmiana ta wystąpiła. Stowarzyszenie powoływało się na okoliczność, że środki jakim dysponuje pochodzą ze składek członkowskich, zatem zobowiązano je do przedstawienia aktualnej listy członków wraz z uchwałą określającą wysokość tych składek. Ustalenie odpowiedniej wysokości składek członkowskich oraz ich egzekwowalność leży w dobrze pojmowanym interesie Stowarzyszenia. Obciążenia wynikające z kosztów postępowania sądowego prowadzonego przez Stowarzyszenie w związku z prowadzoną działalnością powinni zatem ponosić jego członkowie. Zobowiązani są oni bowiem do zapewnienia środków na prowadzenie regulaminowej działalności Stowarzyszenia, w zakres której wchodzą również sprawy sądowe, wymagające co do zasady uiszczania opłat i czynienia wydatków. Członkowie Stowarzyszenia przystępujący do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, muszą liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów postępowania i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Stowarzyszenie nadal poprzestaje na stwierdzeniu, że wydatki pokrywane są wyłącznie z dobrowolnych składek, ale uchyla się od poda wysokości tych składek. Referendarz dodał, że zgodnie z oświadczeniem przedstawiciela Stowarzyszenia, nie jest ono obciążone kosztami wynagrodzeń pracowników ani utrzymania siedziby. Uzyskane więc środki może przeznaczyć na poniesienie kosztów postępowania sądowego, które zaliczyć należy do kosztów działalności Stowarzyszenia. W konkluzji postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy wskazano, że zawarty w art. 246 § 2 P.p.s.a. zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Chcąc uzyskać prawo pomocy Stowarzyszenie powinno wykazać, że podjęło wszelkie niezbędne kroki zmierzające do wygospodarowania środków pieniężnych na opłacenie kosztów sądowych, jednakże nie przyniosły one zamierzonego efektu. Udzielenie Stowarzyszeniu prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których strona wykaże, iż zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, bowiem zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Zdaniem referendarza niewystarczające okazało się więc samo stwierdzenie, że Stowarzyszenie swoją działalność opiera na zasadzie non profit. Od postanowienia z dnia [...] r. Stowarzyszenie wniosło sprzeciw występując o uchylenie zaskarżonego postanowienia, sprostowanie i uzupełnienie go w części orzekającej, zwolnienie z kosztów wpisu sądowego oraz ustanowienie pełnomocnika prawnego z urzędu. W uzasadnieniu sprzeciwu wskazano, że zaskarżone postanowienie zawiera "błąd formalno-prawny" polegający na braku określenia, że postępowanie jest związane z inwestycją budowy turbin wiatrowych. Stowarzyszenie podniosło także, że powyższe określenie jest niezbędne, gdyż ten sam inwestor prowadzi taką samą inwestycję na terenie Gminy [...] jak również na terenie Gminy [...]. Wydano tam decyzje środowiskowych uwarunkowaniach, a Starosta [...] decyzje o pozwoleniu na budowę turbin wiatrowych. Przedstawiciel Stowarzyszenia ponownie zażądał także ustanowienia pełnomocnika prawnego z urzędu podnosząc, że nie posiada wykształcenia prawniczego ani doświadczenia procesowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Objęte sprzeciwem postanowienie referendarza podlega utrzymaniu w mocy. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). W formularzu wniosku z dnia [...] r. Stowarzyszenie [...] wystąpiło o zwolnienie z kosztów sądowych oraz przyznanie prawa pomocy. Żądanie należy zatem zakwalifikować jako żądanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zgodnie bowiem z art. 245 § 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Sąd wskazuje, że myśl art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a. można przyznać prawo pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce nieposiadającej osobowości prawnej, w zakresie całkowitym, gdy jednostka ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Konieczna jest więc ocena złożonego przez skarżące Stowarzyszenie wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz zaskarżonego orzeczenia referendarza, w świetle opisanej wyżej przesłanki przyznania prawa pomocy. Sąd orzekający w pełni podziela argumentację zawartą w zaskarżonym postanowieniu. W orzecznictwie jednolicie przyjmuje się, iż udzielenie stronie prawa pomocy sprowadzać się powinno do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 stycznia 2013 r., I FZ 2/13 oraz II FZ 1017/12; z dnia 10 stycznia 2013 r., II FZ 1005/12). Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać przy tym nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2006, s. 504). Analiza znajdujących się w aktach sprawy formularza PPPr i okoliczności podniesionych w sprzeciwie nie pozwala stwierdzić, że skarżące Stowarzyszenie podjęło jakiekolwiek działania mające na celu zgromadzenie środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Za niewystarczające uznać należy twierdzenie, iż nie posiada ono żadnego majątku i dochodu, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków i dobrowolnych składkach członkowskich. Jeżeli bowiem działalność Stowarzyszenia związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki, na przykład w formie składek członkowskich. Z obowiązku tego nie zwalnia fakt, iż skarżące stowarzyszenie jest organizacją non profit. Wybierając formę stowarzyszenia zwykłego stowarzyszenie uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich, które przy takiej formie działania są podstawowym źródłem finansowania działalności stowarzyszenia. W sytuacji nie egzekwowania od członków obowiązku uiszczana składek przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby więc do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, to z kolei zaprzeczałoby zasadzie, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Odmiennie oczywiście należałoby oceniać okoliczności, w których stowarzyszenie zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określając sposób pozyskania na nie środków, z przyczyn niezależnych od siebie wykazało, że nie jest w stanie zgromadzić dostatecznej ilości środków na funkcjonowanie (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r., II OZ 1433/06; z dnia 25 marca 2010 r., II OZ 252/10, z dnia 14 września 2010 r., II OZ 853/10 oraz z dnia 9 września 2010 r., II OZ 842/10, orzeczenia.nsa.gov.pl). Okoliczności tego rodzaju nie zostały jednak w żaden sposób wykazane w niniejszej sprawie. Nawet nie podjęto takiej próby, ograniczając się jedynie do ogólnikowego stwierdzenia o braku posiadania środków, dochodów i majątku. Wskazano, że Stowarzyszenie opiera się na ofiarności swoich członków. Jednocześnie nie wykazano, by płacili oni jakiekolwiek składki. Samo zaniechanie egzekwowania obowiązku opłacania składek członkowskich, a tym samym przyjęcie jako obowiązującej zasady, iż działalność oparta jest na pracy społecznej członków stowarzyszenia, nie uzasadnia przyznania wnioskowanego prawa pomocy. Dodać należy, że nawet jeśli Stowarzyszenie jest organizacją non profit, nie podlega ono z tego powodu zwolnieniu od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 lipca 2010 r., II OZ 664/10, z dnia 4 marca 2010 r., II OZ 183/10 oraz z dnia 17 czerwca 2011 r., I OZ 428/11, orzeczenia.nsa.gov.pl). Nic nie stoi zatem na przeszkodzie, aby przy uwzględnieniu treści statutu, wysokość składek zapewniało możliwość pozyskania środków na opłacenie udziału w postępowaniu sądowym. Tym bardziej, że wysokość wpisów sądowych jest relatywnie niewielka. Mając powyższe na uwadze referendarz sądowy trafnie w zaskarżonym postanowieniu odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z tego też powodu Sąd orzekł o utrzymaniu tego postanowienia w mocy na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a. Postanowienie wydano na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 260 § 3 P.p.s.a. /-/ J. Szuma