III SA/Po 1839/13

Dnia 5 listopada 2014 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Walentyna Długaszewska Sędziowie WSA Mirella Ławniczak WSA Szymon Widłak (spr.) Protokolant: st. sekr. sąd. Katarzyna Skrocka - Nerka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 listopada 2014 roku przy udziale sprawy ze skargi K. W. na decyzję Dyrektora Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wpisu do ewidencji producentów i nadania numeru identyfikacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ja decyzję Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w K. z dnia [...] czerwca 2013 r. Nr [...], II. zasądza od Dyrektora Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. na rzecz skarżącego kwotę [...],- ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych, III. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia [...] października 2013 r. Dyrektor Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. (dalej: "ARiMR"), po rozpatrzeniu odwołania K. W. od decyzji Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w K. z dnia [...] czerwca 2013 r. w sprawie wpisu do ewidencji producentów, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym. W dniu [...] maja 2013 r. K. W. złożył wniosek o wpis do ewidencji producentów. W przedmiotowym wniosku, w sekcji XIII, zgodę na wpis do ewidencji współmałżonka wnioskodawcy wyraziła J. L. W toku postępowania pierwszoinstancyjnego wnioskodawca wyjaśnił, że J. L. nadano numer producenta, przed zawarciem związku małżeńskiego, a także że posiadają rozdzielność majątkową. Decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r., nr [...], Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w K. odmówił K. W. wpisu do ewidencji producentów i nadania numeru identyfikacyjnego. Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie organ I instancji powołał się na art. 12 ust. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (Dz. U. z 2004 r. Nr 10, poz. 76 ze zm.), wskazując że w przypadku małżonków nadaje się jeden numer identyfikacyjny. Posiadanie odrębnego gospodarstwa rolnego ze strony współmałżonka producenta rolnego, który wpisany jest do ewidencji producentów i legitymuje się numerem identyfikacyjnym, nie uprawnia współmałżonka posiadającego oddzielne gospodarstwo rolne, jako jego majątek osobisty, do ubiegania się o wpis do ewidencji producentów i nadania numeru identyfikacyjnego. Odwołanie od powyższej decyzji złożył K. W., podnosząc, że w sprawie zachodzi kolizja prawa polskiego z prawem Unii Europejskiej w zakresie prawidłowości wpisywania producentów rolnych do ewidencji. Powołując się na pismo Komisji Europejskiej z dnia 22 kwietnia 2013 r. odwołujący stwierdził, że art. 12 ust. 4 ustawy o krajowym systemie ewidencji jest dyskryminacyjny. Organ powinien poczynić ustalenia w zakresie weryfikacji wnioskodawcy pod względem spełnienie wymogów z art. 3 i art. 4 tej ustawy, opierając się na wniosku producenta rolnego, bez względu na to czy wnioskodawca jest w związku małżeńskim, czy też nie. Organ winien był zbadać stan faktyczny posiadanego gospodarstwa rolnego w oparciu o dokumenty przedłożone przez rolnika oraz zapoznać się z wcześniejszymi wnioskami obszarowymi jego małżonka. W szczególności winien zbadać czy uprawy zadeklarowane w 2013 roku były uprawą na jego gruntach. W ocenie odwołującego nie może być tak, że w państwie prawa organ nakłania obywatela do podawania nieprawdy we wniosku, w efekcie prowadząc do uzyskania dopłat mu nienależnych. Małżonek nie może bowiem domagać się przyznania dopłat do gruntów, których osobiście nie posiada, co wynika wprost z art. 7 ustawy o płatnościach. Tego typu rozstrzygnięcia prowadzą także do sztucznego zmniejszenia liczby gospodarstw rolnych w Polsce i podawania nieprawdy w sprawozdaniach do służb europejskich. System ewidencji powinien być zgodny ze stanem faktycznym i rejestrowane winny być podmioty wskazane w art. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 73/2009 z dnia 19 stycznia 2009 r. ustanawiającego wspólne zasady dla systemów wsparcia bezpośredniego dla rolników w ramach wspólnej polityki rolnej i ustanawiające określone systemy wsparcia dla rolników, zmieniające rozporządzenia (WE) nr 1290/2005, (WE) nr 247/2006, (WE) nr 378/2007 oraz uchylające rozporządzenie (WE) nr 1782/2003 (Dz. U. UE Seria L z 2009 r. Nr 30, poz. 16 ze zm.). Tymczasem norma krajowa w zakresie definicji producenta rolnego – małżonka, jest sprzeczna z prawem wspólnotowym, określającym to pojęcie w sposób szczegółowy w art. 2 rozporządzenia nr 73/2009. Odwołujący prawidłowo wypełnił wniosek o wpis do ewidencji, wskazując rzeczywisty obraz jego gospodarstwa rolnego. Natomiast termin producenta rolnego, użyty w art. 12 ust. 4 ustawy o krajowym systemie ewidencji, jest terminem nieprecyzyjnym, niezgodnym z normą wspólnotową i warunkami agronomicznymi w państwie członkowskim, w związku z czym zachodzi konieczność zastosowania terminu narzuconego i bezpośrednio stosowanego we Wspólnocie Europejskiej. Decyzją z dnia [...] października 2013 r., nr [...], Dyrektor Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego ARiMR w P. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu powyższej decyzji organ odwoławczy podał, że art. 12 ust. 4 ustawy o krajowym systemie ewidencji nie różnicuje sytuacji małżonków, którzy posiadają odrębne gospodarstwa rolne niezwiązane ze sobą funkcjonalnie, organizacyjnie i ekonomicznie. Przepis ten obliguje do nadania numeru identyfikacyjnego jednemu ze współmałżonków, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego współmałżonków. Zatem nawet posiadanie odrębnego gospodarstwa rolnego ze strony współmałżonka producenta rolnego, który wpisany jest do ewidencji producentów i legitymuje się numerem identyfikacyjnym, nie uprawnia współmałżonka ewentualnie posiadającego oddzielne gospodarstwo rolne, jako jego majątek osobisty, do ubiegania się o wpis do ewidencji producentów i nadania numeru identyfikacyjnego. Przywołana ustawa nie przewiduje wyjątków od tej reguły. Dla przyznania małżonkom tylko jednego numeru identyfikacyjnego rozstrzygające znaczenie ma fakt istnienia związku małżeńskiego. W ocenie organu odwoławczego, istotnym zdarzeniem w rozpoznawanej sprawie jest zatem fakt wystąpienia żony odwołującego z wnioskiem o nadanie numeru identyfikacyjnego do Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w R. Powyższy wniosek został pozytywnie rozpatrzony i J. L. został nadany numer identyfikacyjny. Okoliczność ta bezpośrednio wpływa na rozstrzygnięcie sprawy. Odnosząc się do zarzutu dotyczącego naruszenia zasady pierwszeństwa prawa wspólnotowego przed prawem krajowym organ zauważył, że przepisy unijne nie precyzują kwestii związanych z wpisem do ewidencji producentów osób pozostających w związku małżeńskim. Na dzień wydania zaskarżonej decyzji, a także decyzji organu II instancji obowiązujące przepisy stanowią, że w przypadku małżonków oraz podmiotów będących współposiadaczami gospodarstwa rolnego nadaje się jeden numer identyfikacyjny. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wywiódł K. W., wnosząc o uchylenie zaskarżonych decyzji. Strona skarżąca wniosła także o przeprowadzenie dowodów z dokumentów, znajdujących się w aktach sprawy, to jest: odpisu skróconego małżeństwa, oświadczenia o pracy w gospodarstwie rolnym, zaświadczenia REGON, umowy majątkowej małżeńskiej, umowy zakupu gruntów, wykazu maszyn, wniosków o przyznanie płatności producenta rolnego J. L. oraz wniosku o przyznanie płatności skarżącego za rok 2013 – między innymi na okoliczność, że skarżący jest rolnikiem oraz samodzielnym producentem rolnym. Zaskarżonej decyzji strona skarżąca zarzuciła w szczególności naruszenie prawa materialnego, to jest: 1) art. 2 rozporządzenia nr 73/2009, który jednoznacznie wskazuje, że rolnikiem jest osoba fizyczna, osoba prawna lub grupa osób fizycznych lub prawnych, bez względu na status prawny takiej grupy i jej członków w świetle prawa krajowego, 2) art. 65 rozporządzenia nr 73/2009, na podstawie którego organy winny stosować przepisy tego rozporządzenia bezpośrednio i z pierwszeństwem przed prawem krajowym, w przypadku wystąpienia kolizji, 3) art. 39 rozporządzenia nr 73/2009, poprzez niezapewnienie przez organ administracyjny zgodności i spójności działań z przepisami tego rozporządzenia, 4) art. 21, art. 22 i art. 31 Konstytucji RP, poprzez ich niezastosowanie, czym naruszono podstawowe wolności obywatela, 5) zagwarantowanych w Karcie Praw Podstawowych Unii Europejskiej w art. 15 wolności wyboru zawodu, art. 17 prawa własności, art. 20 równości wobec prawa oraz zakazu dyskryminacji, poprzez uznanie pierwszeństwa prawa krajowego przed prawem Unii Europejskiej, 6) art. 3 oraz art. 4 w zw. z art. 12 ust. 4 ustawy o krajowym systemie ewidencji, poprzez pominięcie sprzeczności tych przepisów z przepisami i definicjami europejskimi w zakresie nakazu rejestracji producentów rolnych, za których uznaje się zarówno męża posiadającego gospodarstwo rolne, jak i żonę posiadającą odrębne gospodarstwo rolne, 7) art. 7 ustawy o płatnościach, zgodnie z którym o płatność może wystąpić osoba zarejestrowana w systemie, posiadająca numer indentyfikacyjny oraz będąca posiadaczem gruntów, do których wnioskuje o płatność, a także naruszenie przepisów postępowania, to jest: 1) art. 7, art. 8, art. 9, art. 77, art. 78, art. 86 oraz art. 107 § 1 i § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Dyrektor Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego ARiMR w P., w odpowiedzi na skargę, wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas prezentowane stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Kontrola legalności zaskarżonej decyzji z dnia [...] października 2013 r. Dyrektora Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego ARiMR w P., utrzymującej w mocy decyzję z dnia [...] czerwca 2013 r. Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w K., prowadzi do wniosku, że nie odpowiada ona prawu z uwagi na zaistnienie przesłanki wznowienia postępowania administracyjnego, o której mowa w art. 145a § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm., dalej: "K.p.a."), co skutkuje koniecznością jej uchylenia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: "P.p.s.a."). W ocenie Sądu w sprawie nie znajduje zastosowania przepis prawa materialnego, na podstawie którego organ podjął rozstrzygnięcie, w zakresie w jakim jest on niezgodny z Konstytucją RP. To w konsekwencji prowadzi do wniosku, że kontrolowana decyzja, jako wydana na podstawie niekonstytucyjnego przepisu, naruszyła Konstytucję RP, wobec czego podlega uchyleniu także na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia w przedmiocie odmowy wpisu do ewidencji producentów oraz nadania numeru identyfikacyjnego na rzecz strony skarżącej stanowiły przepisy ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów rolnych, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 86, dalej: "u.k.s.e.p."), która określa zasady tworzenia i prowadzenia, zakres oraz przeznaczenie krajowego systemu ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (art. 1). Przepis art. 11 ust. 1 u.k.s.e.p. stanowi, że wpis do ewidencji producentów dokonywany jest na wniosek producenta złożony na stosownym formularzu. Zgodnie z art. 12 ust. 1 u.k.s.e.p. jednocześnie z wpisem nadawany jest numer identyfikacyjny, co do którego, w myśl art. 13 ust. 2 ustawy kierownik biura powiatowego ARiMR wydaje podmiotom wpisanym do ewidencji zaświadczenie o jego nadaniu. Na podstawie art. 13 ust. 1 omawianej ustawy organ odmawia, w drodze decyzji administracyjnej, wpisu do ewidencji producentów, jeżeli wnioskodawca nie jest producentem lub został mu już uprzednio nadany numer identyfikacyjny, o którym mowa w art. 12. Stosownie natomiast do art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. w przypadku małżonków oraz podmiotów będących współposiadaczami gospodarstwa rolnego nadaje się jeden numer identyfikacyjny; numer identyfikacyjny nadaje się temu z małżonków lub współposiadaczy, co do którego współmałżonek lub współposiadacz wyrazili pisemną zgodę. Z niespornych okoliczności faktycznych sprawy wynika, że J. L., współmałżonka skarżącego, została zarejestrowana w ewidencji producentów oraz został jej nadany numer identyfikacyjny, przed zawarciem związku małżeńskiego. Pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa (vide umowa z dnia [...] lutego 2011 r., zawarta w formie aktu notarialnego, k. 4 akt administracyjnych). Natomiast skarżący wnioskiem z dnia [...] maja 2013 r. wystąpił o wpis do ewidencji producentów, wskazując że pozostaje w związku małżeńskim, a także przedstawiając zgodę współmałżonki o wpis do ewidencji (sekcja XIII wniosku, k. 1 akt administracyjnych). Skarżący, zarówno na etapie postępowania administracyjnego, jak i w skardze do tutejszego Sądu, wskazywał także, że on oraz jego żona prowadzą odrębne względem siebie gospodarstwa rolne (skarżący podnosi, że jest on samodzielnym producentem rolnym oraz samodzielnie posiadał – w dniu złożenia wniosku – stosowne działki rolne). W ocenie Sądu, w dacie wydania kontrolowanych decyzji, wbrew zarzutom skargi, organ dokonał prawidłowej wykładni przepisu art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., przyjmując, że małżonkowie mogą posiadać tylko jeden numer identyfikacyjny bez względu na to, czy posiadają oddzielne gospodarstwa rolne oraz niezależnie od tego jaki ustrój majątkowy ich obowiązuje. Ustawodawca nie rozróżnił bowiem sytuacji małżonków, którzy wspólnie prowadzą gospodarstwo rolne od tych małżonków, którzy posiadają odrębne gospodarstwa rolne niezwiązane ze sobą funkcjonalnie, organizacyjnie i ekonomicznie. Za zasadniczy w kwestii wpisu przyjął natomiast fakt pozostawania w związku małżeńskim. Z treści przepisu art. 12 ust. 4 ustawy nie wynika przy tym, aby odwoływał się on w swej regulacji do stosunków majątkowych istniejących między małżonkami (por. wyroki NSA z dnia 3 lipca 2012 r., sygn. akt II GSK 886/11, z dnia 25 stycznia 2011 r., sygn. akt 94/10, z dnia 30 września 2010 r., sygn. akt II GSK 802/09, z dnia 27 sierpnia 2009 r., sygn. akt II GSK 23/09, z dnia 8 lipca 2009 r., sygn. akt II GSK 1092/08, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Aby uczynić zadość regulacji art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., konieczne zatem było wydanie w niniejszej sprawie, odpowiednio na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy, decyzji w przedmiocie odmowy wpisu skarżącego do ewidencji producentów oraz nadania mu numeru identyfikacyjnego. Wydając w niniejszej sprawie zaskarżoną decyzję organ działał zatem na podstawie oraz w zgodzie z obowiązującymi przepisami prawa. Jednakże Sąd rozpoznając sprawę zauważa, że w odniesieniu do sytuacji, gdy małżonkowie posiadają rozdzielność majątkową i prowadzą osobne gospodarstwa, powstała kontrowersja dotycząca konstytucyjności przepisu art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. Z okoliczności faktycznych niniejszej sprawy wynika natomiast, że skarżący i jego żona zawarli małżeńską umowę majątkową, na mocy której ustanowiona została pomiędzy nimi rozdzielność majątkowa. Skarżący wskazuje natomiast, że prowadzi odrębne gospodarstwo rolne wobec gospodarstwa rolnego małżonki. Z tego też powodu, dla oceny legalności zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji oraz decyzji utrzymanej nią w mocy, zasadnicze znaczenie, w ocenie Sądu, ma wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 grudnia 2013 r., sygn. akt P 40/12 (Dz. U. z dnia 13 grudnia 2013 r., poz. 1537). W wyroku tym Trybunał orzekł bowiem, że art. 12 ust. 4 ustawy, w zakresie w jakim nie przewiduje dopuszczalności nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, w sytuacji gdy istnieje między nimi rozdzielność majątkowa i posiadają odrębne gospodarstwa rolne, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 w zw. z art. 18 Konstytucji RP. Wskazany wyrok stwierdza zatem niekonstytucyjność przepisu, na podstawie którego organ wydał zaskarżoną decyzję, przy czym jego niekonstytucyjność odnosi się do sytuacji, gdy między małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa i posiadają oni odrębne gospodarstwa rolne. Z zebranego materiału dowodowego w niniejszej sprawie wynika, że skarżący wraz z żoną posiada taką rozdzielność, co nie było przez organ kwestionowane. Jednocześnie skarżący wskazywał na okoliczności dotyczące posiadania przez nich odrębnych gospodarstw rolnych. Uznać tym samym należy, że w zakresie, w jakim Trybunał uznał niekonstytucyjność art. 12 ust. 4 ustawy, przepis ten odnosi się do okoliczności faktycznych, na które wskazywał skarżący, a które nie zostały – z przyczyn omówionych wcześniej - wyjaśnione przez organ. Już w tym miejscu należy zauważyć, że czynienie w tym zakresie samodzielnych ustaleń faktycznych przez Sąd, o co wnosi skarżący w skierowanej do tutejszego Sądu skardze, wobec braku ustaleń ze strony organu administracji publicznej, jest niedopuszczalne. Zgodnie z treścią art. 145a § 1 K.p.a., orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja, stanowi podstawę wznowienia postępowania. Regulacja ta jest wyrazem realizacji określonej w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP zasady wzruszalności orzeczeń i aktów, zgodnie z którą orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. Przyjąć tym samym należy, że jakkolwiek w art. 145a § 1 K.p.a. mowa jest o niekonstytucyjności "aktu normatywnego", ze względu na obiektywny porządek prawny, przesłanka określona w tym przepisie będzie spełniona również w przypadku orzeczenia o niezgodności z Konstytucją konkretnego przepisu prawa, na podstawie którego wydano decyzję. Przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a. przewiduje natomiast, że sąd uwzględniając skargę uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Zaistnienie przesłanki wznowienia z art. 145a § 1 K.p.a. niewątpliwie wiąże się z naruszeniem prawa. Jej stwierdzenie skutkuje zatem uchyleniem decyzji wydanej na podstawie wadliwego, niekonstytucyjnego przepisu prawa, niezależnie od tego, czy występujące naruszenie prawa miało wpływ na wynik sprawy, czy też nie. Wskazany wyrok Trybunału Konstytucyjnego stanowi zatem podstawę do uznania przez Sąd, że decyzja podlegająca w niniejszej sprawie ocenie sądowej, jako wydana na podstawie przepisu prawnego, którego niezgodność z Konstytucją stwierdził Trybunał, podjęta została z naruszeniem przepisów prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania. Tym samym w niniejszej sprawie zaistniały warunki do zastosowania art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a. Jednocześnie, na zasadzie art. 135 P.p.s.a., uwagę tę odnieść należy w równym stopniu do decyzji organu I instancji, która jako wydana w oparciu o art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., obciążona jest tą samą wadą prawną. Wskazać należy, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego wywiera skutki nie tylko w zakresie istnienia podstaw do uchylenia kontrolowanych decyzji ale także w odniesieniu do dalszego postępowania administracyjnego. Organy administracji związane są bowiem stanem prawnym obowiązującym w dniu wydania decyzji. W rezultacie ponownie rozpoznając sprawę związane są także orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, które zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP ma moc powszechnie obowiązującą i jest ostateczne. Skutkiem wskazanego wyroku stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. nie jest jednak utrata mocy obowiązującej przepisu prawa, w zakresie w jakim jest wadliwy, od dnia ogłoszenia wyroku. O ile bowiem, zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji RP orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, to na mocy tego przepisu Trybunał może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego, który gdy chodzi o ustawę nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy. Korzystając z takiej możliwości, w pkt II przywołanego wyroku z dnia 3 grudnia 2013 r., sygn. akt P 40/12, Trybunał orzekł o tym, że przepis art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., w zakresie w jakim nie przewiduje dopuszczalności nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, w sytuacji gdy istnieje między nimi rozdzielność majątkowa i posiadają odrębne gospodarstwa rolne, traci moc obowiązującą z upływem 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw. Stosownie do art. 190 ust. 3 Konstytucji RP powyższy wyrok Trybunału wszedł w życie z dniem jego ogłoszenia, to jest z dniem 13 grudnia 2013 r. Z tym dniem przepis art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. nie utracił mocy obowiązującej w zakresie, w jakim Trybunał orzekł jego niezgodność z Konstytucją RP. Istotne znaczenie co do następstw wyroku Trybunału dla dalszego postępowania administracyjnego w niniejszej sprawie ma zatem kwestia skutków prawnych powyższego wyroku, w sytuacji odroczenia utraty mocy obowiązującej wadliwej regulacji prawnej. Sąd podziela pogląd wyrażany w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz w doktrynie, że skorzystanie przez Trybunał Konstytucyjny z możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego nie zawsze oznacza obowiązek stosowania tego aktu przez sąd do czasu upływu terminu ustalonego przez Trybunał w wyroku. W odniesieniu do stanów faktycznych powstałych przed ogłoszeniem wyroku Trybunału stwierdzić przyjdzie, że art. 190 ust. 4 Konstytucji RP wskazuje na wyraźną wolę ustawodawcy, aby sprawa ostatecznie rozstrzygnięta na podstawie przepisu niezgodnego z Konstytucją była rozstrzygnięta w zgodzie z wartościami i zasadami konstytucyjnymi. Podstawowym argumentem przemawiającym za wstecznym działaniem orzeczeń Trybunału jest funkcjonalność prawa. Dysfunkcjonalne byłoby natomiast domaganie się stosowania prawa, co do którego Trybunał stwierdził sprzeczność z Konstytucją, po to tylko, aby po utracie jego mocy obowiązującej wznawiać postępowanie na podstawie procedur, o których mowa w art. 190 ust. 4 Konstytucji. W zakresie interpretacji art. 190 ust. 3 Konstytucji należy rozróżnić kwestie obowiązywania aktu od jego stosowania oraz utraty domniemania konstytucyjności aktu, o którym Trybunał orzekł o niekonstytucyjności, choć pozostawił go w obrocie prawnym (por. R. Hauser i J. Trzciński, "Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego", wyd. LexisNexis, Warszawa 2010, s. 95-107). W związku z regulacją zawartą w art. 190 ust. 1 i ust. 3 Konstytucji RP akt normatywny (przepis prawny) uznany za niekonstytucyjny musi być zatem kwalifikowany jako mający moc obowiązującą do dnia ogłoszenia wyroku Trybunału, jednak nie powinien być zastosowany przez sąd w konkretnej sprawie ze względu na fakt wiążącego wszystkich adresatów (art. 190 ust. 1) uznania przez Trybunał Konstytucyjny, że pozostaje on w sprzeczności z Konstytucją RP, gdyż sprzeczność ta z reguły istnieje od samego początku, to jest od daty wydania danego aktu normatywnego, bądź wejścia w życie przepisu prawnego, których domniemanie konstytucyjności zostało przez Trybunał obalone. W takim kontekście przyjąć należy, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w zakresie obowiązywania prawa materialnego wywiera skutki na przyszłość, lecz w zakresie stosowania odnosi skutek retroaktywny (wsteczny) wpływając na ocenę prawną stanów faktycznych powstałych w okresie poprzedzającym wejście w życie orzeczenia Trybunału. Związane jest to z tym, że po pierwsze w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP zawarta jest zasada wyłączenia z obrotu prawnego niekonstytucyjnego przepisu ustawy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego tą niekonstytucyjność, a po drugie, skoro według art. 190 ust. 4 Konstytucji RP orzeczenie Trybunału jest podstawą do wznowienia postępowania w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wydaną przy zastosowaniu przepisu ustawy uznanego za niekonstytucyjny (art. 145a K.p.a.) i do uchylenia przez wojewódzki sąd administracyjny takiej decyzji (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a.) oraz do wznowienia postępowania w sprawie prawomocnie rozstrzygniętej wyrokiem sądu administracyjnego w oparciu o taki przepis ustawy (art. 272 § 1 P.p.s.a.), to także w toczącym się postępowaniu przepis taki nie może mieć już (od daty urzędowej publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego) zastosowania. Z tych też względów uznać można, że w świetle przepisów art. 190 ust. 3 i ust. 4 Konstytucji RP wyrok Trybunału Konstytucyjnego stwierdzający niezgodność określonego przepisu ustawy z Konstytucją, wprowadza z dniem ogłoszenia tego wyroku w trybie art. 190 ust. 2 Konstytucji zakaz stosowania niekonstytucyjnego przepisu ustawy także w postępowaniu sądowoadministracyjnym wszczętym i niezakończonym prawomocnie przed ogłoszeniem tego wyroku. Zasadniczym skutkiem prawnym ogłoszenia wyroku Trybunału stwierdzającego niekonstytucyjność jest obalenie domniemania zgodności z Konstytucją wadliwej normy. Wymieniony skutek następuje w dniu ogłoszenia wyroku niezależnie od tego, czy Trybunał zawarł w nim klauzulę odraczającą utratę mocy obowiązującej niekonstytucyjnej normy. Zgodnie natomiast z art. 190 ust. 3 Konstytucji odroczenie odnosi się wyłącznie do utraty mocy obowiązującej przepisu prawnego, a nie do obalenia domniemania konstytucyjności normy prawnej uznanej przez Trybunał za niegodną z Konstytucją. Okoliczność tę powinny uwzględnić w swojej działalności sądy administracyjne i organy administracji publicznej. W konsekwencji zatem sądy administracyjne, w zależności od okoliczności konkretnej sprawy, mają kompetencję do odmowy zastosowania niekonstytucyjnej normy, niezależnie od tego, że przepis który był przedmiotem wyroku Trybunału, formalnie pozostaje elementem sytemu prawa. Określenie innego terminu utraty mocy obowiązującej nie modyfikuje bowiem podstawowego skutku prawnego wyroku polegającego na obaleniu domniemania konstytucyjności. W takiej sytuacji po stronie sądów administracyjnych istnieje obowiązek dokonania oceny, na tle okoliczności konkretnej sprawy, czy konieczność ochrony wartości konstytucyjnych (w szczególności zasad wynikających z klauzuli demokratycznego państwa prawnego, a także wolności lub praw człowieka i obywatela) przemawia za zastosowaniem, czy też za odmową zastosowania w danej sprawie przepisu, którego domniemanie konstytucyjności zostało obalone (por. wyroki NSA z dnia 23 czerwca 2008 r., I OSK 1007/07; z dnia 16 kwietnia 2009 r., I OSK 586/08 i z dnia 7 czerwca 2013 r., I OSK 1178/12, CBOSA). Należy tym samym przyjąć, że w zależności od rodzaju rozstrzygnięcia kontrolowanego przez sąd, a także charakteru podmiotu skarżącego, sąd w indywidualnej sprawie podejmować powinien incydentalne rozstrzygnięcie kierując się dobrem adresata decyzji, jak również powinien brać pod uwagę przedmiot regulacji objętej niekonstytucyjnym przepisem, przyczyny naruszenia i znaczenie wartości konstytucyjnych naruszonych takim przepisem, powody dla których Trybunał odroczył termin utraty mocy obowiązującej niekonstytucyjnego przepisu, a także okoliczności rozpoznawanej przez sąd sprawy i konsekwencje stosowania lub odmowy stosowania niekonstytucyjnego przepisu (por. R. Hauser i J. Trzciński, op.cit., s. 105-106). Mając na uwadze powyższe, oceniając skutki wyroku Trybunału z dnia 3 grudnia 2013 r., sygn. akt P 40/12, dla rozpoznania niniejszej sprawy, Sąd uznał, że przepis art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., w zakresie w jakim został uznany za niekonstytucyjny nie będzie miał zastosowania w niniejszej sprawie. Jak wynika z uzasadnienia powyższego wyroku, punktem wyjścia dla uznania przez Trybunał, że przepis art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. w zakresie, w jakim nie przewiduje dopuszczalności nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, w sytuacji gdy istnieje między nimi rozdzielność majątkowa i posiadają odrębne gospodarstwa rolne, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 w związku z art. 18 Konstytucji, było stwierdzenie, że w przepisie tym ustawodawca w sposób generalny zrównał sytuację małżonków z sytuacją współposiadaczy gospodarstwa rolnego, dopuszczając uzyskanie przez nich jednego numeru identyfikacyjnego i tym samym wyłączając możliwość ubiegania się o przyznanie dwóch odrębnych numerów. Ustawodawca założył więc, że małżonkowie zawsze są współposiadaczami gospodarstwa. Jak wskazał Trybunał, założenie to jednak nie w pełni odpowiada rzeczywistości. Niewątpliwie w przeważającej liczbie przypadków małżonkowie są współposiadaczami gospodarstwa rolnego, które wspólnie prowadzą. Nie można jednak wykluczyć sytuacji, gdy każde z nich posiada i prowadzi odrębne gospodarstwo rolne. Tymczasem kwestionowana regulacja umożliwia wpisanie do rejestru producentów i nadanie numeru identyfikacyjnego tylko jednemu z małżonków. Dokonując oceny co do niezgodności wskazanego przepisu z art. 32 ust. 1 w zw. z art. 18 Konstytucji RP Trybunał stwierdził, że w sytuacji, gdy małżonkowie prowadzą odrębne gospodarstwa rolne, każde z małżonków spełnia wymagania przewidziane zarówno w prawie unijnym, jak i w prawie polskim, do uznania go za rolnika (producenta rolnego uprawnionego do otrzymania numeru identyfikacyjnego w wyniku wpisu do ewidencji i otrzymania wsparcia finansowego, por. art. 2 lit. a rozporządzenia nr 73/2009, art. 3 pkt 3 lit. a ustawy o systemie ewidencji). Prawo unijne i polskie normujące wpisy do ewidencji wiąże przy tym status producenta rolnego z posiadaniem gospodarstwa rolnego, nie zaś z charakterem przysługujących praw do nieruchomości. Należy więc oddzielić kwestię posiadania i prowadzenia gospodarstwa rolnego przez oboje małżonków od ustroju majątkowego między nimi (wspólność albo rozłączność majątkowa). Rozłączność majątkowa między małżonkami nie wyklucza jednak tego, że gospodarstwo znajduje się w posiadaniu obojga małżonków. Trybunał dostrzegł, że przepis art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. różnicuje sytuację posiadaczy gospodarstw rolnych, którzy pozostają w związku małżeńskim, i posiadaczy, którzy nie pozostają w związku małżeńskim, a także różnicuje sytuację samych małżonków, z których tylko jedno jest wpisane do ewidencji producentów. Zróżnicowanie wynikające z obowiązywania tego przepisu nie pozostaje jednak w bezpośrednim związku z celem przepisów, w których zawarta jest kontrolowana norma. W sytuacji gdy w świetle art. 15 ust. 1 lit. f rozporządzenia nr 73/2009, art. 5 rozporządzenia nr 1122/2009 oraz art. 4 rozporządzenia nr 65/2011, oboje małżonkowie spełniają kryteria uznania ich za rolników prowadzących działalność rolniczą w posiadanych przez nich gospodarstwach rolnych, odmowa wpisu do ewidencji jednego z małżonków wykracza poza cel, jaki mają realizować przepisy ustawy o systemie ewidencji. Zaskarżona regulacja nie spełnia wymagań proporcjonalności, skoro efektem obowiązywania kwestionowanego przepisu jest wyłączenie pewnej grupy podmiotów z systemów wsparcia przewidzianych dla rolników. Trybunał nie dostrzegł również wartości konstytucyjnej, której miałoby służyć zróżnicowanie wprowadzone przez kwestionowany przepis, a nawet przeciwnie, jest on niezgodny z wartościami wyrażonymi w art. 18 Konstytucji. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności Trybunał stwierdził, że zróżnicowanie podmiotów podobnych w wyniku obowiązywania przepisu art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. nie jest usprawiedliwione. Uzasadniając rozstrzygnięcie w przedmiocie odroczenia utraty mocy obowiązującej art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., w zakresie w jakim pozostaje niezgodny z Konstytucją, Trybunał wskazał natomiast, że samo wyeliminowanie z porządku prawnego art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. w zakresie, w jakim jest niekonstytucyjny, nie jest wystarczające do przywrócenia stanu zgodności z Konstytucją. Stwierdził, że niezbędna jest interwencja ustawodawcy. Za konieczne, oprócz nadania nowego brzmienia art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. (z uwzględnieniem wyroku), Trybunał uznał zamieszczenie w ustawie przepisów, które będą przeciwdziałać nadużyciom, polegającym na pozornych lub sztucznych podziałach gospodarstw rolnych dla uzyskania nienależnych lub wyższych płatności. Zaznaczając, że na wnioskodawcach - małżonkach występujących z wnioskiem o osobne wpisy do ewidencji - spoczywa ciężar wykazania, że posiadają i prowadzą odrębne gospodarstwa rolne, jako konieczne wskazał ustawowe określenie przesłanek ustalenia, że taka sytuacja rzeczywiście występuje. Ponadto Trybunał zwrócił uwagę na obowiązek sprawowania kontroli służącej ochronie interesów gospodarczych Unii Europejskiej oraz odzyskiwania kwot nienależnie wypłaconych beneficjentom, spoczywający na właściwych organach polskich na podstawie aktów prawnych prawa unijnego i zaznaczył, że dokonywanie płatności niezgodnie z prawem unijnym pociąga za sobą negatywne konsekwencje nie tylko dla zainteresowanych podmiotów (beneficjentów), ale także dla państw członkowskich. Uwzględniając motywy, jakimi kierował się Trybunał wydając wyrok z dnia 3 grudnia 2013 r., dostrzec trzeba, że powody dla których odroczony został termin utraty mocy obowiązującej przepisu art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., w zakresie w jakim jest niekonstytucyjny, w ocenie Sądu nie uzasadniają stosowania w niniejszej sprawie niekonstytucyjnej normy prawnej. W szczególności Trybunał nie wskazał na żadne wartości konstytucyjne z uwagi na które konieczne jest dalsze stosowanie niekonstytucyjnej normy prawnej. Jak natomiast zauważył sam Trybunał w uzasadnieniu analizowanego wyroku, wpis do ewidencji producentów jest warunkiem uzyskania płatności z funduszy w ramach wspólnej polityki rolnej (por. m.in. art. 7 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 26 stycznia 2007 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego, tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 1164 ze zm., czy też § 2 pkt. 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 11 marca 2009 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Wspieranie gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW)" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013, Dz. U. z 2009 r. Nr 40, poz. 329 ze zm.). Wprawdzie organ stwierdził, że kwestie związane z funkcjonowaniem gospodarstwa skarżącego i jego współmałżonki nie mają w sprawie znaczenia, a w konsekwencji kwestii tych nie badał, niemniej jednak w świetle uznania przez Trybunał, że istnienie rozdzielności majątkowej oraz posiadanie odrębnych gospodarstw rolnych ma znaczenie dla stosowania przepisu art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., przyjąć należy, że uznanie obowiązywania w niniejszej sprawie tej regulacji prowadziłoby do arbitralnego rozstrzygnięcia o odmowie wpisu skarżącego do ewidencji producentów oraz nadania mu numeru identyfikacyjnego. Z materiału dowodowego zebranego przez organy wynika natomiast, że w sprawie mogą zachodzić okoliczności, których zaistnienie powodowałoby, że odmowa wpisu skarżącego do ewidencji producentów, na podstawie art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., stosownie do wyroku Trybunału, mogłoby prowadzić do naruszenia art. 32 ust. 1 w zw. z art. 18 Konstytucji. Jednocześnie, odmowa taka, wiążąca się z nie nadaniem numeru identyfikacyjnego, skutkowałoby utratą możliwości ewentualnego ubiegania się o płatności przez skarżącego. Takie konsekwencje byłyby nie do pogodzenia z określoną w art. 2 Konstytucji RP zasadą demokratycznego państwa prawnego. Dopuszczenie stosowania w niniejszej sprawie przepisu art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., w zakresie w jakim jest on niekonstytucyjny, prowadziłoby do tego, że nawet w przypadku jednoznacznego i bezspornego ustalenia przez organy w ponownym postępowaniu, że skarżący i jego żona posiadają odrębne gospodarstwa rolne, skarżący pozbawiony zostałby praw związanych z wpisem do ewidencji producentów i to pomimo tego, że rozstrzygnięcie takie naruszałoby art. 32 Konstytucji RP. Dostrzec też trzeba, że określona w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasada równości wobec prawa, której naruszenie stwierdził Trybunał, stanowi jedno z podstawowych praw jednostki w demokratycznym państwie prawnym. Od zasady równości Konstytucja nie zna żadnych odstępstw i wyjątków. Natomiast odstępstwo od wynikającej z art. 32 ust. 2 Konstytucji zasady równego traktowania, jest możliwe tylko wówczas, gdy jest to zgodne z zasadą sprawiedliwości społecznej, a także innymi zasadami konstytucyjnymi. W ocenie Sądu, zastosowanie w niniejszej sprawie art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., w zakresie w jakim jest niezgodny z Konstytucją, nie pozostawałoby w zgodzie z zasadami sprawiedliwości społecznej i nie służyłoby urzeczywistnieniu tych zasad. Także inne zasady konstytucyjne nie uzasadniają zastosowania przepisu, co do którego domniemanie konstytucyjności zostało obalone przez Trybunał Konstytucyjny. Stosownie do powyższego wskazać przyjdzie, że odstępując od stosowania w niniejszej sprawie art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., w zakresie w jakim jest on niekonstytucyjny, Sąd rozważył powody, dla których Trybunał zastosował odroczenie. Na obecnym etapie postępowania, Sąd nie znalazł jednak podstaw do uznania, że niestosowanie niekonstytucyjnego przepisu może prowadzić w niniejszej sprawie do nadużycia w zakresie uzyskania nienależnych lub wyższych płatności lub stać w sprzeczności z wartościami konstytucyjnymi. Kierując się dobrem skarżącego, poszanowaniem jego praw oraz wartości konstytucyjnych Sąd stwierdził, że przepis art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p. nie ma w sprawie zastosowania w zakresie w jakim nie przewiduje dopuszczalności nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, w sytuacji gdy istnieje między nimi rozdzielność majątkowa i posiadają odrębne gospodarstwa rolne. To z kolei uzasadniało uchylenie zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji (art. 135 P.p.s.a.), jako naruszających przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Kontrolowane akty wydane zostały bowiem na podstawie art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., przy czym przepis ten został zastosowany w sprawie w takim zakresie, w jakim uznany został za niekonstytucyjny. Mając na uwadze powyższe Sąd orzekł, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz lit. b P.p.s.a. w punkcie I. sentencji wyroku. Rozstrzygnięcie w kwestii wykonalności zaskarżonej decyzji uzasadnia przepis art. 152 P.p.s.a. (punkt III. sentencji wyroku). O kosztach postępowania orzeczono zgodnie z dyspozycją art. 200 P.p.s.a. (punkt II. Sentencji wyroku). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji powinny przyjąć, że norma z art. 12 ust. 4 u.k.s.e.p., która nie dopuszcza nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, nie znajdzie w sprawie zastosowania w sytuacji, gdy pomiędzy skarżącym i jego żoną istnieje rozdzielność majątkowa i posiadają oni odrębne gospodarstwa rolne. W sytuacji jednak, gdyby do czasu rozpoznania sprawy przez organy, w konsekwencji wyroku Trybunału, weszły w życie nowe uregulowania prawne znajdujące zastosowanie do ustalonego w sprawie stanu faktycznego, organy zobowiązane będą orzekać na podstawie obowiązującego stanu prawnego.