III SA/Po 403/12

Dnia 4 lipca 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Koś Sędziowie WSA Beata Sokołowska (spr.) WSA Marzenna Kosewska Protokolant: st. sekr. sąd. Janusz Maciaszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 lipca 2012 roku przy udziale sprawy ze skargi R D na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia roku nr w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne oddala skargę G prowadził działalność gospodarczą od 19 marca 1992 r. do 10 sierpnia 2004 r., był płatnikiem składek na rzecz ZUS. Zmarł w dniu 5 kwietnia 2005 r. w K, a na jego koncie płatnika składek pozostało zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 04/1999 – 08/2000 r. Na mocy postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 20 grudnia 2006 r. ( sygn. akt I Ns 1457/06 ) spadek po G D nabyli wprost : H D ( żona ), M D ( córka ) i R D ( syn ) po 1/3 części. Decyzjami z 28 marca 2011 r. ZUS orzekł, że za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne płatnika odpowiadają solidarnie jako następy prawni zmarłego M U i R D. Od tych decyzji spadkobiercy wnieśli odwołania do Sądu Okręgowego w K, który zmienił je częściowo wyrokiem z dnia 18 sierpnia 2011 r. ( sygn. akt III U 394/11 ), ustalając odpowiedzialność odwołujących za zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne zmarłego za okres od czerwca 1999 r. do sierpnia 2004 r. Wnioskiem z dnia 3 października 2011 r. R D zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P o umorzenie zaległych należności z tytułu składek wraz z odsetkami. Wnioskodawca wskazał, że ma trudną sytuację materialną, jest osobą bezrobotną – bez prawa do zasiłku. Jego trzyosobowa rodzina utrzymuje się z zasiłku macierzyńskiego żony. Podał, że nie posiada własnego mieszkania, zamieszkuje wraz z żoną i 5 miesięczną córką u 87 letniej babci, pokrywając wraz z nią po połowie koszty utrzymania mieszkania i mediów. R podniósł ponadto, iż po śmierci ojca ZUS przez ponad 6 lat nie informował go o istniejącym zobowiązaniu. Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P, po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego i zebraniu dowodów w sprawie, decyzją z dnia 16 listopada 2011 r. odmówił wnioskodawcy – na podstawie art. 83 ust. 1 pkt. 3, art. 28 ust. 1-3a, ust. 4 oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. – Dz. U. Nr 205 z 2009 r., poz. 1585 ze zm.) umorzenia należności z tytułu składek: na ubezpieczenie zdrowotne za okresy 06/1999 – 08/2004 w łącznej kwocie 10.321,74 zł ( z tytułu składek i odsetek za zwłokę naliczonych na dzień otwarcia spadku – 5 kwietnia 2005 r. ). W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w sprawie nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art. 28 ust 3 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Wnioskodawca jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, posiada zobowiązania kredytowe wobec SA ( 8.081,73 zł – rata miesięczna 559,95 zł ) i z tytułu karty kredytowej ( 4.600,00 zł – rata 230,00 zł ). Jego żona pobiera zasiłek dla bezrobotnych w kwocie 597,90 zł brutto. Strona zamieszkuje z żoną i dzieckiem w mieszkaniu 87 letniej babci, ponosząc ½ kosztów utrzymania. Nie posiada nieruchomości, jest natomiast właścicielem 3 pojazdów – samochodu F z 1979 r., F z 1991 r. i P z 2003 r. oraz przyczepy specjalnej z 2003 r. W dniu 5 października 2011 r. zabezpieczono należności z tytułu składek zastawem skarbowym na samochodzie P. Według Zakładu wnioskodawca posiada źródło dochodów i składniki majątkowe mogące stanowić przedmiot postępowania egzekucyjnego. W ocenie organu strona nie wykazała też przesłanek umorzenia zaległych należności na podstawie § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Wnioskodawca jest osobą w wieku produkcyjnym, mogącą podjąć zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy. Nie choruje przewlekle i może uiścić zadłużenie wobec ZUS np. w formie układu ratalnego. W wykazie miesięcznych wydatków R wskazał opłaty nie stanowiące, według organu, niezbędnych potrzeb życiowych ( telefon komórkowy, Internet ). Ponadto strona spłaca swoje zobowiązania cywilnoprawne, nie wykazując przed organem źródła ich finansowania. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy R podał, że ma trudną sytuacje zdrowotną i socjalnobytową. Od 6 roku życia choruje na łuszczycę i choroba ta uniemożliwia mu podjęcie pracy w każdym zawodzie. Żona choruje na tarczycę od 2004 r., a w 2006 r. przebyła operacyjny zabieg usunięcia tarczycy. Aktualnie strona nie posiada wskazanego przez organ samochodu F i przyczepy specjalnej . Do wniosku załączono historię choroby R i historię choroby jego żony. Po rozpatrzeniu wniosku Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P decyzją z dnia 5 stycznia 2012r. utrzymał w mocy decyzję z dnia 16 listopada 2011 r. Organ ponownie rozpoznał zebrany w sprawie materiał dowodowy i tak jak we wcześniejszej decyzji wskazał, że nie stwierdzono przesłanek umożliwiających umorzenie przedmiotowego zadłużenia. Brak całkowitej nieściągalności zadłużenia (istnieją składniki majątkowe mogące stanowić przedmiot skutecznej egzekucji ). Zobowiązany nie wykazał też, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jej rodziny. Choruje przewlekle, jednak nie w stopniu pozbawiającym go możliwości podjęcia pracy i uzyskania dochodu, nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności i niezdolności do pracy. R wniósł do Sądu skargę na powyższą decyzję, domagając się całkowitego umorzenia zaległych składek zdrowotnych wraz z odsetkami. W uzasadnieniu skargi podniesiono, iż sytuacja zobowiązanego jest nadal trudna, gdyż jako bezrobotny poszukuje pracy. Nie posiada majątku, ani środków na życie. Zarzucono organowi, że przez 6 lat od śmierci G D nie informowano skarżącego o istnieniu przedmiotowego zobowiązania. W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko i argumentację zawartą w uzasadnieniu skarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na jej uwzględnienie. Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, nie są natomiast uprawnione do merytorycznego rozstrzygania o przedmiocie sprawy. Również w myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. - Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – dalej p.p.s.a. sądy administracyjne kontrolują zaskarżone akty tylko w zakresie ich legalności. Jednocześnie z przepisu art. 134 § 1 ostatnio cytowanej ustawy wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585 ze zm.) należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Według ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W myśl ust 3 całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 5) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 6) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 7) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być przy tym w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (ust. 3 a). Zgodnie natomiast z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Trzeba w tym miejscu wyraźnie podkreślić, iż decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek ma charakter uznaniowy. Co nie oznacza jednak, że może być ona dowolna. Sąd nie może nakazać Zakładowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, bowiem jest to wyłączna kompetencja organu. Kontrola sądu obejmuje więc zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tj. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi – w postaci umorzenia należności (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 19 listopada 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 1876/07, lex nr 484969; wyrok WSA w Gdańsku z 10 lutego 2009 r., sygn. akt I SA/Gd 874/08, lex nr 483118). W rozpatrywanej sprawie Sąd dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji stwierdził, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych działał prawidłowo. Zgodnie z art. 7 kpa organ administracji publicznej winien wyjaśniać dokładnie stan faktyczny danej sprawy, zbierając i rozpatrując cały materiał dowodowy w sposób wyczerpujący (art. 77 §1 kpa). Zasada prawdy obiektywnej jest naczelną zasadą postępowania administracyjnego, wpływającą na kwestię odpowiedniego rozłożenia ciężaru dowodu w tym postępowaniu. Organ winien generalnie przeprowadzać niezbędne dowody z urzędu (zasada oficjalności postępowania). Nie znaczy to jednak, że sama strona jest całkowicie zwolniona z realizacji tego obowiązku, zwłaszcza gdy nieudowodnienie danej okoliczności faktycznej może prowadzić do rezultatów dla niej niekorzystnych (zob. m. in., B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2006, s. 68-69). Nie ma wobec tego wątpliwości, iż w sprawach z wniosku o umorzenie zaległości z tytułu składek strona winna aktywnie, co miało miejsce w niniejszej sprawie, uczestniczyć w postępowaniu dowodowym poprzez wskazywanie odpowiednich okoliczności i dowodów uzasadniających podjęcie przez organ rozstrzygnięcia korzystnego dla zobowiązanego. Istotą postępowania dowodowego w postępowaniu administracyjnym wszczętym wnioskiem o umorzenie zadłużenia wobec ZUS jest precyzyjne i wyczerpujące ustalenie danych o stanie rodzinnym, majątkowym i zdrowotnym strony oraz o jej potencjalnych możliwościach finansowych (w tym zarobkowych). Z akt sprawy wynika, iż strona jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, posiada zobowiązania kredytowe wobec SA ( 8.081,73 zł – rata miesięczna 559,95 zł ) i z tytułu karty kredytowej ( 4.600,00 zł – rata 230,00 zł ). Żona skarżącego pobiera zasiłek dla bezrobotnych w kwocie 597,90 zł brutto. Strona zamieszkuje z żoną i dzieckiem w mieszkaniu 87 letniej babci, ponosząc ½ kosztów utrzymania. Nie posiada nieruchomości, z danych Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców z dnia 14 kwietnia 2011 r. wynikało natomiast, iż jest właścicielem 3 pojazdów – samochodu F z 1979 r., F z 1991 r. i P z 2003 r. oraz przyczepy specjalnej z 2003 r. W dniu 5 października 2011 r. zabezpieczono należności z tytułu składek zastawem skarbowym na samochodzie P. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący oświadczył, że aktualnie nie posiada wskazanego przez organ samochodu F i przyczepy specjalnej . W tym stanie rzeczy organ prawidłowo stwierdził, iż nie została spełniona przesłanka z art. 28 ust 3 pkt 3 u.s.u.s., albowiem w sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność długu. Na dzień wydawania obu decyzji żona skarżącego miała stałe źródło dochodu (zasiłek dla bezrobotnych ), strona posiada ponadto pojazd P z 2003 r. Istnieje zatem majątek dający możliwość przeprowadzenia skutecznego postępowania egzekucyjnego. Skarżący podał, iż spłaca regularnie zobowiązania cywilnoprawne, z czego wynika, że musi on posiadać dodatkowe ( nieujawnione ) środki finansowe na ten cel. Ponadto organ zasadnie stwierdził, że w wykazie miesięcznych wydatków skarżący wskazał na opłaty nie związane z zaspokajaniem podstawowych potrzeb życiowych ( Internet, telefon komórkowy ). Trafnie też, w opinii Sądu, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustalił, że w sprawie nie zachodzą przesłanki określone w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. Nie ulega wątpliwości, iż skarżący choruje przewlekle ( łuszczyca ), jednak nie w stopniu uniemożliwiającym mu podjecie zatrudnienia. Nie posiada on bowiem orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, bądź orzeczenia o niezdolności do pracy. Z akt sprawy nie wynika też, by R ubiegał się o rentę z tytułu niezdolności do pracy. Również żona skarżącego, chorująca na tarczycę, nie posiada orzeczeń tego rodzaju. Strona nie wykazała zatem w dostatecznym stopniu istnienia podstaw do umorzenia należności wobec ZUS z powodu stanu zdrowia ( swojego czy żony ). Według Sądu organ uwzględnił wszelkie dowody zebrane w sprawie i wynikające z nich okoliczności. Wbrew jednak oczekiwaniom strony skarżącej wyciągnął z nich wnioski przemawiające za odmową umorzenia zaległych należności. Wnioski te zostały należycie uargumentowane i znajdują właściwe odzwierciedlenie w treści uzasadnień decyzji. Nie budzą też zastrzeżeń Sądu z punktu widzenia zasad logiki i doświadczenia życiowego. Strona nie wykazała, aby w sprawie zaistniały szczególne, wyjątkowe okoliczności dające podstawę uwzględnienia jej wniosku. W zakresie zarzutów dotyczących nieinformowania przez 6 lat skarżącego przez ZUS o istnieniu zobowiązania z tytułu przyjęcia spadku po G wskazać należy, iż kwestie tego rodzaju nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, w której badane jest wyłącznie istnienie przesłanek umożliwiających umorzenie długu wobec ZUS, a nie zasadność tego długu ( czy związana z tym kwestia świadomości zobowiązanego o istnieniu długu ). W niniejszej sprawie chodzi o zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne, nie opłaconych przez G za okres 06/1999 – 08/2004 r. Zgodnie z art. 24 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu z upływem 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Po znowelizowaniu ustawy z dniem 1 stycznia 2003 r. podstawowy termin przedawnienia należności z tytułu składek wynosi 10 lat. W ugruntowanym orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się zgodnie, iż znowelizowany przepis art. 24 ust. 4 ustawy ma zastosowanie jedynie do tych należności z tytułu składek, które nie przedawniły się przed wejściem w życie tej nowelizacji, czyli przed dniem 1 stycznia 2003 r. ( zob. m. in. wyrok NSA z 18 sierpnia 2009 r., sygn. akt II FSK 466/08, lex nr 549018; wyrok SN z 23 stycznia 2009 r., sygn. akt I UK 204/08, M.P. Pr. 2009/7/375; wyrok WSA z 14 stycznia 2009 r., sygn. akt I SA/Po 1481/08, lex nr 506627 ). Na dzień 1 stycznia 2003 r. sporne należności G wobec ZUS nie były przedawnione, wobec czego objęte zostały z mocy prawa nowym, 10 letnim ustawowym terminem. W dniu śmierci G ( 5 kwietnia 2005 r. ) przedmiotowe składki były zatem wymagalne. Ponadto zgodnie z art. 24 ust. 5 d ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w przypadku należności z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej lub następcy prawnego ich przedawnienie następuje po upływie 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została wydana. Z akt administracyjnych sprawy wynika, iż ZUS wydał w dniu 28 marca 2011 r. decyzje o przeniesieniu odpowiedzialności z tytułu przedmiotowych składek na następców prawnych G – czyli M i R. W dniu 18 sierpnia 2011 r. Sąd Okręgowy w K zmienił częściowo powyższe decyzje, ustalając odpowiedzialność zobowiązanych za okres od czerwca 1999 do sierpnia 2004 r. 5 letni termin przedawnienia należności zaczął wobec tego biec z końcem roku 2011. Należy mieć ponadto na uwadze, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych musi dokonywać oceny konkretnej sytuacji w oparciu o obiektywne kryteria i to zgodnie z powszechnie akceptowaną hierarchią wartości. Ustawowym obowiązkiem ZUS jest dochodzenie należności, albowiem zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne są uprzywilejowane i podlegają – co do zasady - zaspokojeniu przed innymi należnościami. Wreszcie trzeba też mieć na względzie i to, że organ zasadnie przyjmuje, iż istotną granicę dla decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek stanowi kolizja z interesem społecznym. Interes społeczny to bowiem obowiązek Zakładu do działania uwzględniającego interesy funduszy ubezpieczeniowych, którymi zarządza. Umarzanie zatem należności z tytułu składek ma i musi mieć charakter wyjątkowy, gdyż zasadą jest ich uregulowanie (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 05 listopada 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 1231/07, lex nr 484909 oraz z 23 października 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 1368/07, lex nr 492274). Trzeba także wyraźnie podkreślić, że spełnienie ustawowych warunków umorzenia składek daje jedynie możliwość umorzenia tych należności a nie nakłada na ZUS obowiązku w tym zakresie. Ta instytucja jest bowiem zastrzeżona dla sytuacji szczególnie drastycznych, gdy z uwagi np. na wiek, stan zdrowia, sytuację rodzinną, inne względy społeczne oraz znikome źródło przychodów nie jest realnie możliwe wywiązanie z ciążącego na zobowiązanym obowiązku wobec Zakładu również w dłuższej perspektywie czasowej. Mając na względzie powyższe, Zakład Ubezpieczeń Społecznych zasadnie przyjął w realiach rozpatrywanej sprawy brak podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego o umorzenie przedmiotowych należności publicznoprawnych. Nieuzasadnione okazały się zarzuty podniesione w skardze. Nie doszło bowiem do naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy ani przepisów prawa materialnego. Zaskarżona i poprzedzająca ją decyzja odpowiadają prawu i dlatego Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji wyroku.