III SA/Po 469/19

Dnia 2 października 2019 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Sachajko (spr.) Sędziowie WSA Marzenna Kosewska WSA Walentyna Długaszewska Protokolant: st. sekr. sąd. Agata Tyll-Szeligowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 października 2019 roku przy udziale sprawy ze skargi Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości w [...] na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w [...] z dnia [...] kwietnia 2019 roku nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego 1. uchyla zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego [...] z dnia [...] stycznia 2019r. nr [...]; 2. zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej na rzecz strony skarżącej kwotę [...]zł ([...] złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Prawomocnym wyrokiem z 25 lipca 2018 r., III SA/Po 229/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, po rozpoznaniu sprawy ze skargi [...] w [...] na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z [...] lutego 2018 r., nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego – uchylił zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego [...] z [...] grudnia 2017 r. oraz zasądził zwrot kosztów postępowania. Wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Naczelnik Urzędu Skarbowego [...], na wniosek [...] w [...] (dalej także jako skarżąca) prowadził postępowanie egzekucyjne wobec [...] sp. k. w [...]. Postanowieniem z [...] listopada 2017 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego umorzył postępowanie egzekucyjne z uwagi na brak środków na zajętych rachunkach. Następnie postanowieniem z [...] grudnia 2017 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego obciążył wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego w kwocie [...]zł. Na tę kwotę złożyło się [...] zł tytułem opłaty manipulacyjnej, [...] zł tytułem opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego, [...] zł tytułem opłaty manipulacyjnej oraz [...] zł tytułem opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego. Organ I instancji podkreślił, że wskazana łączna kwota kosztów egzekucyjnych nie została pokryta przez zobowiązanego, wobec czego koszty te obciążają wierzyciela. Rozpoznając zażalenie strony Dyrektor Izby Skarbowej ww. postanowieniem z [...] lutego 2018r. utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu egzekucyjnego I instancji. Uchylając oba postanowienia ww. prawomocnym wyrokiem z 11 lipca 2018 r., III SA/Po 229/18 WSA w Poznaniu w uzasadnieniu napisał, że w kontrolowanej sprawie organy przyjęły błędną wykładnię art. 64 §1 pkt 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2017 r. poz. 1201, dalej jako u.p.e.a.). Sąd podzielił zapatrywanie wyrażone w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że "opłata egzekucyjna w wysokości określonej w art. 64 §1 pkt 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych" (wyroki NSA z dnia 6 kwietnia 2017 r., II FSK 693/15, z 10 kwietnia 2018 r., II FSK 914/16; wyrok WSA w Poznaniu z 05 lipca 2018 r., III SA/Po 173/18, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach, dalej jako CBOSA). Zgodnie z treścią powołanego przepisu organ egzekucyjny, z zastrzeżeniem §2, w egzekucji należności pieniężnych pobiera za dokonane czynności egzekucyjne opłaty za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych - w wysokości 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż [...]. Sąd wytknął, że z akt sprawy wynika, że opłaty ustalono w sposób nie związany z rzeczywistymi kosztami prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Ich wysokość określona została stosunkowo, jako określony procent od kwoty egzekwowanej należności. Przy czym w sprawie nie wystąpiła sytuacja zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego, rozumiana jako zablokowanie środków pieniężnych zapisanych na rachunku bankowym zobowiązanego. Z tytułu prowadzenia rachunku bankowego zobowiązany nie był uprawniony względem banku do otrzymania jakichkolwiek środków pieniężnych. Sąd uznał, że obowiązek uiszczenia opłaty egzekucyjnej unormowanej w art. 64 §1 pkt 4 u.p.e.a. nie powstaje, gdy jej dokonanie nie wiąże się z zablokowaniem środków pieniężnych na rachunku bankowym zobowiązanego. Opłata egzekucyjna w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. może być pobrana wyłącznie wówczas gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych. Majątek wierzyciela powinien ulec powiększeniu, a nie uszczupleniu. Sąd wskazał, że skoro prowadzona egzekucja okazała się bezskuteczna, zaś ustawodawca nie określił dotąd maksymalnej wysokości opłaty egzekucyjnej o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej o której mowa w art. 64 § 6 u.p.e.a., jak i nie określił sposobu określania wysokości tych opłat w razie umorzenia postępowania do czego został zobowiązany przez Trybunał (pkt 5. uzasadnienia) rolą organu egzekucyjnego jest określenie poniesionych przez siebie faktycznie kosztów. W konsekwencji powyższego powinno nastąpić obciążenie wierzyciela faktycznie poniesionymi przez organ egzekucyjny kosztami. Ponownie rozpoznając sprawę Naczelnik Urzędu Skarbowego [...] postanowieniem z [...] stycznia 2019 r. nr [...], wskazując na art. 17 § 1 i art. 64c § 7 i § 1 w związku z art. 64c § 4, art. 64 § 6 i § 10 u.p.e.a. obciążył [...], jako wierzyciela, kosztami postępowania egzekucyjnego w kwocie [...]zł; organ wskazał, że kwoty [...]zł oraz [...] zł to opłaty manipulacyjne, na podstawie art. 64 § 6 u.p.e.a., od dwóch tytułów wykonawczych. Uzasadniając napisał, że zgodnie z art. 64 § 6 u.p.e.a. organ egzekucyjny pobiera opłatę manipulacyjną z tytułu zwrotu wydatków za wszystkie czynności manipulacyjne związane ze stosowaniem środków egzekucyjnych. Opłata ta wynosi 1% kwoty egzekwowanych należności objętych każdym tytułem wykonawczym, nie mniej jednak niż [...]. Dalej organ wyjaśnił, że z tytułu zwrotu wydatków za wszystkie czynności manipulacyjne związane ze stosowaniem środków egzekucyjnych naliczono opłatę w wysokości 1% kwoty egzekwowanych należności objętej tytułem wykonawczym, stosownie do treści art. 64 § 6 u.p.e.a., tj. - [...] zł. W świetle art. 64c § 1 u.p.e.a., opłaty za czynności egzekucyjne oraz wydatki związane z postępowaniem egzekucyjnym obciążają, co do zasady, zobowiązanego. Rozpoznając zażalenie skarżącej, Dyrektor Izby Skarbowej postanowieniem z [...] kwietnia 2019 r. nr [...], wskazując na art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 z późn. zm., dalej jako K.p.a.) oraz art. 18 i art. 64c § 7 w związku z art. 64c § 4 u.p.e.a. – utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. Organ wyższego stopnia podzielił stanowisko organu I instancji i podkreślił, że organ egzekucyjny naliczył z tytułu zwrotu kosztów za wszystkie czynności związane z zastosowanym środkiem egzekucyjnym opłatę manipulacyjną w wysokości 1% kwoty egzekwowanej należności objętej każdym tytułem wykonawczym, tj.: (1% z [...] zł) - [...] zł (art. 64 § 6 u.p.e.a.). Obowiązek uiszczenia wskazanej opłaty manipulacyjnej powstał z chwilą doręczenia zobowiązanej spółce odpisu tytułu wykonawczego w dniu [...] lipca 2017 r. (art. 64 §10 u.p.e.a.). W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu [...] w [...], zastępowana przez zawodowego pełnomocnika, wniosła o uchylenie obu wydanych w sprawie postanowień oraz zwrot kosztów postępowania. Pełnomocnik zarzucił: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego: art. 64 § 6 u.p.e.a. poprzez błędne przyjęcie przez organ odwoławczy, że dokonane przez organ egzekucyjny obciążenie skarżącej opłatą manipulacyjną w maksymalnej wysokości [...] złotych jest zgodne z prawem i znajduje odzwierciedlenie w faktycznie poniesionych przez organ egzekucyjny nakładach pracy, w sytuacji, gdy Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r. (SK 31/14) stwierdził niezgodność między innymi art. 64 § 6 u.p.e.a. z prawem w zakresie, w jakim nie określa on maksymalnej wysokości tej opłaty; 2. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy: a) art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 w zw. z art. 124 § 2 K.p.a. oraz w zw. z art. 18 u.p.e.a, poprzez nierozpoznanie sprawy w sposób wyczerpujący i wszechstronny, nierozważnie i nieuwzględnienie słusznego interesu skarżącej, niedostateczne wyjaśnienie podstaw i przesłanek utrzymania w mocy zaskarżonego postanowienia, przede wszystkim poprzez niewskazanie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia okoliczności faktycznych świadczących o poziomie skomplikowania dokonanych czynności egzekucyjnych oraz o poniesionym nakładzie pracy organu egzekucyjnego, jak również nie uwzględnienie wytycznych, jakie dla możliwości zastosowania uznanego za niezgody z prawem art. 64 § 6 u.p.e.a. ma wyrok TK z 28 czerwca 2016 r. (SK 31/14); b) art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. w związku z art. 7 § 2 i art. 29 § 2 pkt 2 u.p.e.a. poprzez brak podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, podczas gdy wobec posiadania dostępu do systemów takich jak: [...]", w które standardowo wyposażone są organy egzekucyjne, organ przez prostą czynność materialno-techniczną mógł ustalić, jeszcze przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego, że zobowiązany nie posiada majątku, a tym samym naruszenie zasady odpowiedzialnego wszczynania i prowadzenia egzekucji wyrażonej w art. 29 § 2 pkt 2 u.p.e.a., której celem jest racjonalizowanie kosztów tak aby postanowienie w sprawie kosztów nie było nacechowane jedynie chęcią uzyskania opłat egzekucyjnych; c) art. 107 § 3 w zw. z art. 126 K.p.a. w zw. z art. 64c § 7 u.p.e.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia, które nie koresponduje z treścią zarzutów, w szczególności poprzez brak odniesienia się do zasadności ustalenia wysokości opłaty manipulacyjnej w oparciu o wytyczne z wyroku Trybunału Konstytucyjnego przy jednoczesnym braku uwzględnienia konieczności uzależnienia wysokości przywołanych opłat od takich czynników jak: efektywność i skuteczność egzekucji, poziom skomplikowania poszczególnych czynności czy nakład pracy organu egzekucyjnego, a w konsekwencji naruszenie także art. 11 K.p.a. i obciążenie skarżącej rażąco wysoką kwotą kosztów bezskutecznej egzekucji, niepoddającą się kontroli; d) art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. poprzez utrzymanie w mocy postanowienia wydanego z naruszeniem przepisów art, 7 i 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 w zw. z art. 124 § 2 K.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Oba postanowienia wydane w sprawie nie mogą pozostać w obrocie prawnym. Na wstępie należy podkreślić, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 poz. 2107) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – odpowiednio: ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm., dalej w skrócie: "P.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Stosownie do art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu (czynności). Wymaga podkreślenia, że Sąd orzekając w niniejszej sprawie, na podstawie art. 153 P.p.s.a. jest związany prawomocnym wyrokiem WSA w Poznaniu z 25 lipca 2018 r., III SA/Po 229/18. W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd o związaniu organu administracji i sądu ponownie rozpoznającego sprawę oceną prawną i wskazaniami zawartymi w uzasadnieniu wcześniejszego wyroku. Przepis art. 153 P.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, wobec czego ani organ administracji publicznej, ani sąd administracyjny orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie może pominąć oceny prawnej wyrażonej wcześniej w orzeczeniu, gdyż ocena ta wiąże go w sprawie. Uregulowanie zawarte w art. 153 P.p.s.a. oznacza, że orzeczenie sądu administracyjnego wywiera skutki wykraczające poza zakres postępowania sądowoadministracyjnego, bo jego oddziaływaniem objęte jest także przyszłe postępowanie administracyjne w danej sprawie. Z kolei, związanie samego sądu administracyjnego, w rozumieniu art. 153 P.p.s.a. oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych, które są sprzeczne z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się wyrokowi w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się organu administracji publicznej do wskazań w zakresie dalszego postępowania. Naruszenie przez organ administracji publicznej art. 153 P.p.s.a. w razie złożenia skargi powoduje konieczność uchylenia zaskarżonego aktu (czynności). Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego, ciążący na organie administracji oraz sądzie, może być wyłączony tylko w przypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego, a także po wzruszeniu wyroku. W doktrynie przyjmuje się, że ocena prawna wyrażona w orzeczeniu sądu wiąże w sprawie ten sąd oraz organ administracji publicznej w przyszłości, ilekroć dana sprawa będzie przedmiotem rozpoznania przez ten sąd i organ, jeżeli ocena prawna wyrażona w tym orzeczeniu nie zostanie uchylona w prawem określonym trybie i jeżeli nie uległy zmianie przepisy prawne stanowiące podstawę oceny w danej sprawie. Zatem, oceniając zaskarżone postanowienie Sąd pozostaje związany tym, że organ egzekucyjny został zobowiązany do szczegółowego określenia poniesionych faktycznie kosztów oraz obciążenia wierzyciela faktycznie poniesionymi przez organ kosztami. Mając powyższe na względzie Sąd stwierdza, że organy obu instancji nie wywiązały się z obowiązku nałożonego w prawomocnym wyroku z WSA w Poznaniu z 25 lipca 2018 r., III SA/Po 229/18, bowiem wierzyciel został obciążony opłatą manipulacyjną obliczoną procentowo, od kwoty egzekwowanej należności, podczas gdy organ jest zobowiązany do określenia poniesionych przez siebie faktycznie kosztów oraz obciążenia wierzyciela faktycznie poniesionymi przez organ kosztami. Co w niniejszej sprawie nie zostało zrobione. Sąd stwierdza, że wytyczne zawarte w prawomocnym wyroku z WSA w Poznaniu z 25 lipca 2018 r., III SA/Po 229/18 nie zostały wykonane. Na podstawie analizy obu postanowień wydanych w sprawie należy stwierdzić, że organy wprawdzie zreferowały tezy uzasadnienia prawomocnego wyroku III SA/Po 229/18, ale w żaden sposób nie zastosowały się do wytycznych zawartych w tym wyroku. Co więcej, organ wyższego stopnia wskazał dwa wyroki WSA w Poznaniu w przedmiocie obciążenia tej samej strony skarżącej kosztami postępowania egzekucyjnego – jako wierzyciela, a nie zrealizował wytycznych zawartych w prawomocnym wyroku, którym jest związany, z woli ustawodawcy. Jest to sytuacja, która w świetle ww. przepisów P.p.s.a. musiała doprowadzić do wyeliminowania z obrotu prawnego obu postanowień wydanych w sprawie. W związku z powyższym organ zobowiązany będzie do zrealizowania wytycznych zawartych w prawomocnym wyroku WSA w Poznaniu z 25 lipca 2018 r., III SA/Po 229/18. Na marginesie należy tez wskazać, że NSA w najnowszych orzeczeniach wypowiadał się w przedmiocie opłaty manipulacyjnej i stosował w tym zakresie jednoznaczną linię orzeczniczą (por. m.in. wyrok NSA z dnia 8 stycznia 2019 r., II FSK 2576/18, wyrok NSA z dnia 20 marca 2019 r., I GSK 3408/18). Mając na uwadze powyższe na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" w zw. z art. 153 P.p.s.a. Sąd orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku. O kosztach postępowania (punkt drugi wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a.