IV SA/Po 717/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Sędzia WSA Maciej Busz po rozpoznaniu w dniu 29 października 2013r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Towarzystwa Rozwoju Ż. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] maja 2013r. nr [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia postanawia odmówić przyznania prawo pomocy Postanowieniem z dnia 24 września 2013r. (doręczonym stronie w dniu 14.10.2013r. – k. 55 akt), referendarz sądowy odmówił Towarzystwu Rozwoju Ż. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, wskazując że wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym został już rozstrzygnięty postanowieniem z dnia 3 września 2013r. Stąd ponownie złożony wniosek należy rozpatrzyć w kontekście normy z art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 – dalej P.p.s.a.), a więc ustalić, czy po wydaniu prawomocnego już orzeczenia z dnia 3 września 2013r. nastąpiła zmiana okoliczności umożliwiająca przyznanie stronie prawa pomocy. W konkluzji stwierdzono, iż złożone przez Towarzystwo Rozwoju Ż. oświadczenie z dnia 12 września 2013r. nie wskazuje zmiany okoliczności sprawy, warunkujące możliwość zmiany postanowienia z dnia 3 września 2013 r. Towarzystwo Rozwoju Ż. złożyło sprzeciw od powyższego rozstrzygnięcia wskazując, iż zaskarżonym postanowieniem wadliwie oceniono możliwości poniesienia kosztów sądowych w niniejszym postępowaniu. Towarzystwo zaskarżonemu postanowieniu zarzuciło wadliwą ocenę całokształtu okoliczności uzasadniających przyznanie skarżącemu prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, błędne ograniczenie się wyłącznie do znalezienia różnic w stosunku do stanu ustalonego postanowieniem z dnia 3 września 2013 r. oraz bezpodstawnego przyjęcia stanu prawomocności postanowienia z dnia 3 września 2013 r., co doprowadziło do wadliwego oddalenia wniosku. Zdaniem Towarzystwa okoliczności wskazywane przez skarżącego w sytuacji braku składek członkowskich, społecznego udziału w stowarzyszeniu wszystkich jego członków i społecznej pracy członków Towarzystwa dla dobra wspólnoty lokalnej winny być brane pod uwagę i prowadzić do wniosku o zasadności podejmowanej pracy społecznej i podstawach do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 P.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na wydane w tym trybie postanowienie przysługuje zażalenie. Sprawa przyznania prawa pomocy rozpatrywana jest więc od początku w świetle przesłanek, o których mowa w art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a. Zgodnie z w/w przepisem prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce nieposiadającej osobowości prawnej, w zakresie całkowitym, gdy wnioskodawca wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Na wstępie należy zgodzić się ze stanowiskiem Towarzystwa, iż w postanowieniu z dnia 24 września 2013r. wadliwie przyjęto, iż postanowienie z dnia 3 września 2013r. było prawomocne w dniu rozpoznawania wniosku złożonego w dniu 12 września 2013r. W świetle art. 260 P.p.s.a. i utraty mocy zaskarżonego postanowienia referendarza sądowego z dnia 24 września 2013r. nie zmienia to faktu, iż sprawa wniosku o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu od początku w świetle przesłanek, o których mowa w art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a. Mając powyższe na uwadze, należy wskazać, że w orzecznictwie jednolicie przyjmuje się, iż udzielenie stronie prawa pomocy sprowadzać się powinno do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienia NSA z: 23 stycznia 2013 r. I FZ 2/13 oraz II FZ 1017/12; 10 stycznia 2013 r. II FZ 1005/12). Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać przy tym nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504). Zwrócić uwagę należy na fakt, że zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest odpłatność, zaś wyjątki od tej zasady wynikają z konkretnych przepisów ustawy (tj. art. 239 P.p.s.a.) lub też mają charakter prawa pomocy. Z uwagi na to, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego, jego przyznanie następuje w sytuacjach wyjątkowych, szczególnych, po uprzednim wnikliwym zbadaniu sytuacji materialnej wnioskodawcy. W konsekwencji, co wymaga podkreślenia, to na żądającym zwolnienia od kosztów sądowych spoczywa wyłączny ciężar wykazania braku dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania powstających w związku z zainicjowaną sprawą. Okoliczność, czy warunki do przyznania prawa pomocy zostały spełnione, podlega ostatecznie ocenie sądu. Wnioskujące Towarzystwo Rozwoju Ż. jest stowarzyszeniem zwykłym. Zgodnie z art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach jest to uproszczona forma stowarzyszenia (nieposiadająca osobowości prawnej), o daleko posuniętych ograniczeniach ustawowych działalności, wynikających z art. 42 ustawy o stowarzyszeniach. W związku z tym, zgodnie z art. 42 ust. 2 ustawy o stowarzyszeniach, stowarzyszenie zwykłe uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich, które są środkami działania i które uznać należy za majątek stowarzyszenia (Z. Radwański, Podmioty prawa cywilnego w świetle zmian kodeksu cywilnego przeprowadzonych ustawą z dnia 14 lutego 2003 r. PS 2003, nr 7-8, s.7; postanowienie NSA z dnia 21 maja 2009 r., I OZ 519/09, Lex nr 574295). Przy czym stwierdzić należy, że regulamin stowarzyszenia zwykłego może nie przewidywać obowiązku składek członkowskich. Jak wynika z regulaminu celem Towarzystwa jest działalność z zakresu ochrony środowiska, nauki, edukacji, promocji regionu, nauki, oświaty, wychowania, kultury, sztuki, ekologii, ochrony zwierząt i inna wymieniona w §6 regulaminu. Taki cel działania stowarzyszenia bez wątpienia daleko wykracza poza cel zaspokajania osobistych potrzeb swoich członków i bez wątpienia świadczy o aspiracji jego członków do realizacji szerszych interesów społecznych. Przy tak określonym celu Towarzystwa członkowie powinni przewidywać, że ich skuteczne działanie będzie generować określone koszty. Jednocześnie jednak wybierając formę stowarzyszenia zwykłego nie nałożono na członków obowiązku uiszczania składek członkowskich, które przy takiej formie działania są jedynym źródłem finansowania działalności stowarzyszenia. Jak zostało wyżej wskazane, istotnie nie ma obowiązku uiszczania składek członkowskich. Natomiast, jeśli stowarzyszenie z jednej strony stawia sobie za cel realizację interesów społecznych, a z drugiej pozbawia się możliwości uzyskiwania składek członkowskich, prowadzi to do uniemożliwienia realizacji jego zadań, które nie mogą być finansowane przez Skarb Państwa. Przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Odmiennie należałoby oceniać okoliczności, w których stowarzyszenie zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określając sposób pozyskania środków, z których te cele będą realizowane, z przyczyn niezależnych od siebie nie jest w stanie zgromadzić dostatecznej ilości środków na funkcjonowanie – okoliczności te nie zostały jednak wykazane w sprawie niniejszej (vide. postanowienia NSA z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06; z dnia 25 marca 2010 r., sygn. akt II OZ 252/10, z dnia 14 września 2010 r., sygn. akt. II OZ 853/10; z dnia 09 września 2010 r. sygn. akt II OZ 842/10 publ. https://cbois.nsa.gov.pl/). Na marginesie należy wskazać, że ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych jest stanowisko, zgodnie z którym w takich okolicznościach, jak przedstawione w niniejszym stanie faktycznym, kiedy nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, przyjąć należy, że organizacja - ustanawiając symboliczne składki członkowskie bądź ich brak w ogóle - sama pozbawia się zdobycia środków finansowych na prowadzenie działań statutowych, co stanowi przesłankę do odmowy przyznania prawa pomocy. Nawet bowiem jeśli Stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej (postanowienie NSA z 8 lipca 2010 r. sygn. II OZ 664/10, postanowienie NSA z 4 marca 2010 r., sygn. II OZ 183/10, LEX nr 606595, postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. I OZ 428/11, LEX nr 990354) W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 §2 pkt 1 P.p.s.a. należy orzec jak w sentencji postanowienia