I SA/Rz 676/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Smoleń po rozpoznaniu w dniu 6 grudnia 2016 r. w Wydziale I na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu R.S. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 14 listopada 2016 r., sygn. I SA/Rz 676/16 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] czerwca 2016r. nr [...] w przedmiocie płatności dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi na 2015 r. postanawia - zmienić postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 14 listopada 2016 r. sygn. I SA/Rz 676/16 w ten sposób, że odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Sygn. I SA/Rz 676/16 U Z A S A D N I EN I E R.S. (dalej zwany skarżącym) w sprawie ze skargi opisanej w sentencji niniejszego postanowienia, wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku podał, że prowadzi gospodarstwo rolne, którego dochód miesięczny nie przekracza 300 zł, innych źródeł dochodów nie posiada, a te zadeklarowane nie wystarczają na bieżące wydatki. Skarżący wskazał, że jest osobą samotną. Jako majątek zadeklarował jedynie dom mieszkalny o pow. 67m². Z uwagi na zadeklarowane dochody poniżej minimum egzystencji, czyli dolnej granicy obszaru ubóstwa, skarżący- na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) – zwana dalej P.p.s.a., został wezwany do przedłożenia dokumentów i złożenia wyjaśnień, m.in. podania rodzaju wydatków i kwot pieniężnych związanych z kosztami utrzymania, przedłożenia kserokopii rachunków za dostarczane media: gaz, energię elektryczną, wodę, kanalizację, telefon, inne opłaty, podania informacji o wszystkich posiadanych środkach transportu (marka, model, rok produkcji), podania informacji o posiadanych nieruchomościach rolnych i inwentarzu, udzielenia informacji o ewentualnym uzyskiwaniu pomocy materialnej od instytucji, tj. zasiłków, dodatków, zapomóg, a także pomocy w utrzymaniu od osób trzecich (rodzaj i wielkość pomocy) itp. i przedłożenia dokumentów wskazujących na trudną sytuację materialną, zdrowotną itp. jeśli takowe są w posiadaniu strony, podanie wszystkich innych informacji, mających znaczenie w kwestii postępowania o przyznanie prawa pomocy, a nie ujętych we wniosku złożonym na formularzu. Z akt sprawy wynika, że wezwanie w powyższej kwestii zostało skarżącemu skutecznie doręczone, a pomimo tego nie odpowiedział on na nie, w konsekwencji czego referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, motywując odmowę brakiem danych na podstawie których można było ocenić wiarygodnie sytuację skarżącego i jego możliwości płatnicze. Referendarz zaznaczył, że brzmienie przepisów dotyczących przyznania prawa pomocy wyraźnie wskazuje, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się on w sytuacji do tego uprawniającej i że treść formularza oraz wezwania nie budziły wątpliwości podanie jakich informacji jest wymagane. . W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżący zażądał zmiany tegoż postanowienia i przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Podniósł, że jego sytuacja materialna jest znana referendarzowi, ponieważ zwracał się on wielokrotnie o pomoc prawną i była mu ona każdorazowo udzielana ze względu na trudną sytuację materialną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Stosownie do art. 260 § 1 i § 2 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 P.p.s.a., a więc także od postanowienia o przyznaniu lub odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie lub zarządzenie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Jednocześnie konieczne staje się odnotowanie, że w przedmiotowej sprawie wniosek skarżącego obejmował prawo pomocy w zakresie całkowitym – zwolnienia od kosztów sadowych i ustanowienie adwokata, został jednak ostatecznie rozpoznany jako wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Natomiast z brzmienia art. 260 § 1 P.p.s.a. jednoznacznie wynika, że rozpoznanie środka odwoławczego może zakończyć się wyłącznie utrzymaniem w mocy zaskarżonego nim postanowienia lub zarządzenia referendarza albo jego zmianą i orzeczeniem merytorycznym, co należy traktować jako postulat sprawności i szybkości postępowania incydentalnego/wpadkowego. Ustawodawca nie przewidział dla sądu w tym zakresie kompetencji kasatoryjnych, pozwalających na uchylenia zaskarżanego postanowienia (zarządzenia), dlatego zasadna w rozpoznawanej sprawie jest zmiana postanowienia referendarza sądowego, poprzez odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata, tj. w zakresie całkowitym, a nie częściowym, z powodów o których poniżej. Prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania i z tego powodu jego przyznanie następuje tylko w wyjątkowej sytuacji, a mianowicie wówczas, kiedy ograniczone możliwości płatnicze lub ich brak pozbawiają stronę możliwości skorzystania z prawa do sądu. Przeszkoda ta oczywiście musi być realna, co oznacza że, aby stwierdzić jej istnienie, trzeba poznać sytuację wnioskodawcy. Niezbędne jest przy tym zaakcentowanie, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar przekonania oceniającego wniosek o zasadności żądania i to niezależnie od tego, jaki jest zakres przedmiotowy jego wniosku. Domaganie się równocześnie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika, czyli prawa pomocy w zakresie całkowitym, podlega bowiem uwzględnieniu wtedy, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 245 § 2 P.p.s.a.). Wykazanie niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny jest z kolei niezbędne do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, na które składa się tylko zwolnienie od określonych kosztów sądowych lub tylko ustanowienie wspomnianego pełnomocnika (art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 P.p.s.a.). Zatem pozytywna weryfikacja wniosku o przyznanie prawa pomocy nie jest możliwa bez uprzedniego poznania sytuacji, w jakiej wnioskodawca się znajduje, a w szczególności jego zdolności płatniczych. Nie ulega wątpliwości, że wnioskodawca powinien podjąć wszelkie starania, by zebrany materiał dowodowy był zupełny, spójny i aktualny, a minimum staranności wymagane w tym względzie sprowadza się do należytego wykonania wezwania do uzupełnienia danych wniosku. Wnioskodawca ma też obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Umożliwia to konstrukcja art. 255 P.p.s.a, a zastosowanie tej normy poprzez wezwanie strony skarżącej o przedłożenie dodatkowych oświadczeń lub dokumentów stanowi rodzaj uzupełniającego postępowania dowodowego, dzięki któremu wydane orzeczenie opierać się będzie o zasadę prawdy materialnej. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów, bądź nieskładanie wyczerpujących oświadczeń musi mieć natomiast wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 11 lutego 2014r., sygn. akt II FZ 1474/13, postanowienie NSA z dnia 15 marca 2012r., sygn. akt II FZ 175/12, postanowienie NSA z dnia 4 kwietnia 2011r., sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie NSA z dnia 15 czerwca 2010r., sygn. akt II OZ 530/10, postanowienie NSA z dnia 19 października 2010r., sygn. akt II GZ 296/10, postanowienie NSA z dnia 05 grudnia 2006r., sygn. akt II FZ 703/06). Skarżący nie nadesłał wyjaśnień ani dokumentów, o które był wzywany - bardzo istotnych, z punktu widzenia oceny jego sytuacji finansowej. W rozpoznawanej sprawie zakres informacji, jaki skarżący przedstawił przed wydaniem postanowienia referendarza, nie pozwalał na uwzględnienie jego wniosku w jakimkolwiek zakresie. Okoliczności te nie uległy zmianie zarówno w trakcie procedowania przez referendarza sądowego, jak również na etapie wniesienia sprzeciwu skarżący nie złożył dodatkowego oświadczenia i dokumentów, które usunęłyby sygnalizowane mankamenty materiału dowodowego w stopniu umożliwiającym uznanie, że jego sytuacja nie pozwala mu na partycypowanie w postępowaniu w jakimkolwiek, nawet najmniejszym stopniu, a co za tym na przyznanie tej instytucji skarżącemu. Sąd, aby rzetelnie ocenić zdolności płatnicze strony skarżącej musi dysponować dokładnymi i obszernymi informacjami na temat jej sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej. Informacje te powinien dostarczyć wnioskodawca tak, aby Sąd mógł przeprowadzić analizę finansową, określającą relację wydatków gospodarstwa domowego do jego dochodów, z uwzględnieniem posiadanych nieruchomości, oszczędności i przedmiotów wartościowych, którymi mogą być np. pojazdy i maszyny rolnicze. Stąd też, brak danych w tym zakresie skutecznie uniemożliwia wspomnianą analizę. To z kolei, wyklucza przyznanie prawa pomocy. W konsekwencji więc w sytuacji nie przesłania dokumentów źródłowych stwierdzić należy, że skarżący nie dość dokładnie i wyczerpująco przedstawił swoją sytuację finansową. Sąd nie ma więc wystarczającego materiału, do którego przedłożenia zobowiązany był wnioskodawca, aby przeprowadzić dogłębną analizę jego sytuacji majątkowej. Ocena taka nie może natomiast opierać się na niekompletnych faktach. Odnosząc się do argumentu, że w innych sprawach przyznano skarżącemu prawo pomocy wskazać należy, że każdorazowy wniosek o przyznanie prawa pomocy rozpatrywany jest indywidualnie, z uwzględnieniem aktualnej sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej wnioskodawcy. Nie może zatem stanowić podstawy uwzględnienia wniosku, korzystanie z tego prawa w innej sprawie. Wbrew twierdzeniom skarżącego, brak jest jakichkolwiek podstaw do przyjęcia, że sytuacja skarżącego jest znana, ponieważ dotychczas nie podlegała ona badaniu w oparciu o art. 255 P.p.s.a. Sąd orzekł więc – na zasadzie art. 260 P.p.s.a. – jak w sentencji postanowienia.