I SA/Rz 813/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Niedobylska po rozpoznaniu w dniu 30 października 2018 r. sprzeciwu A. M. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 22 października 2018 r. sygn. I SA/Rz 813/18, umarzającego postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych, oraz o odmowie ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi A. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia składek i odsetek finansowanych przez płatnika na ubezpieczonych na ubezpieczenie społeczne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za poszczególne okresy lat 2012-2015 - p o s t a n a w i a - utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. I SA/Rz 813/18 Uzasadnienie Postanowieniem z dnia 22 października 2018 r. referendarz sądowy w pkt I. umorzył postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych, w pkt II. odmówił ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi A. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia składek i odsetek finansowanych przez płatnika na ubezpieczonych na ubezpieczenie społeczne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za poszczególne okresy lat 2012-2015. W sprzeciwie na powyższe postanowienie skarżąca wniosła o jego uchylenie i zmianę poprzez ustanowienie adwokata. Zarzuciła, że referendarz sądowy bezzasadnie wezwał ją do złożenia dodatkowego oświadczenia o stanie majątkowym i rodzinnym oraz dokumentów. Nadto zarzuciła naruszenie przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.; zwanej dalej P.p.s.a.) - regulujących kwestie przyznania prawa pomocy poprzez ich niezastosowanie, w sytuacji spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Podniosła, że Sąd nie powinien domagać się dodatkowych dokumentów, gdyż ustawodawca określił, że samo złożenie wniosku o prawo pomocy powinno wystarczyć do jego rozpoznania. W ocenie skarżącej spełnia ona przesłanki do ustanowenia adwokata w sprawie, gdyż należycie uzasadniła wniosek, i przedłożyła szereg dokumentów potwierdzających swoje żądanie. Przedstawiła również argumentację, że potrzebuje pomocy fachowego pełnomocnika w przedmiotowej sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje; Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy określonych w art. 258 § 1 pkt 7 P.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Według art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Jako prawidłowe należy uznać rozstrzygnięcie referendarza sądowego w pkt I. postanowienia objętego sprzeciwem, a dotyczące umorzenia postępowania w zakresie zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych. Za takim rozstrzygnięciem przemawia art. 239 § 1 pkt 1 lit. e) P.p.s.a., zgodnie z którym w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych strona skarżąca działanie organu nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Ponieważ skarżąca korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych, dlatego przy rozpatrywaniu wniosku referendarz sądowy trafnie zwrócił uwagę, że należało mieć na uwadze treść art. 262 P.p.s.a. Zgodnie z tą regulacją, przepisy o przyznaniu prawa pomocy, w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego na zasadach prawa pomocy, mają odpowiednie zastosowanie do stron korzystających z ustawowego zwolnienia od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Podkreślenia wymaga, że skarżąca oprócz zwolnienia od kosztów sądowych domagała się również ustanowienia pełnomocnika, a więc wniosła o prawo pomocy w zakresie całkowitym. W związku z powyższym wniosek skarżącej o prawo pomocy należy oceniać w zakresie całkowitym, określonym w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., a zatem skarżąca powinna wykazać, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zawarty w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Wnioskodawca winien zatem wykazać, że występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. W związku z tym to w interesie wnioskodawcy leży przedstawienie stosownej argumentacji, która potwierdzałaby jego niezdolność do pokrycia jakichkolwiek kosztów postępowania, tj. do podania wszystkich tych okoliczności, które wskazywać będą na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Wniosek powinien być rzetelnie sporządzony, a przedstawione w nim okoliczności powinny odpowiadać prawdzie (por. postanowienie NSA z dnia 17 stycznia 2008 r., sygn. II OZ 1400/07). Niewykazanie przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. - obliguje Sąd do odmowy uwzględnienia takiego wniosku. Zasadą jest obowiązek stron ponoszenia kosztów związanych z ich udziałem w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Domaganie się przez wnioskodawcę przyznania mu prawa pomocy należy traktować, jako odstępstwo od powołanej zasady, powodujące uszczuplenie dochodów Skarbu Państwa. Przysługujące Sądowi prawo do przyznania prawa pomocy nie ma przy tym charakteru pełnego, swobodnego uznania, lecz podlega określonym regułom, których należy bezwzględnie przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków Sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki (obywatela). Rozpoznając wniosek należy uwzględnić sytuację rodzinną, majątkową i finansową strony skarżącej oraz zdolności płatnicze na tle wysokości wymagalnych kosztów postępowania. Natomiast, jak podkreśla się w orzecznictwie ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 13 maja 2010 r., sygn. II FZ 185/10 i 27 maja 2010 r., sygn. II FZ 255/10). Podkreślić również należy, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. Prawo pomocy może być przyznane, jeżeli strona wykaże, że zdobycie przez nią środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Przedstawiona przez skarżącą we wniosku o przyznanie prawa pomocy sytuacja wzbudziła uzasadnione wątpliwości referendarza sądowego. W związku z tym pismem z dnia 4 października 2018 r. referendarz wezwał skarżącą do złożenia dodatkowego oświadczenia o stanie majątkowym i rodzinnym oraz dokumentów. W ocenie Sądu analiza informacji udzielonych przez skarżącą nie daje podstaw do uznania, że przedstawiła ona w sposób czytelny swój stan finansowy. Stwierdzić należy, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej, gdyż nie uczyniła ona zadość ww. wezwaniu referendarza, udzielając niepełnych odpowiedzi, a tym samym uniemożliwiając Sądowi dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji materialnej, w jakiej się znajduje i wyjaśnienie powstałych wątpliwości. W szczególności skarżąca nie wskazała źródeł pokrycia wydatków (według oświadczenia 2000 zł), przy ujawnionym dochodzie w wysokości 1124 zł, nie ujawniła wysokości pomocy uzyskiwanej od krewnych, ani nie wskazała, gdzie znajduje się centrum jej interesów życiowych. Nie przedstawiła żadnych rachunków związanych z miejscem zamieszkania, ani nie wyjaśniła, czy zużyła wszystkie środki pieniężne z zaciągniętych zobowiązań, oraz na jakie cele je przeznaczyła. Również w sprzeciwie skarżąca nie przedstawiła w sposób kompletny i przejrzysty swojej sytuacji finansowej. Formalnie poprawne wypełnienie wniosku nie jest wystarczające do przyznania prawa pomocy, gdyż wnioskodawca musi wykazać, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Jak wynika z ugruntowanego orzecznictwa to na wnioskodawcy ciąży obowiązek rzetelnego współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź składanie niepełnych lub sprzecznych oświadczeń musi mieć wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 12 kwietnia 2011 r., sygn. II GZ 165/11; z dnia 13 stycznia 2011 r., sygn. I GZ 455/10). Tak więc w sytuacji, gdy strona uchyla się od przedstawienia rzetelnych informacji, w sposób wybiórczy bądź ze sobą sprzeczny przedstawia okoliczności związane z sytuacją materialną i rodzinną, akcentując przy tym te z nich, które mogłyby świadczyć o jej wyjątkowo trudnej sytuacji, to powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał podstaw do przyznania jej prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. II FZ 607/10). Jeżeli zaś wnioskodawca uchyla się od należytego i wiarygodnego wykazania swojej aktualnej sytuacji finansowej przedstawiając dane dotyczące tej sytuacji w sposób selektywny, Sąd nie ma jakichkolwiek podstaw do wydania rozstrzygnięcia o przyznaniu prawa pomocy - uwzględniającego złożony sprzeciw. Należy mieć bowiem na uwadze, że Sąd nie może w jakikolwiek sposób domniemywać sytuacji materialnej i życiowej wnioskodawcy. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 245 § 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 262 i art. 260 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.