II SA/Rz 136/11

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie Piotr Godlewski po rozpoznaniu w dniu 20 kwietnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku W. S. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] grudnia 2010 r. Nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki obiektu budowlanego postanawia odmówić przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. W. S. wezwany do uiszczenia wpisu w kwocie 500 zł. od wniesionej przez siebie skargi na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] grudnia 2010 r. Nr [...], powołując się na trudną sytuację materialną zwrócił się o przyznanie mu zwolnienia w tym zakresie. W złożonym następnie urzędowym formularzu PPF obowiązującym w postępowaniu sądowoadministracyjnym skarżący rozszerzył wniosek na przyznanie mu prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych podnosząc, że kwota wpisu jest dla jego rodziny zbyt dużym obciążeniem. Wg zwartego w tym wniosku oraz złożonego przez niego dodatkowego oświadczenia: - pozostaje on we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z żoną i 23-letnim synem, - posiadany przez nich majątek obejmuje mieszkanie o pow. 47,5 m² oraz samochód Volkswagen Bora (rok prod. 2003), - uzyskiwane dochody pochodzą z pracy zarobkowej skarżącego oraz emerytury jego żony w wysokości odpowiednio 3,5 oraz 1,5 tys. zł. brutto (łącznie ok. 3,9 tys. zł. netto), - średnie miesięczne wydatki obejmują czynsz – 400 zł., opłaty za energię elektryczną – 100 zł., gaz – 80 zł., wodę – 40 zł., telefon, rtv i internet – 120 zł., zakup żywności – 700 zł. i leków – 60 zł., utrzymanie samochodu – 115 zł., koszty studiowania syna w K. (wynajem mieszkania, media, wyżywienie, pomoce naukowe, dojazdy itp.) – 1500 zł., pomoc finansową dla drugiego syna i jego rodziny – 500 zł. Zdaniem skarżącego należy także uwzględnić wydatki na zakup odzieży i obuwia, środków sanitarnych i higieny osobistej oraz na kulturę i zakup książek. Wskazał także na planowane "w perspektywie tego roku" wesele studiującego obecnie syna i związane z tym "bardzo duże wydatki", które mają być sfinansowane kredytem bankowym. Wnioskodawca powołując się na długi czas oczekiwania wskazał ponadto na brak możliwości złożenia w wyznaczonym mu 7-dniowym terminie wyciągów z rachunku bankowego. Mając powyższe na uwadze stwierdzono, co następuje: Zwolnienie od kosztów sądowych (składają się na nie opłaty sądowe: wpis i opłata kancelaryjna oraz zwrot wydatków) wchodzi w zakres częściowego prawa pomocy, którego przyznanie osobie fizycznej uzależnione jest od wykazania przez nią braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny – art. 245 § 3 w/z z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – określanej dalej jako P.p.s.a. (w niniejszej sprawie do najbardziej prawdopodobnych kosztów sądowych które oprócz wymaganego już wpisu od skargi mogą wystąpić w przyszłości należy opłata kancelaryjna od wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku w przypadku oddalenia skargi – 100 zł. i wpis od skargi kasacyjnej w przypadku jej wnoszenia od wyroku Sądu I instancji – 250 zł.). Kryterium finansowo - majątkowe jest jedynym, na podstawie którego ocenia się zdolność do poniesienia tych kosztów, a którego wykazanie ciąży na stronie wnioskującej. W. S. warunku tego nie spełnił, a jego twierdzenie o trudnej sytuacji materialnej nie znajduje żadnego potwierdzenia w treści udzielonych informacji. W szczególności nie została wykazana przez niego żadna zależność między poniesieniem związanych ze sprawą kosztów sądowych, a uszczerbkiem dla koniecznego utrzymania jego i rodziny. Niewątpliwie jako punkt odniesienia do oceny możliwości opłacenia przez skarżącego kosztów sądowych należy z jednej strony przyjąć uzyskiwane przez niego i osoby wspólnie gospodarujące dochody, zaś z drugiej ponoszone przez nich wydatki. Przy dochodach rzędu 3900 zł. netto, suma wszystkich wymienionych przez niego kwotowo wydatków wynosi ok. 3615 zł. Doliczenie do nich pozostałych wymienionych wydatków nieoznaczonych co do wysokości mogłoby zatem prowadzić do stwierdzenia, że w przypadku wnioskodawcy kwoty dochodów i wydatków wzajemnie się bilansują i nie dają mu możliwości nawet częściowego partycypowania w kosztach sądowych. Taka interpretacja nie znajduje jednak merytorycznego uzasadnienia, co znajduje także odzwierciedlenie w ukształtowanym orzecznictwie sądowym. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (postanowienie NSA z dnia 19 czerwca 2008 r., sygn. akt II FZ 240/08). Potencjalny uszczerbek w koniecznym utrzymaniu związany z poniesieniem kosztów sądowych musi więc dotyczyć realnego zagrożenia dla zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Oznacza to, że z pierwszeństwa przed kosztami sądowymi nie korzystają wszystkie normalnie ponoszone wydatki, lecz tylko obiektywnie najważniejsze. Te które nie mają charakteru bezwzględnie koniecznego muszą zostać zaniechane, a wszystkie inne – łącznie z koniecznymi - ograniczone do niezbędnego minimum. W przypadku W. S. do takich niezbędnych wydatków należy zaliczyć przede wszystkim przeznaczane na zakup żywności, środków czystości, leczenie oraz najważniejsze opłaty związane z utrzymaniem mieszkania. Kwalifikują się do nich także koszty utrzymania studiującego syna. Kluczowe dla oceny możliwości poniesienia przez skarżącego kosztów sądowych okazują się jednak pozostałe wymienione przez niego wydatki. Takiego niezbędnego charakteru związanego z zaspokajaniem koniecznych potrzeb życiowych co do zasady nie posiadają wydatki przeznaczane na utrzymanie samochodu, opłaty za telefon czy internet, chociaż z pewnością wg subiektywnego przekonania wnioskodawcy są dla niego ważne. Dotyczy to także wydatków określonych jako kultura i zakup książek, mimo powszechnie akceptowanej i społecznie pożądanej potrzeby korzystania z nich. Nie negując również potrzeby zakupu odzieży, obuwia czy ponoszenia innych "drobnych" wydatków należy zauważyć, że ich zakup zazwyczaj ma charakter doraźny i nie stanowi stałego bieżącego obciążenia domowego budżetu. Mimo pełnego zrozumienia sytuacji, argumentu przemawiającego za przyznaniem skarżącemu prawa pomocy nie może też stanowić podnoszona przez niego okoliczność udzielania finansowego wsparcia drugiemu z synów i jego rodzinie, skoro osoby te zamieszkują odrębnie i nie zaliczają do grona osób prowadzących wspólne z wnioskodawcą gospodarstwo domowe (stanowisko takie potwierdza NSA w postanowieniu z dnia 24 maja 2007 r., sygn. akt II OZ 456/07). Odniesienia się wymaga też sygnalizowana przez skarżącego planowana uroczystość rodzinna (wesele studiującego syna). Bez wątpienia jest to ważne wydarzenie, z reguły wiążące się ze znacznymi wydatkami, niemniej jednak zupełnie pozbawione znaczenia jako argument mający przemawiać za przyznaniem prawa pomocy, gdyż nie wiąże się z zaspokajaniem podstawowych potrzeb życiowych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Wręcz przeciwnie, dowodzi możliwości wygospodarowania na ten cel środków finansowych, które jak wynika z praktyki z reguły wielokrotnie przewyższają koszty sądowe. Nie ma przy tym znaczenia, że mają one pochodzić z kredytu bankowego, gdyż jego zaciągnięcie musi mieć pokrycie w zdolności kredytowej osoby wnioskującej, a więc zdolności do jego spłaty (po odliczeniu z uzyskiwanych dochodów wydatków na konieczne, bieżące utrzymanie). Zgodnie z powszechnie prezentowanym w orzecznictwie sądowym poglądem (m.in. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r. sygn. akt I GZ 122/09), spłata przez stronę kredytów (...) nie może mieć pierwszeństwa względem obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Odmienne uznanie stanowiłoby pośrednie przerzucanie na Skarb Państwa przyszłych wydatków związanych ze spłatą zobowiązań finansowych. Gdyby przyjąć tok rozumowania prezentowany przez wnioskującego, zawsze "znalazłyby się" jakieś wydatki, którym w subiektywnym ujęciu osoby wnioskującej można by przypisać miano absolutnie niezbędnych i ważniejszych od kosztów sądowych; w tym znaczeniu wymóg opłacenia kosztów sądowych bez wątpienia stanowi "jakiś" uszczerbek dla normalnie ponoszonych przez skarżącego wydatków, jednak absolutnie nie jest on tożsamy z uszczerbkiem w koniecznym utrzymaniu. Stosownie do postanowienia WSA w Poznaniu z dnia 16 października 2008 r. sygn. akt I SA/Po 1433/07, nie można stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Uwzględniając wszystkie powyższe okoliczności stwierdzono brak jakichkolwiek podstaw do uznania, że W. S. spełnia ustawowe kryterium do przyznania prawa pomocy w zakresie objętym wnioskiem. W kontekście przedstawionych argumentów, na przeszkodzie do zajęcia takiego stanowiska nie stoi także brak przedłożenia żądanych od niego wyciągów z rachunków bankowych, jako obecnie już zbędnych dla prawidłowego rozpoznania wniosku (zauważyć należy jednak, że jeżeli skarżący faktycznie w wyznaczonym terminie nie mógł przedstawić wyciągów potwierdzonych przez Bank [...] jako podmiot prowadzący jego rachunek, to z uwagi na wynikającą z kontekstu jego odpowiedzi możliwość dostępu do tego rachunku drogą elektroniczną, mógł je zastąpić zwykłym wydrukiem historii operacji za wymagany okres). Prawo pomocy jako tzw. prawo ubogich nie może być nadużywane, znajdując zastosowanie wyłącznie do osób znajdujących się w bardzo złej sytuacji materialno – bytowej; tego typu okoliczności w odniesieniu do wnioskodawcy nie stwierdzono. Bez większych trudności będzie on zatem w stanie wygospodarować środki finansowe na opłacenie związanych ze sprawą kosztów sądowych. Nie są to kwoty na tyle znaczące, których poniesienie – rozłożone zresztą w czasie – naruszałoby podstawy egzystencji jego i członków rodziny i w jakikolwiek sposób narażało ich na uszczerbek w zaspokojeniu koniecznych potrzeb życiowych. Wyłącza to dopuszczalność zwolnienia wnioskodawcy z ustawowego obowiązku ponoszenia kosztów postępowania związanych z udziałem w sprawie (statuuje go art. 199 P.p.s.a.); obowiązek ten dotyczy wszystkich osób posiadających jakiekolwiek środki majątkowe i dochody (postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04), w szczególności osób fizycznych posiadających stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę (postanowienie NSA z dnia 13 października 2009 r., sygn. akt II OZ 853/09). Ubocznie należy zwrócić uwagę skarżącego, iż w przypadku uwzględnienia wniesionej skargi przez sąd pierwszej instancji będzie mu przysługiwał od organu który wydał zaskarżony akt zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia swoich praw. Stosownie do powyższego, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 i art. 258 § 2 pkt 7 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji postanowienia.