II SA/Rz 1404/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący WSA Joanna Zdrzałka /spr./ Sędziowie WSA Elżbieta Mazur-Selwa WSA Ewa Partyka Protokolant sekretarz sądowy Sylwia Pacześniak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 kwietnia 2015 r. sprawy ze skargi M. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...]; II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku. II SA/Rz 1404/14 UZASADNIENIE Decyzjami z dnia [...] czerwca 2014 r. nr [...] i [...] Burmistrza Miast i Gminy [...] uznał za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne wypłacone M. N. w okresie od 1 maja 2012 r. do 31 października 2013 r. w łącznej kwocie 3385 zł. Wnioskiem z dnia 3 lipca 2014 r. M. N. zwróciła się do Burmistrza Miasta i Gminy [...] o umorzenie ww. należności lub rozłożenie ich na raty. W uzasadnieniu wniosku podała, że jej rodzina utrzymuje się z zasiłku rodzinnego i ze świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Żaden z członków rodziny nie pracuje, a jej obecne możliwości płatnicze są bardzo małe. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 104 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 z późn. zm.; dalej: k.p.a.) w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 1 i ust. 8 i 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie t. j. Dz. U. z 2015 r. poz. 114, dalej: "u.ś.r."), Burmistrz Miasta i Gminy [...] w pkt I – umorzył w części nienależnie pobrane świadczenia rodzinne w kwocie 408 zł wraz z ustawowymi odsetkami w kwocie 108,42 zł, w pkt II – rozłożył zwrot należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z ustawowymi odsetkami na 12 rat. Podał, że w sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, które przyczyniłyby się do umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń. W rodzinie wnioskodawczyni nie wystąpiła bowiem niepełnosprawność lub długotrwała choroba członka rodziny, wielodzietność, śmierć członka rodziny, klęska żywiołowa czy zdarzenie losowe. Jednocześnie uznano, że zwrot całości nienależnie pobranych świadczeń stanowiłby nadmierne obciążenie dla rodziny wnioskodawczyni, natomiast jej dochody umożliwiają spłatę części ww. należności. W odwołaniu od tej decyzji M. N. wniosła o umorzenie całej kwoty z tytułu nienależnie pobranych przez nią świadczeń. Wskazała na swoją trudną sytuację materialno – bytową oraz alkoholizm męża, który większość swoich dochodów przeznacza na zakup alkoholu. Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] decyzją z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 30 ust. 2 pkt 1 i ust. 8 i 9 u.ś.r., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W ocenie Kolegium nie budzi wątpliwości rzetelność prowadzenia postępowania, ustalenie sytuacji materialno – bytowej wnioskodawczyni i wyjaśnienie przesłanek będących podstawą uzasadnienia decyzji. Stosownie do uregulowań art. 30 u.ś.r. decyzja o umorzeniu należności jest decyzją uwarunkowaną stosownymi przepisami prawa, ale jednocześnie autonomiczną i uznaniową, wydawaną w kontekście uwarunkowań dochodowych rodziny i sytuacji ekonomicznej lokalnej społeczności. Analiza dokumentów przedłożonych przez odwołującą prowadzi do wniosku, że w sprawie nie zachodzą okoliczności przemawiające za umorzeniem całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a zatem decyzję organu I instancji jako odpowiadającą prawu należało utrzymać w mocy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie złożonej na tę decyzję M. N. wniosła o umorzenie należności za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne. Podobnie jak w odwołaniu wskazała na swoją trudną sytuację materialną. Podała, że rodzina składa się z 4 osób i utrzymuje się jedynie z zasiłku rodzinnego i świadczeń z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 583 zł miesięcznie. Skarżąca wskazała na wciąż rosnące wydatki na dzieci, fakt ponoszenia połowy kosztów opłat za media oraz to, że wraz z mężem pozostają bez pracy i zadłużyli się u rodziny. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] wniosło o jej oddalenie, z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje; Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2014 r., poz. 1647). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.) – zwanej dalej w skrócie P.p.s.a. Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W ramach kontroli legalności Sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.). Dokonując takiej kontroli w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji wydane zostały z naruszeniem prawa. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.). W ust. 1 tego przepisu wprowadzony został obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Po myśli natomiast ust. 9 organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeśli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Decyzja wydawana w oparciu o art. 30 ust. 9 u.ś.r. ma zatem charakter uznaniowy, a umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, jako odstępstwo od ogólnej zasady dopuszczalne jest wyjątkowo. W orzecznictwie podkreśla się, że "szczególnie uzasadnione okoliczności", o których mowa w art. 30 ust. 9 powinny mieć cechę niezwykłych czyli różniących się od powszechnie istniejących, o szczególnej wadze i jednocześnie słusznych i usprawiedliwionych racjach w kontekście istniejącej sytuacji rodziny" (wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 2.04.2014 r., II SA/Rz 89/14, LEX Nr 1460292). W wyroku z dnia 28.10.2010 r., II SA/Łd 742/10, System Orzecznictwa LEX Nr 755911, WSA w Łodzi podkreślił, że użyty w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, iż co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające kryterium dochodowe. A zatem sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin (podobne poglądy wyraziły: WSA w Bydgoszczy w wyroku z dnia 26.10.2010 r., II SA/Bd 775/10, LEX Nr 752172, WSA w Gliwicach w wyroku z dnia 2.07.2012 r., IV SA/Gl 1037/11, LEX Nr 1230697, WSA w Poznaniu w wyroku z dnia 9.04.2013 r., II SA/Po 140/13, LEX Nr 1316887). Te szczególne okoliczności należy odnosić do indywidualnej sytuacji osoby w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym sprawy, który ma za zadanie określić sytuację rodziny. Rozpoznając zatem wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organy administracji powinny dokonać oceny, czy sytuacja życiowa wnioskodawcy, w tym stan rodzinny, wiek, stan zdrowia mieszczą się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności" (wyrok NSA z dnia 7.01.2010 r., I OSK 1051/09, LEX Nr 559342). Ustalenia faktyczne dokonywane przez organ winny być dokonywane rzetelnie i wnikliwie, z zachowaniem obowiązujących przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego dotyczących zasad gromadzenia dowodów i dokonywania ich oceny. Zgodnie z unormowaną w art. 7 k.p.a. zasadą prawdy obiektywnej organy administracji publicznej są zobowiązane do podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, natomiast stosownie do art. 77 § 1 k.p.a. organ jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, oceniając na podstawie jego całokształtu czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Z przestrzegania tych obowiązków organ nie jest zwolniony nawet wtedy, gdy tak jak w rozpoznawanej sprawie wykazanie, że sytuacja rodzinna ma szczególny charakter, należy do strony. Wówczas także zgodnie z zasadą dochodzenia prawdy obiektywnej organ winien podjąć z własnej inicjatywy odpowiednie czynności dowodowe (tak m. in. M. Jaśkowska, A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Zakamycze 2000, s. 441). Przeprowadzona w niniejszej sprawie przez Sąd kontrola legalności wskazuje, że standardów tych organy orzekające w niniejszej sprawie nie dotrzymały. Informacje uzyskane od skarżącej nie zostały zweryfikowane, materiał dowodowy stanowią niemal wyłącznie przedstawione przez nią rachunki za różne poniesione wydatki, a organ nie dokonał ustalenia najistotniejszych okoliczności w sprawie, obejmujących warunki mieszkaniowe rodziny skarżącej, ponoszenie wydatków na mieszkanie, uzyskiwane dochody, nadużywanie alkoholu przez męża skarżącej. Najprostszym sposobem ustalenia tych okoliczności jest przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, który choć w przypadku postępowania o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń nie jest obowiązkowy, to jednak pozwala na kompleksową ocenę sytuacji bytowej, rodzinnej i dochodowej wnioskodawcy. W rozpoznawanej sprawie przy ponownym jej rozpatrzeniu konieczne też będzie wzięcie pod uwagę okoliczności podniesionych przez skarżącą w toku rozprawy przed Sądem a dotyczących toczącego się postępowania przed Marszałkiem Województwa [...] w zakresie przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego i konsekwencji tego postępowania dla skarżącej. Przy ocenie zebranych dowodów i wydaniu rozstrzygnięcia organ winien mieć na względzie, by spłata nienależnie pobranych świadczeń (nawet w ratach) drastycznie nie pogorszyła i tak już trudnej sytuacji materialnej rodziny, co determinowałoby konieczność uruchomienia nowych form pomocy dla tej rodziny. Z wszystkich tych przyczyn, uznając, iż wymienione naruszenia przepisów postępowania – art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a. mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia [...] sierpnia 2014 r., w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 135 P.p.s.a. W związku z uwzględnieniem skargi Sąd zastosował art. 152 P.p.s.a. i określił, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku.