II SA/Rz 296/13

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie Piotr Godlewski po rozpoznaniu w dniu 17 czerwca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. R. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2012 r. Nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej za wydobywanie kopalin bez koncesji postanawia I. Zwolnić skarżącego od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w 9/10 części, II. W pozostałym zakresie odmówić zwolnienia od kosztów sądowych. M. R. w terminie do uiszczenia wpisu w wysokości 13 261 zł. od skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2012 r. Nr [...], wnioskiem o przyznanie prawa pomocy złożonym na urzędowym formularzu PPF zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych, których nie jest w stanie pokryć w związku z licznymi zadłużeniami i prowadzonymi względem niego egzekucjami komorniczymi. Rozpoznając złożony wniosek stwierdzono, co następuje: Zwolnienie od kosztów sądowych (zarówno całości jak i w części) wchodzi w zakres częściowego prawa pomocy. Na zwolnienie to zgodnie z art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - określanej dalej jako P.p.s.a., składa się zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków (koszty sądowe obejmują opłaty sądowe: wpis i opłatę kancelaryjną oraz zwrot wydatków). Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać – zgodnie z § 4 tego artykułu - na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. Warunkiem przyznania prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym jest wykazanie przez nią, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Na podstawie udzielonych przez skarżącego informacji (zawartych w formularzu PPF, złożonym w wyniku wezwania dodatkowym oświadczeniu i dołączonych do niego załącznikach) uznano, że przemawiają one za przyznaniem mu istotnego wsparcia we wnioskowanym zakresie, niemniej jednak nie w jego całości. Podyktowane jest to przede wszystkim jego sytuacją finansową – jako skutkiem prowadzonej działalności gospodarczej – i toczącymi się przeciwko niemu licznymi postępowaniami egzekucyjnymi na łączną kwotę ok. 800 tys. zł. Wszystkie posiadane przez niego nieruchomości obciążone są ponadto hipotekami bankowymi, ciążą na nim zaległości podatkowe w urzędzie skarbowym (w opłacaniu podatku dochodowego i VAT), rachunek bankowy – z saldem na 1 kwietnia 2013 r. 36 731 zł. - jest zajęty przez komornika sądowego oraz Urząd Skarbowy i objęty wstrzymaniem wypłat (potwierdza to przedstawione zaświadczenie). Wg oświadczenia skarżącego wszelkie wpływające na niego środki – w tym z tytułu dopłat do produkcji rolniczej – podlegają egzekucji (tytuły wykonawcze wystawione przez naczelnika urzędu skarbowego na dzień 12 kwietnia 2013 r. opiewają na kwotę 151 902 zł.), żadnego dochodu nie przynosi też nieruchomość rolna o pow. 39,79 ha. Brak środków na bieżącą działalność gospodarczą skutkował znaczącym jej ograniczeniem. Niewielkie uzyskiwane z niej dochody pozwalają jedynie na utrzymanie jednego niezbędnego pracownika i zapłatę rat kredytowych. Swoje dochody z wynagrodzenia za pracę (1600 zł. brutto) przeznacza w całości na utrzymanie siebie i rodziny (żona i studiująca córka), tj. zakup żywności (ok. 600 zł./m-c), opłaty za energię elektryczną, gaz, wodę i telefon (ok. 350 zł./m-c) oraz edukację córki (300 zł.), na żonie ciąży obowiązek opłacania składek w KRUS (366 zł./kwartał). Obecnie nie posiada na własność żadnych pojazdów mechanicznych, leasingowany przez niego samochód osobowy i ciężarowy w większości wykorzystuje do prowadzenia własnej działalności gospodarczej jego starsza córka, która też pokrywa wydatki związane z ich eksploatacją i spłatą rat, a w razie potrzeby również wspomaga go finansowo. W tych okolicznościach co do zasady nie budzi wątpliwości, że skarżący nie posiada odpowiednich środków finansowych na opłacenie stosunkowo wysokiego wpisu od skargi, a jeżeli wogóle byłoby to możliwe, miałoby bezpośredni wpływ na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych jego i rodziny, prowadząc praktycznie do dalszego pogorszenia ich sytuacji finansowej i potęgując wynikające z tego zagrożenie uszczerbkiem dla koniecznego utrzymania. Stwierdzając obiektywną potrzebę udzielenia skarżącemu wsparcia w opłaceniu kosztów sądowych nie można jednak tracić z pola widzenia pozostałych, rzutujących na to uwarunkowań. Zgodnie z ukształtowanym orzecznictwem sądowym, prawo pomocy ma charakter wyjątkowy, a wynikającą z art. 200 P.p.s.a. zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie (dot. to zwłaszcza stron posiadających jakiekolwiek środki majątkowe i dochody). Instytucja "prawa pomocy" ma na celu ułatwienie najuboższym dochodzenia swych słusznych praw w sprawach dotyczących ich żywotnych interesów (postanowienie NSA z dnia 12 października 2011 r. II OZ 963/11), a przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony wnioskującej w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (postanowienie NSA z dnia 13 marca 2012 r. I FZ 51/12). Abstrahując od posiadanego przez skarżącego zadłużenia i prowadzonych względem niego postępowań egzekucyjnych, to minimum dla siebie i rodziny w postaci zabezpieczenia środków na zakup żywności, opłaty na utrzymanie domu i edukację córki jest on w stanie zapewnić. Mimo kłopotów finansowych i ograniczenia zakresu prowadzonej działalności gospodarczej, nadal jest ona przez niego kontynuowana (sporadyczna sprzedaż piasku i usługi koparką). W 2012 r. osiągnął z niej dochód w wysokości 119 041 zł. (po rozliczeniu straty z lat ubiegłych wyniósł on 3595 zł.), deklaracje dla podatku od towarów i usług za styczeń, luty i marzec 2013 r. jako podstawy opodatkowania wykazują kwoty odpowiednio 10 290 zł., 156 488 zł. i 600 zł. Osiąga też dodatkowe wynagrodzenie w kwocie 300 zł./m-c za wynajem posiadanego budynku usługowego o pow. 319 m² /ubocznie należy zauważyć, że deklarowane z tego tytułu dochody wydają się rażąco niskie względem stawek rynkowych, a przy tym nie znajdują żadnego potwierdzenia w załączonych dokumentach/. Ponieważ przyznanie prawa pomocy nie może być utożsamiane z "nagrodą" za nienależyte gospodarowanie swoim majątkiem i tak jak w sprawie objętej skargą unikaniem przez skarżącego przy prowadzeniu działalności gospodarczej obciążeń publicznoprawnych (przy jednoczesnym czerpaniu konkretnych korzyści finansowych), przyznanie mu tego prawa musi być podyktowane przede wszystkim nadrzędnym celem, jakim jest obiektywna i rzeczywista potrzeba zapewnienia realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu bez względu na sytuację materialną. Decydując o przyznaniu prawa pomocy, sąd administracyjny powinien zapewnić prawidłową równowagę pomiędzy interesem państwa w pobraniu opłat sądowych z jednej strony, a interesem skarżącego w dochodzeniu roszczeń przed sądem (postanowienie NSA z dnia 26 stycznia 2012 r. I FZ 577/11). W tej sytuacji postanowiono o zwolnieniu skarżącego od opłacenia wpisu od skargi w wysokości 9/10 jego części (od kwoty 13 261 zł. daje to 11 934,90 zł.). Oznaczało będzie konieczność uiszczenia przez niego z tego tytułu wyłącznie kwoty 1326,10 zł., co wraz z pozostałymi kosztami sądowymi, które mogą (a więc nie muszą) wystąpić w sprawie w przyszłości, nie będzie przekraczało jego możliwości finansowych i na ich poczet będzie w stanie wygospodarować niezbędne środki (najbardziej prawdopodobne z tych kosztów to opłata kancelaryjna od wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku w kwocie 100 zł. w przypadku oddalenia skargi oraz wpis od skargi kasacyjnej w przypadku jej wnoszenia od wyroku Sądu I instancji - w wysokości połowy wpisu od skargi). W tym kontekście, w całości na korzyść skarżącego nie można interpretować zawartego w dodatkowym oświadczeniu twierdzenia, iż "drobne prowadzone przez niego w ramach działalności gospodarczej usługi pozwalają mu jedynie na utrzymanie pracownika i zapłatę rat kredytowych, co przy licznych obciążeniach finansowych nie pozostawia mu praktycznie wolnych środków na inne potrzeby". Przyznania prawa pomocy nie może uzasadniać chęć zaspokojenia w pierwszej kolejności innych zobowiązań, preferencyjnie traktowanych przez skarżącego (postanowienie NSA z dnia 18 stycznia 2012 r. I FZ 515/11), nie stanowi spełnienia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. także sytuacja, w której skarżący najpierw rozdysponowywuje posiadanymi środkami np. angażując je w prowadzoną działalność gospodarczą, a dopiero później, z ewentualnych "pozostałych" środków uiszcza wpis sądowy (postanowienie NSA z dnia 18 stycznia 2012 r. I FZ 511/11). Na ocenę sytuacji majątkowej w kontekście obowiązku uiszczenia wpisu sądowego w części nie ma również wpływu okoliczność, że strona musi pokrywać straty w prowadzonej działalności gospodarczej i regulować znaczne zobowiązania finansowe. Tego rodzaju wydatki nie są wydatkami koniecznymi dla utrzymania siebie i rodziny, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. i nie ma powodów do traktowania ich z pierwszeństwem wobec ustawowego obowiązku ponoszenia kosztów sądowych (postanowienie NSA z dnia 15 kwietnia 2010 r. I GZ 72/10). Dodatkowo należy podkreślić sygnalizowaną przez skarżącego okoliczność, że ma on możliwość skorzystania z doraźnej pomocy finansowej swej starszej córki. W związku z powyższym, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 i 4 oraz art. 258 § 2 pkt 7 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji postanowienia.