II SA/Rz 495/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Magdalena Józefczyk Sędziowie WSA Karina Gniewek - Berezowska /spr./ WSA Piotr Godlewski Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 lipca 2024 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z dnia 20 lutego 2024 r. nr SKO.405.ŚR.345.198.2024 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 25 stycznia 2024 r. nr GOPS.ŚP.5231.7.2023.2024; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu na rzecz skarżącej K. K. kwotę 514 zł /słownie: pięćset czternaście złotych/ tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego; III. zarządza zwrot od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na rzecz skarżącej K. K. kwoty 200 zł /słownie: dwieście złotych/ tytułem nienależnie uiszczonego wpisu sądowego. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (dalej: "SKO", "Kolegium" lub "Organ odwoławczy") z [...] lutego 2024 r. nr [...], wydana w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu: W dniu [...] grudnia 2023 r. K. K. (dalej: "Skarżąca") wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki sprawowanej nad jej niepełnosprawną matką – Z. J., która legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w [...] z [...] marca 2002 r. nr [...], zaliczającym ją do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe ze stwierdzeniem, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje. Wójt Gminy [...] (dalej: "Wójt" lub "Organ I instancji") po rozpoznaniu ww. wniosku decyzją z [...] stycznia 2024 r. nr [...] odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. Organ I instancji odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia stwierdził, że nie została spełniona przesłanka przyznania prawa do świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm. – dalej: "u.ś.r."). Od powyższej decyzji K. K. odwołała się, zarzucając Organowi I instancji, że przedmiotowa decyzja jest dla niej krzywdząca bowiem opiekuje się ciężko chorą mamą i tatą, wykonując przy nich wszelkie czynności związane z opieką. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z [...] lutego 2024 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm. – dalej k.p.a.) w zw. z art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429) utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Organu I instancji. Kolegium podniosło, że błędnie Organ I instancji za podstawę swojego rozstrzygnięcia przyjął art. 17 ust. 1b u.ś.r., podczas gdy Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Utrzymując decyzję Organu I instancji w mocy SKO stwierdziło jednak, że nie jest spełniona przez Skarżącą przesłanka zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym, o której mowa w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Kolegium wskazało, że jak wynika z pisma Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z [...] stycznia 2024 r. Skarżąca jest zarejestrowana w krajowym systemie ewidencji producentów rolnych, ale nie otrzymuje płatności z tego tytułu. Oznacza to, iż skoro jest zarejestrowana jako producent rolny, to nie zrezygnowała z aktywności zawodowej, a tym samym nie spełnia przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r. do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium naprowadziło, że zaprzestanie prowadzenia przez rolnika gospodarstwa rolnego nie polega tylko na faktycznym zaniechaniu wykonywania przez rolnika pewnych czynności, jak np. zaprzestanie osobistej uprawy, zbierania plonów, czy uzyskiwania zysków z gospodarstwa, w tym zaprzestanie składania wniosków o dopłaty unijne. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego wymaga poza tym przedsięwzięcia szeregu czynności prawnych, powiązanych integralnie ze statusem rolnika i prowadzeniem przez niego działalności rolniczej, takich jak np. złożenie wniosku o usunięcie wpisu z ewidencji producentów rolnych, który pozwala danemu producentowi (rolnikowi) na korzystanie z systemów wsparcia bezpośredniego, a więc prowadzenie gospodarstwa rolnego. Figurowanie w ewidencji producentów rolnych jest więc jednym z elementów koniecznych do przyjęcia, że mamy do czynienia z rolnikiem prowadzącym gospodarstwo rolne. W tych okolicznościach SKO stwierdziło, że odwołanie Skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie. Skargę na powyższą decyzję w ustawowym terminie wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie K. K. zarzucając: - naruszenie przepisów prawa materialnego w brzmieniu obowiązującym poprzednio tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji błędne przyjęcie przez Organ I instancji, że niepełnosprawności nie da się ustalić a tym samym nie została spełniona przesłanka w wyżej wskazanej podstawie prawnej, podczas gdy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. w sprawie o sygn. akt K 38/13 wskazuje, na jego niezgodność z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczeń pielęgnacyjnych osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu wieku o którym mowa w art. 17 ust. 1b ze względu na moment powstania niepełnosprawności a tym samym stosowanie tego przepisu jest niedopuszczalne; - naruszenie przepisów prawa materialnego w brzmieniu obowiązującym poprzednio tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na niezasadnym przyjęciu, że Skarżąca jest nadal rolnikiem, podczas gdy złożyła w dniu 1 grudnia 2023 r. oświadczenie z którego wynika, iż zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz faktycznie nie podejmuje żadnych czynności faktycznych świadczących o prowadzeniu gospodarstwa rolnego w postaci złożenia wniosku o płatności bezpośrednio do ARiMR, złożeniu wniosku o zwrot podatku akcyzowego wykorzystywanego do produkcji rolnej do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] oraz legitymuje się wnioskiem o wykreślenie osoby fizycznej z producentów rolnych wraz z potwierdzeniem wpływu a tym samym faktycznie spełniła kryterium ustawowe tzw. "rezygnacji z zatrudnienia". Mając na uwadze powyższe wniosła o uchylenie decyzji SKO w [...] i poprzedzającej ją decyzji Organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania. Na wiarygodność zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego Skarżąca złożyła do skargi dodatkowo następujące dokumenty: - pisma Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] z [...] stycznia 2024 r. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje; Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1634; dalej: "p.p.s.a."), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Kontrolą Sądu w niniejszej sprawie została objęta decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] utrzymująca w mocy rozstrzygnięcie Wójta Gminy [...] w przedmiocie odmowy przyznania Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Oceniając zaskarżoną decyzję w świetle powołanych kryteriów Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wskazać, że Kolegium rozpatrując odwołanie Skarżącej słusznie zakwestionowało prawidłowość powołanej przez Organ I instancji argumentacji o niemożności ustalenia daty powstania niepełnosprawności u niepełnosprawnej matki Skarżącej. Prawidłowo SKO wskazało, że przywołany w decyzji Organu I instancji art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. o sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię tego przepisu należy przyjąć, że w stosunku do opiekunów osób, których daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji, jak wynika z argumentacji SKO, niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP – co znalazło potwierdzenie w jednolitym orzecznictwie (por. np. wyroki NSA: z 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19; z 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19; dostępne w internetowej bazie orzeczeń sądów administracyjnych). Jakkolwiek SKO zakwestionowało prawidłowość powołanej przez Organu I instancji argumentacji o niemożności ustalenia daty powstania niepełnosprawności u niepełnosprawnej matki Skarżącej, to ostatecznie utrzymało w mocy decyzję Wójta, wskazując na brak spełnienia określonego w cyt. art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. wymogu zaprzestania prowadzenia przez wnioskodawczynię, będącą płatnikiem podatku rolnego, gospodarstwa rolnego – z powołaniem się na fakt, że strona nadal jest zarejestrowana w ewidencji producentów rolnych ARiMR i został jej nadany stosowny numer identyfikacyjny. Wskazać zatem należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. ( w brzmieniu obowiązującym na datę złożenia wniosku art. 63 ustawy z 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym Dz.U, z 2023 r., poz. 1429) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z art. 17b ust. 1 u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia." Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (art. 17b ust. 2 u.ś.r.). Co do zasady nie ma obowiązku badania treści tego oświadczenia (tj. co do faktów) przez organy orzekające w sprawie. Nie wyklucza to jednak możliwości oceny prawdziwości oświadczenia jako dowodu w sprawie – która powinna się odbywać z poszanowaniem ogólnych reguł swobodnej oceny dowodów, tym bardziej że oświadczenie jest składane właśnie pod rygorem odpowiedzialności karnej. Z treści zacytowanych przepisów wynika, że dowodem zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym, w świetle art. 17b ust. 2 u.ś.r., jest oświadczenie złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Ciężar udowodnienia faktu zaprzestania działalności rolniczej spoczywa na osobie wnioskującej o przyznanie jej świadczenia. Wskazane oświadczenie stanowi dowód na tę okoliczność, podlegający ocenie na zasadach ogólnych. Prawo nie przewiduje innych dokumentów wskazujących na rezygnację z aktywności zawodowej, tak jak w przypadku osób rezygnujących z zatrudnienia na podstawie stosunku pracy. Ułatwienie dowodowe nie oznacza jednak, że oświadczenie nie podlega weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego. Konsekwencją złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego powinna być utrata statusu do ubezpieczenia społecznego rolników i zastosowanie mechanizmów wprowadzonych znowelizowanymi ustawami o systemie ubezpieczenia społecznego i o ubezpieczeniu społecznym rolników (por. wyrok NSA z dnia 20 lipca 2023 r., sygn. I OSK 1073/21; wyrok WSA w Gdańsku z dnia 6 grudnia 2023 r., sygn. II SA/Gd 614/23, to i wszystkie powołane w sprawie orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych orzeczenia.nsa.gov.pl). Z akt sprawy wynika, że Skarżąca w dniu [...] grudnia 2023 r. złożyła oświadczenie, że nie pracuje zawodowo, opłaca KRUS. W aktach znajduje się również zaświadczenie Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z [...] stycznia 2024 r., z którego wynika, że Skarżąca jest zarejestrowana w Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa ale nie korzysta z dopłat w ramach systemu wsparcia bezpośredniego. Z kolei z pisma Wójta Gminy [...] z [...] stycznia 2024 r. wynika, że wyżej wymieniona nie składała wniosku o zwrot podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej, a w związku z tym nie ubiegała się również o jego zwrot. W ocenie Sądu oba te dokumenty potwierdzają okoliczności wskazane przez stronę w oświadczeniu z dnia 29 grudnia 2023 r., tj. fakt zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego. Dodatkowo do skargi dołączyła decyzję Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z [...] kwietnia 2024 r. o wykreśleniu jej wpisu z ewidencji producentów rolnych. W opinii Sądu przedstawione powyżej okoliczności pozwalają uznać stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego, sprowadzające się do zakwestionowania okoliczności zaprzestania przez Skarżącą prowadzenia gospodarstwa rolnego, za nieprawidłowe. Należy wskazać, że prawodawca nie zdefiniował pojęcia "zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym", lecz przyjmuje się, że ten brak prowadzenia gospodarstwa rolnego związany jest z kryterium faktycznego działania i rzeczywistych korzyści. Wskazuje się, że jeśli dana osoba nie wykonuje określonych, konkretnych czynności związanych z typowymi pracami w rolnictwie w danym jego dziale, jak też nie uzyskuje w związku z powyższym jakichś konkretnych korzyści, w tym finansowych, to trudno twierdzić, że prowadzi gospodarstwo rolne. W sytuacji, gdy organy kwestionują przyjęty w tym zakresie przez ustawodawcę dowód w postaci składanego przez ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne pod rygorem odpowiedzialności karnej oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, to muszą przeprowadzić w tym przedmiocie należyte postępowanie wyjaśniające, które w sposób jednoznaczny wykaże, że oświadczenie to nie jest zgodne z prawdą. Istotne dla rozstrzygnięcia sprawy ustalenia winny dotyczyć posiadania przez stronę gospodarstwa rolnego, rzeczywistego wykonywania w nim czynności "rolniczych", uzyskiwania unijnych dopłat związanych z rolnictwem czy też zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolniczej. To bowiem wymienione okoliczności wskazują na fakt prowadzenia gospodarstwa rolnego. W orzecznictwie sądowym podkreśla się, że mając na uwadze cel świadczenia pielęgnacyjnego, tj. zastąpienie dochodu uzyskiwanego dotychczas z wykonywanej pracy (w tym przypadku w rolnictwie), nie można traktować jako czynnika decydującego o wyłączeniu możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie faktu zarejestrowania w systemie ARiMR w charakterze producenta rolnego, w sytuacji gdy dana osoba nie korzysta ze świadczeń finansowych z tym związanych. Sam fakt rejestracji jest więc obojętny prawnie, jeśli nie łączy się z uzyskiwaniem realnych korzyści z tym związanych. Ponadto, jako przeszkody w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego nie można uznać faktu podlegania przez stronę ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS. Z objęcia takim ubezpieczeniem, przysługującym rolnikowi, wynika jedynie domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego. Tymczasem przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi (małżonkowi rolnika) świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się na domniemaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, lecz wynika z rzeczywistego stanu rzeczy (tak np. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego (WSA) w Kielcach z 31.01.2024 r. II SA/Ke 742/23, wyrok WSA w Krakowie z 24.01.2024 r. III SA/Kr 1394/23, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30.10.2020 r. I OSK 1273/20). W świetle powyższego Sąd nie zgadza się z dokonaną przez Organ II instancji oceną braku zaprzestania prowadzenia przez Skarżącą gospodarstwa rolnego. Niemniej jednak nadal pozostały do oceny pozostałe przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, które nie były przedmiotem rozważań ani przed Organem I instancji, który ograniczył się do stwierdzenia negatywnej przesłanki o jakiej mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani też przed Organem II instancji, który z kolei stwierdził istnienie negatywnej przesłanki o jakiej mowa w art. 17 b u.ś.r. W świetle powyższego sprawa wymaga ponownego rozpoznania przez Organ I instancji, przy czym aktualnie poza rozważaniami tego Organu pozostanie kwestia daty powstania niepełnosprawności oraz kwestia zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, co do których Sąd wyraził swoje stanowisko, którym Organy zgodnie z art. 153 p.p.s.a. są związane przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł, jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. Ze względu na konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy Sąd uznał za stosowne uchylenie również decyzji Organu I instancji, działając przy tym na podstawie art. 135 p.p.s.a. O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200, 205 § 2 i 209 p.p.s.a.