I SA/Sz 1090/14

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie - Aleksandra Jawoszek po rozpoznaniu w dniu 30 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M.S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. p o s t a n a w i a: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy M. S., pismem z dnia 11 sierpnia 2014 r. złożył skargę na wyżej powołaną decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S., w której zawarł wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego z urzędu. W uzasadnieniu wniosku skarżący podniósł, że nie posiada środków finansowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym skarżący podał, że prowadzi gospodarstwo domowe z [...]-letnią córką. W oświadczeniu o stanie majątkowym wpisał zaś, że posiada dom o pow. [...] m kw., mieszkanie o pow. [...]m kw., grunty rolne o pow. [...] ha. W rubryce formularza dotyczącej dochodów strona podała, że poniosła stratę z działalności gospodarczej w kwocie [...] zł. Skarżący, wykonując wezwanie referendarza sądowego z dnia 9 września 2014 r. nadesłał dodatkowe oświadczenie, w którym m.in. wyjaśnił, że prowadzi wyłącznie działalność gospodarczą, nie jest producentem rolnym, nie otrzymuje dopłat unijnych, zaś posiadane grunty o pow. [...] ha, to trzy pola o pow. [...] ha, [...] ha i [...] ha, nieużytki, przeznaczone do odrolnienia, strona nie uzyskuje z tytułu ich posiadania żadnych dochodów. Wnioskodawca wyjaśnił także, że posiadane mieszkanie o pow. [...] m kw., jest wynajęte na rzecz biura rachunkowego, za co płacony jest czynsz w kwocie [...] zł, mieszkanie obciążone jest kredytem spłacanym w ratach po [...] zł. Natomiast dom o pow. [...] m kw. zajmowany jest przez skarżącego, jego żonę, córkę oraz rodziców. Skarżący nie otrzymuje z tego tytułu dodatkowych dochodów. Wnioskodawca wskazał nadto, że z żoną pozostaje w rozdzielności majątkowej, żona w niewielkim stopniu partycypuje w kosztach utrzymania, w zależności od miesiąca ponoszonych kosztów i uzyskanych dochodów przez skarżącego. Skarżący oświadczył, że miesięczne wydatki rodziny to kwota ok. [...] zł. Wnioskodawca przedłożył także: 1. wyciągi z rachunków bankowych związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą i kredytami w Banku [...] i Banku Z. [...]; skarżący oświadczył, że nie posiada lokat i kart kredytowych; 2. kopię zeznania o wysokości osiągniętego dochodu w roku 2013 r. PIT-36L, informację PIT/B, w których zadeklarowano przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości [...] zł, koszty uzyskania przychodów w wysokości [...] zł, dochód w wysokości [...] zł; 3. wyciąg zbiorczy z pkpir za rok 2014, z którego wynika, że od 1 stycznia 2014 r. do 31 sierpnia 2014 r. zaksięgowano przychody w wysokości [...] zł, koszty uzyskania przychodów w wysokości [...] zł, stratę w wysokości [...] zł; 4. wyciągi z rejestrów zakupów i sprzedaży VAT za okres od maja 2014 r. do lipca 2014 r., z których wynika łączna wartość zakupów brutto na kwotę [...] zł, sprzedaży brutto na kwotę [...] zł. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Prawo pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, o które ubiega się w rozpoznawanej sprawie skarżący, może zostać przyznane osobie fizycznej, o ile wykaże ona brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwanej w skrócie: "P.p.s.a."). Podkreślenia wymaga fakt, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ponadto należy wskazać, iż przepis art. 246 § 1 P.p.s.a., co do zasady nie może mieć zastosowania do osób, które osiągają dochody i posiadają majątek, nawet jeśli koszty te stanowią poważną kwotę w miesięcznym budżecie rodziny. Instytucja prawa pomocy nie powinna bowiem prowadzić do przyznawania pomocy państwa dla osób, które nie czyniąc oszczędności we własnych wydatkach oczekują zrekompensowania kosztów postępowania. Ponadto należy wskazać, że z treści przepisu art. 246 § 1 P.p.s.a. wynika, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie na urzędowym formularzu stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym. Natomiast rozstrzygnięcie Sądu (referendarza sądowego) w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (J. P. Tarno - "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Komentarz" Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2004). Należy zauważyć także, że postępowanie w przedmiocie udzielenia prawa pomocy, stanowiącego jak wyżej wskazano rodzaj dotacji z budżetu państwa, powinno charakteryzować się współdziałaniem strony i sądu (referendarza sądowego). Dane wykazane przez stronę w formularzu powinny być na tyle szczegółowe, wiarygodne i rzetelne, aby umożliwiały dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji finansowej strony. W razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych informacji, bądź jeśli okażą się one niewystarczające dla oceny, strona wezwana na podstawie art. 255 P.p.s.a. o nadesłanie dodatkowych dokumentów i oświadczeń jest zobowiązana do ich dostarczenia, a w sytuacji gdy nie jest to możliwe lub utrudnione – do jakiegokolwiek ustosunkowania się do wezwania. Z cytowanego przepisu wynika, że dla przyznania prawa pomocy konieczne jest zatem niewątpliwe wykazanie, że poniesienie kosztów postępowania przekracza możliwości majątkowe strony. Nie ulega wątpliwości również, że zaniechanie zastosowania się przez stronę do wezwania sądu (referendarza sądowego) wystosowanego w trybie wyznaczonym przez art. 255 P.p.s.a. ma ten skutek, że sąd (referendarz sądowy) nie może skorzystać ze wszystkich koniecznych do rozstrzygnięcia wniosku oświadczeń bądź dokumentów źródłowych. Ich brak powoduje, że materiał dowodowy w dalszym ciągu jest niekompletny, a zatem niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenie strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. Konsekwencją procesową takiego stwierdzenia może być nieuwzględnienie wniosku w jego pełnym zakresie, a nawet odmowa przyznania prawa pomocy (zob. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wydanie 3, Warszawa 2008, str. 613-614 i powołane tam orzecznictwo). Wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż na podstawie przedstawionej sytuacji finansowej oraz nadesłanych dokumentów nie można stwierdzić, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawo pomocy, zwłaszcza w pełnym zakresie, o co skarżący się ubiega w niniejszej sprawie, powinno być natomiast przyznawane osobom znajdującym się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, w szczególności pozbawionych środków do życia, bądź posiadających środki bardzo ograniczone i zaspokajające tylko podstawowe potrzeby życiowe. Tymczasem skarżący z pewnością nie należy do osób ubogich, gdyż posiada stałe źródło dochodów, jest nim działalność gospodarcza, a także znaczny majątek. Wprawdzie z opisu sytuacji finansowej, jak i z dokumentów księgowych wynika, że strona wykazuje straty z prowadzonego przedsiębiorstwa, jednakże okoliczność ta nie może prowadzić do przyznania prawa pomocy. Zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie dotyczącym prawa pomocy poglądem, w przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny zdolności płatniczych podmiotu nie jest kategoria dochodu czy straty, lecz wartość przychodu. Ta kategoria podatników bowiem ma do dyspozycji legalne instrumenty podatkowe, które pozwalają na równoważenie kosztów i przychodów w taki sposób, aby w końcowym rozliczeniu minimalizować bądź w ogóle eliminować obciążenia podatkowe. Strata jest wyłącznie wynikiem bilansowym i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Jej powstanie nie oznacza więc jeszcze utraty płynności finansowej. Należy zauważyć, że skarżący za 2013 r. deklarował przychody w wysokości [...] zł, koszty uzyskania przychodów w wysokości [....] zł, dochody w wysokości [...] zł, zaś od stycznia do końca sierpnia br. przychody te wyniosły [...] zł, koszty uzyskania przychodów [...] zł, a strata [...] zł. Wartość sprzedanych towarów i usług w okresie od maja 2014 r. do lipca 2014 r. wyniosła [...] zł, natomiast zakupów [...] zł. Zdaniem referendarza sądowego, kwoty, jakie skarżący uzyskuje w wyniku prowadzonej działalności gospodarczej i jakie wydatkuje, świadczą, że jest on w stanie i powinien pozyskać środki również na opłacenie kosztów sądowych oraz profesjonalnego pełnomocnika. Mając na uwadze skalę na jaką skarżący prowadzi działalność gospodarczą, co – oprócz wskazanych przychodów - potwierdzają też przepływy środków pieniężnych na rachunkach bankowych, nie do zaakceptowania jest wniosek, że uiszczenie kosztów sądowych jest niemożliwe i wpłynie w jakikolwiek sposób na jego kondycję finansową. Ponadto skarżący nie może oczekiwać, że otrzyma dofinansowanie sprawy sądowej z budżetu państwa, z uwagi na to, że ponosi znaczne obciążenia związane ze spłatą innych zobowiązań, cywilnoprawnych czy publicznoprawnych (rat kredytów, podatków, składek, wynagrodzeń). W orzecznictwie dominuje pogląd, że podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy, nie może przedkładać pierwszeństwa ponoszenia zobowiązań cywilnoprawnych związanych z prowadzoną działalnością, (np. zaległości z tytułu zawartych umów cywilnoprawnych, niezależnie jakiemu celowi one służą) czy też innych zobowiązań publicznoprawnych, nad obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych. Wskazać również należy, że ocena zasadności przyznania skarżącemu prawa pomocy nie ogranicza się jedynie do oceny stanu posiadanych środków pieniężnych w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (p. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11, dostępne w bazie orzeczeń na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). Z tego też względu posiadanie majątku, w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki (p. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 sierpnia 2005 r., sygn. akt I OZ 835/05, dostępne jw.), a w przypadku skarżącego pożytki te mogą być znacznych rozmiarów. Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (p. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 lutego 2010 r. sygn. I OZ 110/10, postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 12 lipca 2012 r., sygn. akt I SA/Sz 428/12, dostępne jw.). Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak grunty rolne, jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie (p. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04; z dnia 17 października 2007 r., sygn. akt II OZ 1022/07; z dnia 18 lutego 2010r., sygn. akt I OZ 110/10; z dnia 26 września 2012 r., sygn. akt I OZ 704/12, dostępne jw.). W tym zakresie należało zatem stwierdzić, że skarżący posiada bardzo duże możliwości uzyskiwania dodatkowego dochodu, których nie wykorzystuje w pełni. Mianowicie posiada bardzo duży majątek, w postaci nieruchomości gruntowych (działki rolne o pow. [...] ha), domu i mieszkania. Skarżący wskazał, że wynajmuje jedynie mieszkanie na rzecz biura rachunkowego, dom zajmuje jego rodzina (córka, żona i rodzice). Jednocześnie nie podał żadnych specjalnych powodów, dla których nie mógłby się wyzbyć czy wykorzystać w celach zarobkowych wskazanych działek rolnych (oczekujących na odrolnienie), a które wedle oświadczenia nie są użytkowane. Wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie także z tej przyczyny, że nie zawiera pełnych danych na temat sytuacji rodzinnej i możliwości finansowych żony skarżącego. Wnioskodawca oświadczył, że pozostaje w związku małżeńskim, mieszka z żoną, tymczasem nie podał żadnych przybliżonych informacji o wysokości jej dochodów ani o jej stanie majątkowym, o co był wzywany. Wykonując wezwanie, powołał się na rozdzielność majątkową i podał ogólną informację, że żona partycypuje w kosztach utrzymania rodziny (które wynoszą [...] zł). Należy wskazać, że fakt pozostawania w rozdzielności majątkowej nie ma wpływu na ocenę zdolności wnioskodawcy do poniesienia kosztów sądowych. Z punktu widzenia zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, istotny jest obowiązek wzajemnej pomocy ciążący na małżonkach z mocy ustawy, niezależnie od istniejącego między nimi ustroju majątkowego, jak też tego czy małżonkowie mieszkają wspólnie. Stosownie bowiem do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z2012 r., poz. 788, ze zm., dalej: "k.r.o.") oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków. Należy mieć również na względzie art. 23 k.r.o., który stanowi, iż małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 2 lipca 2009 r. (sygn. akt I FSK 216/09) obowiązek alimentacyjny nie jest uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Jak zaznaczono w powołanym wyżej orzeczeniu "rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami.". Nie można zatem przyjąć, że ze względu na istniejącą między małżonkami rozdzielność majątkową, żona wnioskodawcy zwolniona jest z obowiązków określonych w art. 23 oraz 27 k.r.o. Wobec tego, wnioskodawca powinien zatem podać choćby przybliżone informacje dotyczące żony, aby umożliwić dokonanie oceny, czy posiada ona wystarczające środki pieniężne na pokrycie kosztów sądowych. Mając powyższe na uwadze, należało zatem stwierdzić, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, ponieważ skarżący nie wykazał w sposób nie budzący wątpliwości, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej uprawniającej do skorzystania takiego prawa. Skarżący ma stałe źródło dochodu, obraca znacznymi środkami pieniężnymi, posiada duży majątek, radzi sobie ze swoimi wydatkami, nie wykazano bowiem, aby istniało jakieś zadłużenie lub zaległości w spłacie bieżących zobowiązań. W sprawie nie zachodzą zatem żadne szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Przy tym rozpoznając wniosek wzięto pod uwagę również to, że skarżący jest zobowiązany do uiszczenia kosztów sądowych w drugiej sprawie zawisłej przed tutejszym Sądem o sygn. akt I SA/Sz 1078/14. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 §1 i §2 pkt 7 P.p.s.a., należało orzec jak w sentencji postanowienia.