I SA/Sz 508/17

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie - Aleksandra Jawoszek po rozpoznaniu w dniu 15 stycznia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] w przedmiocie umorzenia zaległości w zryczałtowanym podatku dochodowym za 2002 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych p o s t a n a w i a: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy. Skarżący [...] 6 listopada 2017 r. złożył na urzędowym formularzu w niniejszej sprawie wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Z uzasadnienia wniosku, oświadczeń i dokumentów nadesłanych przez skarżącego wynika, że obecnie nie pracuje i nie otrzymuje jakichkolwiek świadczeń. Do dnia 20 października 2017 r. w związku z przebywaniem na zwolnieniu lekarskim skarżący otrzymywał zasiłek chorobowy w kwocie ok. [...] zł. Skarżący nie wykazał żadnych osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe ani majątku w postaci nieruchomości, wartościowych ruchomości, zgromadzonych zasobów pieniężnych. We wniosku wskazał również, że znajduje się w upadłości konsumenckiej, a od kwietnia 2018 r. będzie spłacał zadłużenie w kwocie po [...] zł miesięcznie. Z akt sprawy wynika, że skarżący zawarł ugodę z wierzycielami i od kwietnia 2018 r. będzie spłacał zobowiązanie według planu po [...] zł miesięcznie (postanowienie z dnia 21 września 2017 r., sygn. akt [...]). W dodatkowym oświadczeniu podał, że mieszka w domu rodziców, korzystając z jednego pokoju i nie ponosi żadnych opłat eksploatacyjnych. Oświadczył nadto, że pozostaje w związku małżeńskim i ma jedno dziecko, ale nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego żoną, z którą zawarł umowę o rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Skarżący oświadczył także, że nie jest zarejestrowany w urzędzie pracy, nie otrzymuje żadnych środków pieniężnych ani świadczeń, nie posiada żadnych rachunków bankowych oraz że nie składał żadnych deklaracji podatkowych za 2016 r. i 2017 r. Skarżący w piśmie z dnia 9 stycznia 2018 r. opisał także szczegółowo swoją sytuację zdrowotną, związaną z dolegliwościami bólowymi kręgosłupa oraz z leczeniem i rehabilitacją schorzenia, wskazując, że nie ma możliwości w chwili obecnej podjęcia zatrudnienia. Skarżący nadesłał następujące dokumenty: kopie dokumentacji medycznej, zaświadczenie z urzędu skarbowego, akt notarialny – umowa o ustanowieniu rozdzielności majątkowej z 2005 r., przekazy pocztowe zasiłków chorobowych. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Skarżący ubiega się w tej sprawie o zwolnienie od kosztów sądowych, które na tym etapie sprawy sprowadzają się do wpisu od skargi ustalonego w kwocie [...] zł. Rozstrzygnięcie przedmiotowego wniosku sprowadza się zatem do zbadania, czy spełniona została przesłanka wynikająca z treści art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.), dalej zwanej: "p.p.s.a." Stosownie do jego brzmienia, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym – obejmującym między innymi zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków (art. 245 § 3 p.p.s.a.) – uzależnione jest od wykazania przez nią, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Redakcja tego przepisu nie pozostawia wątpliwości co do tego, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania okoliczności stanu faktycznego, które mogłyby przyczynić się do zastosowania wnioskowanego obecnie dobrodziejstwa procesowego. Tym samym, to na stronie wnioskującej spoczywa ciężar udowodnienia, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Strona powinna zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (por. postanowienie NSA z dnia 30 lipca 2009 r. sygn. akt I FZ 171/09, LEX nr 552205). Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko niezbędne potrzeby egzystencjalnie (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05 –dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a zatem osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie NSA z dnia 19 października 2007 r., II FZ 498/07 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984 r. o sygn. akt UCZ 104/84, Lex nr 8623). Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem skarżący nie wykazał w sposób dostateczny, aby znajdował się w wyjątkowej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Do powyższego wniosku doprowadziły rozpoznającego wniosek analiza złożonych oświadczeń i dokumentów oraz dane wynikające z akt sprawy. Skarżący podał, że jest w upadłości, zawarł ugodę z wierzycielami i od kwietnia 2018 r., rozpocznie spłatę zadłużenia w ratach po [...] zł. Nie pracuje ze względu na stan zdrowia, obecnie nie uzyskuje żadnych dochodów. Nie posiada żadnego majątku, nieruchomości, ani zgromadzonych zasobów pieniężnych (w tym oszczędności). Nie ma rachunków bankowych. Następnie oświadczył, że mieszka z rodzicami, ale nie prowadzi z nimi wspólnego gospodarstwa domowego. Jest żonaty, ale nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego, między małżonkami istnieje ustrój rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Skarżący ma jedno dziecko. Zdaniem referendarza powyższe informacje nie są wystarczające do uznania, że skarżący zasługuje na przyznanie prawa pomocy, które – jak wyżej wskazano - sprowadza się do finansowania udziału w sprawie przez budżet państwa, a więc ogół obywateli. Przy tym rozpoznający wniosek nie kwestionuje powyższych oświadczeń i informacji dotyczących skarżącego. Zauważyć trzeba, że cała argumentacja wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonego na PPF skupia się głównie na złym stanie zdrowia skarżącego, braku dochodów, majątku i zadłużeniu, a pomija on zupełnie inne istotne okoliczności dotyczące jego osoby, a mianowicie że posiada wyższe wykształcenie oraz kwalifikacje do zarządzania nieruchomościami. Nie podał także, dlaczego nie zarejestrował się jako osoba poszukująca pracy. Jak wynika z orzecznictwa: "Orzekając o przyznaniu prawa pomocy sąd powinien mieć na uwadze nie tylko osiągany dochód, ale także samą możliwość zarobkowania przez wnioskującego. Nie można bowiem dopuścić do sytuacji, w której zdolna do podjęcia pracy, jednakże z wyboru niepracująca osoba, korzysta ze środków budżetu państwa w celu prowadzenia swoich spraw przed sądem i nie ponosi żadnego wysiłku, aby w kosztach tych partycypować w jakimkolwiek zakresie" (patrz postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 czerwca 2010 r., sygn. akt I GZ 189/10, Lex nr 643270). Nie negując zatem trudnej sytuacji na rynku pracy, należy jednak stwierdzić, że skarżący z uwagi na swój wiek i jak można domniemywać stan zdrowia nie aż tak zły aby w ogóle nie pracować, a także dobre wykształcenie, mógłby w opinii orzekającego, podjąć dodatkowe zajęcia zarobkowe, chociażby czasowe lub dorywcze i zdobyć środki na zapłatę kosztów sądowych, jeśli nie w całości, to w jakiejś części. Ponadto, wskazać należy, że ocena przesłanek przyznania prawa pomocy musi obejmować całościowo status majątkowy gospodarstwa domowego wnioskodawcy, czyli uwzględniać sytuację finansową wszystkich osób, które to gospodarstwo współtworzą czy współkształtują, zwłaszcza partycypując w kosztach utrzymania. Powyższe okoliczności, w powiązaniu z ustaleniami, dotyczącymi sytuacji rodzinnej, rodzą zaś poważne wątpliwości co do tego, czy skarżący podaje wyczerpujące dane w tym zakresie, a tym samym o swojej sytuacji finansowej i możliwościach płatniczych. Mianowicie skarżący pozostaje w związku małżeńskim i wezwany, w trybie art. 255 p.p.s.a. o nadesłanie m.in. dodatkowych oświadczeń dotyczących sytuacji majątkowej i wysokości dochodów żony, nie uczynił zadość temu wezwaniu, wskazując jedynie na nieprowadzenie z nią wspólnego gospodarstwa domowego oraz rozdzielność majątkową małżeńską. Tymczasem, okoliczność pozostawania skarżącego w związku małżeńskim ma istotne znaczenie dla oceny jego zdolności płatniczych w postępowaniu sądowym. Stosownie bowiem do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2017 r., poz. 682, dalej: "k.r.i.o.") oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków. Należy mieć również na względzie art. 23 k.r.i.o., który stanowi, iż małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy. Jak wynika z postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjny z dnia 2 lipca 2009 r. (sygn. akt I FSK 216/09), obowiązek alimentacyjny nie jest uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Obowiązku tego nie wyłącza zatem nawet rozdzielność majątkowa małżeńska, która w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.i.o.) i orzeczenia separacji (art.614 § 1 k.r.i.o., por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2009 r., II OZ 1142/09, opubl. w Lex pod nr 582903). Z tych względów, skoro skarżący pozostaje w związku małżeńskim i nie ma orzeczonej separacji z żoną, powinien złożyć oświadczenie i ewentualnie dokumenty konieczne do zbadania także sytuacji majątkowej żony na dzień wniesienia o prawo pomocy. Nakaz zbadania jego sytuacji, a także podania jakichkolwiek informacji o możliwościach otrzymania dodatkowego wsparcia finansowego od żony wynika także z art. 246 § 1 pkt 1 i art. 252 p.p.s.a. Brak takich oświadczeń powoduje, że referendarz sądowy w oparciu o dane zawarte w aktach sprawy zobligowany jest stwierdzić, że skarżący nie wykazał, aby nie mógł ponieść kosztów sądowych w niniejszej sprawie bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Wystosowane wezwanie zawierało bowiem pouczenie, że konsekwencją niezastosowania się do jego treści będzie rozpoznanie wniosku na podstawie akt sprawy. Skoro zatem z akt tych wynika, tj. z ww. postanowienia z dnia 21 września 2017 r., sygn. akt[...], że żona skarżącego posiada majątek w postaci nieruchomości oraz otrzymuje dochody z wynajmu oraz z prac dorywczych, które po potrąceniu rat kredytu wynoszą [...] zł, to w ocenie referendarza sądowego, jest to wystarczające do stwierdzenia, że skarżący może uzyskać pożyczkę od żony na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Ponadto, z akt sprawy wynika, że skarżący de facto pozostaje na utrzymaniu rodziców, przyznał, iż mieszka w ich domu i nie ponosi kosztów utrzymania. Wobec tego, sytuacja finansowa rodziców skarżącego, wprawdzie niewykazana we wniosku, ale również kształtuje możliwości finansowe skarżącego. Nie jest wykluczone zatem, że również zarobki rodziców mogłyby wpłynąć w sposób dodatni na możliwości opłacenia przez skarżącego kosztów sądowych. W tym miejscu przychodzi zauważyć, że zgodnie z podzielanym przez orzekającego poglądami orzecznictwa, jak przykładowo wyrażonym w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 listopada 2015 r., sygn. akt II OZ 1140/14, Lex nr 1533899, "Przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie prowadzi się dochodzenia, szczególnie w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych strony nie są znane, gdyż uchyla się ona od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy." Wobec powyższego, przyjąć należało, że wątpliwości budzi całokształt podanych okoliczności mający wpływ na ocenę możliwości płatniczych skarżącego. Skarżący nie zobrazował w pełni swojej sytuacji finansowej i rodzinnej. Nie sposób wykluczyć, że strona celowo wykazuje jedynie takie dane, które mogłyby świadczyć o jej trudnej sytuacji finansowej, aby zwiększyć szansę uzyskania prawa pomocy. Zauważyć należy, że w sytuacji, w której wnioskodawca nie przedstawia wszystkich okoliczności dotyczących jego sytuacji finansowej, bądź też przedstawia niepełne lub niejasne dane – co miało miejsce w niniejszej sprawie – powinien liczyć się z tym, że referendarz sądowy nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania prawa pomocy. Przyznanie tego prawa jest bowiem uzależnione od przeprowadzenia rzetelnej analizy zdolności finansowej wnioskodawcy, a ta jest możliwa jedynie na podstawie wysokości rzeczywiście uzyskiwanych dochodów, posiadanych środków finansowych i ponoszonych wydatków. Jak już wyżej zaznaczono, to ubiegający się o uczynienie w jego wypadku odstępstwa od zasady ponoszenia przez strony kosztów postępowania (art. 199 p.p.s.a.) winien wykazać, że zachodzi wskazana w ustawie (p.p.s.a.) podstawa do tego. Uchylając się od przedstawienia wszystkich potrzebnych w tym przedmiocie danych czy dokumentów, musi liczyć się z tym, że brak jest podstaw do pozytywnego rozpatrzenia jego żądania. Z uwagi bowiem na wyjątkowość instytucji prawa pomocy przyznanie jej, i to w jakimkolwiek zakresie, nie może budzić wątpliwości rozpoznającego wniosek. Jeśli zaś takowe istnieją, to jedynym możliwym sposobem rozpoznania wniosku strony jest odmowa przyznania prawa pomocy. Biorąc pod uwagę powyższe skarżący nie wykazał, że spełnia on przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, to jest, że nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 258 § 2 pkt 7 p.ps.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.