I SO/Sz 3/17

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie - Aleksandra Jawoszek po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. R. A. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych p o s t a n a w i a: odmówić wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. J. R. A., w dniu 4 maja 2017 r. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, mających powstać w związku ze skargą na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w S. z dnia [...] r. W uzasadnieniu wniosku wnioskodawca podał, że od [...] r. prowadził działalność gospodarczą w postaci komisu samochodowego i pośrednictwa bankowego pod firmą "[...]" J. A. w S. Na skutek prowadzonego postępowania kontrolnego przez dyrektora urzędu kontroli skarbowej w zakresie rozliczenia podatku VAT za lata 2006-2009, wnioskodawca popadł w depresję, która po hospitalizacji, ostatecznie doprowadziła go do trwałej niezdolności do pracy. Od [...] r. wnioskodawca jest na rencie, ustalonej do czerwca br. i oczekuje na posiedzenie komisji orzeczniczej, która orzeknie o dalszej niezdolności do pracy. Z uwagi na chorobę oraz zajęcie kont bankowych, wnioskodawca był zmuszony zawiesić działalność gospodarczą (dowód: wydruk z CEIDG, zawieszenie od dnia 25.04.2017 r. ) Świadczenie rentowe wnioskodawcy wynosi [...] zł brutto, [...] zł netto (dowód: zaświadczenie z dnia 27.04.2017 r.). Wnioskodawca wskazał, że są to jego jedyne dochody. Z żoną B. A. wnioskodawca ma rozdzielność majątkową choć mieszkają razem i wnioskodawca pozostaje na jej utrzymaniu. Jednakże nie ma szans na uzyskanie od żony pożyczki na konieczne opłaty sądowe, których wysokość odpowiada pięciu miesięcznym świadczeniom rentowym. W tej sytuacji przy aktualnym stanie zdrowia i otrzymywanych świadczeniach wnioskodawca nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, a ewentualna odmowa zwolnienia pozbawi go możliwości skontrolowania decyzji, którą uważa za niezgodną z prawem. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i osobach wspólnie prowadzących gospodarstwo domowe, wnioskodawca podał żonę. W oświadczeniu o stanie majątkowym wpisał jedynie ½ udziału we własności lokalu mieszkalnego o pow. [...] m kw. o szacunkowej wartości [...] zł. Odnośnie do stanu majątkowego żony, wnioskodawca oświadczył, że nie jest mu znany jej stan majątkowy, poza posiadaniem ½ udziału w ww. lokalu mieszkalnym, w którym wspólnie mieszkają, a na którym ustanowione są dwie hipoteki, jedna na rzecz banku, druga - Skarbu Państwa. W rubryce formularza dotyczącej dochodów wnioskodawca wskazał swoje świadczenie rentowe w kwocie [...] zł netto, a także podał, że żona prowadzi działalność gospodarczą, wskazując, iż nie posiada wiedzy co do wysokości osiąganych przez nią dochodów z tego tytułu. Wnioskodawca podał również, że posiada zobowiązania, w tym: zobowiązanie podatkowe, określone w zaskarżonej decyzji na kwotę [...] zł (bez odsetek), zobowiązania podatkowe za 2008 i 2009 r. w łącznej kwocie [...] zł (bez odsetek). Wydatki wnioskodawcy to: koszty leczenia (zakup leków) w kwocie [...] zł miesięcznie, zakupu żywności w kwocie ok. [...] zł, wydatki na przejazdy komunikacją miejską w kwocie ok. [...] zł. Wskazano także, że stałe wydatki związane z utrzymaniem mieszkania – czynsz, opłaty za media, ubezpieczenie i inne koszty ponosi żona. Wykonując wezwanie starszego referendarza sądowego z dnia 11 maja 2017 r., wnioskodawca nadesłał następujące dokumenty: 1. zaświadczenie organu rentowego z dnia 30 maja 2017 r. o wysokości renty za maj 2017 r. (w kwocie [...] zł); 2. kopię deklaracji PIT-36 wnioskodawcy za 2016 r. informacji PIT/B, w której odnotowano przychody z renty w kwocie [...] zł, z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie [...] zł, dochód w kwocie [...] zł; 3. wydruk z programu księgowego "Program Fakt" za okres od stycznia do kwietnia 2017 r., w tym: Obliczenie dochodu, Podsumowanie księgi, ewidencja sprzedaży i zakupów VAT w zakresie działalności "[...]" J. A. (przychód i obrót w kwocie [...] zł, zakupy usług księgowych w kwocie [...] zł); 4. dokumenty dotyczące kredytu mieszkaniowego spłacanego wspólnie przez małżonków (miesięczna rata [...] zł) w [...] Bank, kredytu samochodowego spłacanego przez żonę wnioskodawcy (rata miesięczna [...] zł); 5. dokumenty dotyczące wydatków na mieszkanie i innych opłat stałych – faktury VAT oraz potwierdzenia realizacji przelewów z banku [...] za opłaty za energię elektryczną, za usługi telekomunikacyjne, za gaz, ubezpieczenie, za wodę; 6. kopię wypisu z aktu notarialnego Rep A Nr [...] z 13.09.2011 r. stanowiącego umowę o ustanowieniu rozdzielności majątkowej między małżonkami; 7. kopię deklaracji PIT-36L, informacje PIT/B żony wnioskodawcy za 2016 r. (odnotowano przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie [...] zł, koszty uzyskania przychodów w kwocie [...] zł, stratę w kwocie [...] zł); 8. kopię deklaracji PIT-5L na zaliczkę miesięczną na podatek dochodowy według stawki 19% żony wnioskodawcy (przychód w kwocie [...] zł, koszty uzyskania przychodów w kwocie [...,] zł, dochód w kwocie [...] zł); 9. wydruk z programu księgowego "Program Fakt" za okres od stycznia do kwietnia 2017 r., dotyczący działalności gospodarczej żony wnioskodawcy, w tym: Obliczenie dochodu, Podsumowanie księgi, ewidencja sprzedaży i zakupów VAT (przychód kwocie [...] zł, wydatki w kwocie [...] zł, dochód w kwocie [...] zł); 10. wyciągi z czterech rachunków bankowych oraz z rachunku walutowego (w euro) żony skarżącego za okres od 01.12.2016 r. do 02.06.2017 r. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718, ze zm., dalej: "p.p.s.a."), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Żądanie zwolnienia od kosztów sądowych jest wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, stosownie do art. 245 § 3 p.p.s.a. Co do zasady, strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie. Prawo pomocy, jako instytucja o charakterze wyjątkowym, powinno być zatem stosowane w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin są odstępstwem od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Podkreślić należy, że strona wnosząc skargę do sądu winna się liczyć z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych w sprawie i wygospodarować na ten cel odpowiednie środki, ograniczając niezbędne wydatki bądź gromadząc oszczędności. Prawo pomocy jako instytucja o charakterze wyjątkowym może mieć zastosowanie tylko wobec osób, które znajdują się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, w szczególności wobec osób, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Powinno być udzielane przede wszystkim osobom szczególnie ubogim, nieposiadającym stałego dochodu oraz majątku. Analiza złożonego wniosku oraz zgromadzonych dokumentów prowadzi do wniosku, że wnioskodawcy nie można zaliczyć do takich osób, dlatego jego wniosek nie mógł zostać uwzględniony. Wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe z żoną, w chwili obecnej otrzymuje rentę z tytułu niezdolności do pracy w kwocie ok. [...] zł, którą przeznacza na wydatki związane z leczeniem, żywnością oraz na przejazdy. Od kwietnia br. ze względu na zły stan zdrowia wnioskodawca zawiesił działalność gospodarczą, przychody, jakie uzyskał od stycznia do kwietnia 2017 r., wynoszą ok. [...] zł. Z dokumentów wynika, że za 2016 r. nie deklarował przychodów z działalności gospodarczej. Z żoną wnioskodawca ma rozdzielność majątkową, pomimo wezwania, nie przedstawił jej stanu majątkowego, podając jedynie, że posiada ona ½ udziału we wspólnym lokalu mieszkalnym. Natomiast przedłożył dokumentację księgową, deklaracje podatkowe oraz wyciągi z rachunków bankowych swojej żony, z których wynika, że za 2016 r. deklarowała ona przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie [...] zł, koszty uzyskania przychodów w kwocie [...] zł, stratę w kwocie [...] zł, zaś za okres od stycznia do kwietnia 2017 r. uzyskała przychód kwocie [...] zł, wydatki w kwocie [...] zł, dochód w kwocie [...] zł. Wnioskodawca we wniosku nie podał, jaką kwotą środków pieniężnych miesięcznie z tytułu działalności gospodarczej dysponuje jego żona, wskazując na brak wiedzy i rozdzielność majątkową małżeńską. Tymczasem z nadesłanych dokumentów - jak wyżej wskazano - wprost wynika, że B.A. uzyskuje znaczne przychody. Pamiętać należy, że w przypadku przedsiębiorców, miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego. Istotniejsze zatem jest to, że żona wnioskodawcy uzyskuje przychody z działalności gospodarczej i że przychody te kształtują się na wysokim poziomie. Bilans przychodów i kosztów tworzony jest tymczasem na potrzeby rozliczeń podatkowych, na podstawie których trudno oceniać realne korzyści z prowadzenia działalności gospodarczej w sensie ekonomicznym. Gdyby bowiem brać pod uwagę jedynie dochody żony wnioskodawcy, należałoby stwierdzić, że jej działanie w obrocie profesjonalnym jest nielogiczne i nieopłacalne, skoro prowadzi nierentowną działalność. O możliwościach finansowych żony wnioskodawcy świadczą również obroty na rachunkach bankowych. Wyciągi z rachunków bankowych wskazują na występowanie wielu transakcji, dokonywane są one regularnie, z dużą częstotliwością i w znacznych kwotach (np. wpłaty na rachunek nr [...] kwot: 11.05.2017 r. – [...] zł, 15.05.2017 r. – [...] zł, 25.05.2017 r. – [...] zł, na rachunek [...]: 26.01.2017 r. – [...] zł, 10.02.2017 r. – [...] zł, 28.02.2017 r. – [...] zł, 20.03.2017 r. – [...] zł, 27.04.2017 r. – [...] zł, na rachunek nr [...]: 21.03.2017 r. – [...], 07.04.2017 r. – [...], 18.04.2017 r. – [...], 25.05.2017 r. – [...]. W zasadzie jednak nie występuje sytuacja, w której znaczącą przewagę stanowią transakcje obciążeniowe nad transakcjami uznaniowymi. Kwoty bankowych operacji obciążeniowych są równoważone przez odpowiednie kwoty operacji uznaniowych. Wnioskodawca we wniosku twierdzi, że nie może uzyskać od żony pomocy finansowej, jednakże należy podkreślić, że okoliczność pozostawania wnioskodawcy w związku małżeńskim ma istotne znaczenie dla oceny jego zdolności płatniczych w postępowaniu sądowym. Stosownie bowiem do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2017 r., poz. 682, dalej: "k.r.i.o."), oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków. Należy mieć również na względzie art. 23 k.r.i.o., który stanowi, iż małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy. Jak wynika z postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjny z dnia 2 lipca 2009 r. (sygn. akt I FZ 216/09, dostępne w CBOSA), obowiązek alimentacyjny nie jest uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Obowiązku tego nie wyłącza zatem nawet rozdzielność majątkowa małżeńska, która w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.i.o.) i orzeczenia separacji (art.614 § 1 k.r.i.o., por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2009 r., sygn. akt II OZ 1142/09, opubl. w Lex pod nr 582903). W orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych do obowiązków tych zalicza się nie tylko utrzymanie, ale również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r. o sygn. akt II CZ 80/89, opubl. w Lex pod nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r. o sygn. akt I CZ 37/67, opubl. w Lex pod nr 6155; postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. o sygn. akt GZ 71/04; postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2015 r. o sygn. akt I GZ 317/15, dostępne w CBOSA). W tej sytuacji należy stwierdzić, że kwota uzyskiwanych przez żonę przychodów i środków pieniężnych, jakimi faktycznie obraca pozwala, w ocenie starszego referendarza sądowego, po opłaceniu kosztów utrzymania, a nawet rat kredytów wygospodarować środki pieniężne, aby wspomóc wnioskodawcę w związku z obowiązkiem ponoszenia opłaty sądowej od wszczętej przez niego sprawy sądowej. Wobec tego nie jest możliwe uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonego w niniejszej sprawie, biorąc pod uwagę wyłącznie podnoszone przez wnioskodawcę okoliczności związane z jego aktualną niezdolnością do pracy, zawieszeniem działalności gospodarczej oraz przyczynami tego stanu (działania organów kontroli). Powoływane okoliczności są tylko subiektywnym przekonaniem strony o braku możliwości uiszczenia kosztów sądowych. Samo zaś subiektywne przeświadczenie o braku środków nie może stanowić podstawy do przyznania prawa pomocy. Prawo pomocy może być przyznane, jeżeli zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Powoływane okoliczności z pewnością wpłynęły negatywnie na kondycję finansową wnioskodawcy, jednakże sytuacja majątkowa i możliwości finansowe całej rodziny nie upoważniają do stwierdzenia, iż wnioskodawca nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Poniesienie tych kosztów nie spowoduje, że rodzina zostanie pozbawiona środków na niezbędne utrzymanie. Jak już wcześniej wskazano, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje wtedy, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych lub jakichkolwiek kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W niniejszej sprawie wnioskodawca przesłanek do przyznania prawa pomocy nie wykazał. Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1, § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.