I SA/Wa 175/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dorota Apostolidis po rozpoznaniu w dniu 7 września 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu I.W. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 maja 2018 r., sygn. akt I SA/Wa 175/18 w sprawie ze skargi I.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszy alimentacyjnego postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Wnioskiem z dnia [...] lutego 2018 r., złożonym na urzędowym formularzu, skarżąca I.W. wystąpiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Wnioskodawczyni wskazała, że prowadzi samotnie gospodarstwo domowe, utrzymując się z wynagrodzenia za pracę ([...]) oraz alimentów otrzymywanych na córkę ([...]). Oświadczyła również, że koszty utrzymania mieszkania i zobowiązania bankowe przewyższają jej dochody, gdyż wynoszą około [...]. Podała także, że jej stałe wydatki dotyczą spłaty kredytu ([...]), czynszu za mieszkanie ([...]), opłat za media ([...]), zakupu leków ([...]) oraz korzystania z komunikacji miejskiej ([...]). Referendarz sądowy zarządzeniem z dnia 7 marca 2018 r. zobowiązał wnioskodawczynię do uzupełnienia złożonego wniosku w terminie 7 dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy, poprzez przedstawienie kopii zawartej umowy o pracę, na podstawie której strona otrzymuje wynagrodzenie wskazane we wniosku, wyciągu ze wszystkich posiadanych przez wnioskodawczynię rachunków bankowych wraz z historią dokonanych na nich operacji od dnia [...] stycznia 2018 r., a także kopii dokumentów (rachunków, faktur, przelewów) potwierdzających ponoszenie wydatków wskazanych w formularzu PPF. Zarządzeniem z dnia 9 kwietnia 2018 r. na wniosek wnioskodawczyni został przedłużony termin sądowy na złożenie ww. dokumentów. W piśmie z dnia [...] maja 2018 r., wnioskodawczyni oświadczyła, że w dacie udzielania odpowiedzi nie posiada już zatrudnienia, załączając kserokopie umowy o pracę zawartą w dniu [...] kwietnia 2018 r. z [...] na czas określony do dnia [...] czerwca 2019 r. oraz kserokopię pisma ww. pracodawcy z dnia [...] kwietnia 2018 r. zawierające oświadczenie o rozwiązaniu ze skarżącą umowy o pracę i zwalniającą ją do końca dwutygodniowego okresu wypowiedzenia z obowiązku świadczenia pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. Wnioskodawczyni wskazała, że poszukuje innej pracy. Podała również, że jej miesięczne wydatki na utrzymanie odnoszą się do opłacania czynszu za mieszkanie ([...]), energii elektrycznej ([...]), gazu ([...]), korzystania z komunikacji miejskiej ([...]), internetu i TV ([...]), korzystania z dwóch telefonów komórkowych ([...]). Postanowieniem z dnia 15 maja 2018 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w pkt 1 odmówił przyznania wnioskodawczyni prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata, w pkt 2 umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia referendarz sądowy wyjaśnił, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Warunek ten stanowił podstawę oceny żądania wnioskodawczyni wyłącznie w zakresie, w jakim dotyczyło ono wniosku o ustanowienie adwokata. Pozostała część żądania odnosząca się do zwolnienia od kosztów sądowych była bowiem bezprzedmiotowa. Wnioskodawczyni jest zwolniona z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w rozpoznawanej sprawie. Zwolnienie to wynika z mocy prawa (art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.). Referendarz uznał, że ze względu na ustawowe zwolnienie wnioskodawczyni z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, zbędne stało się rozpoznawanie jej wniosku w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, co prowadziło do umorzenia postępowania w tej części na podstawie art. 249a p.p.s.a. Odnosząc się do wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata, referendarz sądowy stwierdził, że wniosek w tym zakresie nie mógł zostać uwzględniony, gdyż wnioskodawczyni nie wykazała, aby nie była w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazał, że nie przesądza to jednak, iż skarżąca dysponuje wystarczającymi środkami finansowymi, aby we własnym zakresie opłacić koszt ustanowienia pełnomocnika, jeżeli jego udział w postępowaniu skarżąca uznaje za konieczny, pomimo że nie jest zobowiązana do podjęcia określonych czynności procesowych objętych przymusem adwokacko-radcowskim, ale stwierdza jedynie, że przedstawiona we wniosku sytuacja materialna nie pozwala na przyjęcie jakichkolwiek stanowczych wniosków w tym względzie. Referendarz wskazał, że w dotychczasowym orzecznictwie sądowoadministracyjnym jednolicie przyjmuje się, że ciężar udowodnienia istnienia okoliczności, które mogłyby stanowić podstawę przyznania prawa pomocy, spoczywa na stronie. To wnioskodawca, formułując żądanie przyznania prawa pomocy, w celu jego poparcia jest zobowiązany przedstawić pełną informację o swojej sytuacji materialnej w sposób wskazany w formularzu PPF, a gdyby to okazało się niewystarczające, stosownie do art. 255 p.p.s.a., przedłożyć dodatkowe dokumenty i złożyć wyjaśnienia. W przypadku, gdy wnioskodawca nie spełni powyższego zobowiązania, przyjąć należy, że zachodzi sytuacja uniemożliwiająca ustalenie rzeczywistej sytuacji majątkowej zainteresowanego. W tym zakresie referendarz przytoczył postanowienia NSA z dnia 29 grudnia 2015 r., sygn. II OZ 1324/15, z dnia 12 kwietnia 2011 r., sygn. II OZ 260/11, z dnia 5 kwietnia 2016 r., sygn. I OZ 286/16; z dnia 15 listopada 2013 r., sygn. I OZ 1083/13. Referendarz sądowy wskazał, że niewyjaśnione pozostawały podstawowe kwestie, od których uzależniona jest ocena zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Dotyczą one rzeczywistych źródeł dochodów, które pozwalają stronie ponosić koszty własnego utrzymania. Referendarz zauważył, że zarówno we wniosku z dnia [...] lutego 2018 r., jak i w piśmie uzupełniającym wniosek z dnia [...] maja 2018 r. wnioskodawczyni określiła swoje stałe wydatki w sposób, który nakazywał uznać, że nie znajdowały one w zakresie swojej wysokości pokrycia w uzyskiwanych przez nią dochodach. Okoliczność ta sprawiała, że sam fakt utraty zatrudnienia nie mógł powodować, iż wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien podlegać uwzględnieniu, skoro powyższe dochody z pracy wykonywanej nie mogły być od początku uznawane za jedyne źródło faktycznych dochodów skarżącej. Referendarz zwrócił uwagę na nieścisłości w treści wniosku, które dotyczyły oświadczenia, iż strona nie uzyskuje innych środków aniżeli przez nią wymienione w formularzu, gdy z samego uzasadnienia skargi wynikało, że skarżąca korzysta z daleko idącej pomocy finansowej osoby trzeciej określonej mianem "przyjaciela". Zdaniem referendarza, z punktu widzenia wymogu ustalenia rzeczywistej sytuacji materialnej wnioskodawczyni powyższe informacje musiały zostać uznane za kluczowe dla oceny wniosku. Niemożność doprowadzenia do ich ustalenia musiała skutkować odmową przyznania wnioskodawczyni prawa pomocy w zakresie przez nią określonym. Referendarz zaznaczył również, że wpływ na tę ocenę miało równocześnie to, że wbrew zobowiązaniu wskazanemu w zarządzeniu z dnia 7 marca 2018 r. wnioskodawczyni nie przedłożyła wyciągu z posiadanego przez siebie rachunku bankowego wraz z historią dokonanych na nim operacji, pomimo że z treści złożonej skargi domniemywać należało, że taki rachunek w Banku [...]skarżąca posiada. Strona również nie przedstawiła kopii dokumentów (rachunków, faktur, przelewów) potwierdzających ponoszenie wydatków wskazanych w formularzu PPF, co uznać należało za konieczne już z uwagi na sam sposób ich przedstawienia, który został oparty na operowaniu w opisie równymi kwotami zobowiązań ("kredyty – [...]"; "czynsz – [...]"), przez co deklarowane kwoty mogły być uważane co najwyżej za odpowiadające w mniejszym lub większym stopniu faktycznie ponoszonym wydatkom. Referendarz zauważył także, że wątpliwości budziła zasadność ponoszenia przez wnioskodawczynię kosztów użytkowania dwóch telefonów komórkowych. Takie same wątpliwości budziło twierdzenie, iż ponoszone przez wnioskodawczynię opłaty z tego tytułu wynoszą [...], co jest kwotą co do zasady rażąco niewspółmierną do przyjętych na rynku telekomunikacyjnych opłat i taryf za usługi świadczone przez telekomy. Referendarz wskazał, że nawet jeżeli oświadczenie w powyższym zakresie odpowiadało rzeczywiście ponoszonym przez stronę zobowiązaniom, to w kontekście spełnienia przesłanki, o której mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., uwzględnieniu mogą podlegać wyłącznie koszty koniecznego utrzymania, do których zauważony istotnie zawyżony ciężar finansowy użytkowania dwóch telefonów nie mógł zostać zaliczony. W ocenie referendarza, nie mniejsze zastrzeżenia powoduje wskazana przez stronę opłata za "światło" (koszt [...]), która nie koresponduje z przeciętnymi kosztami zużywanej przez jedną osobę energii elektrycznej, szczególnie, jeżeli mają one mieć, jak zastrzeżono w piśmie z dnia 4 maja 2018 r., wymiar miesięczny. Nie zgadzając się postanowieniem referendarza wnioskodawczyni wniosła sprzeciw. W jego uzasadnieniu wskazała, że jest osobą bezrobotną (dowód: dokumentacja znajdująca się w Urzędzie Pracy przy ul. [...]), nie posiada żadnego dochodu ani prawa do zasiłku (dowód: dokumentacja znajdująca się w Urzędzie Pracy przy ul. [...] i Urzędzie Skarbowym [...]), nie korzysta już z pomocy żadnego mężczyzny, a więc nie korzysta z pomocy "osoby trzeciej", jej w długi w [...] świadczą o jej tragicznej sytuacji finansowej, która się pogarsza (dowód: wgląd w jej zadłużenie wobec Banku), nie jest w stanie zapłacić czynszu w całości, płaci go tylko częściowo (dowód: wgląd w jej zadłużenie w siedzibie Spółdzielni [...]). Do sprzeciwu nie załączono żadnych dokumentów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302), dalej jako: p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W myśl § 2 p.p.s.a. wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Wskazać należy, że zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przewidują możliwość przyznania stronom postępowania prawa pomocy. Prawo pomocy może być przyznane stronie w zakresie całkowitym (art. 245 § 2 p.p.s.a.) lub częściowym (art. 245 § 3 p.p.s.a.), przy czym jego przyznanie uzależnione jest od spełnienia przez stronę ustawowo przewidzianych przesłanek. W rozpoznawanej sprawie wnioskodawca zwolniona jest z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych z mocy ustawy. Zwolnienie to wynika z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., zgodnie z którym strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Słusznie zatem starszy referendarz sądowy uznał, że rozpoznawanie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy, w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych, stało się zbędne i postępowanie w tym zakresie podlegało umorzeniu na mocy art. 249a p.p.s.a. Odnosząc się natomiast do wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata stwierdzić należy, że referendarz sądowy dokonał prawidłowej oceny, że w sprawie nie zaistniały przesłanki uzasadniające jego uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), a w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Z treści powołanego przepisu wynika, że to na wnoszącym wniosek o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności, które mogłyby stanowić podstawę do przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie jest zatem uzależnione od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. W rozpoznawanej sprawie wnioskodawczyni nie przedstawiła jakichkolwiek dokumentów, z wyjątkiem kserokopii umowy o pracę z dnia [...] kwietnia 2018 r. na czas określony oraz kserokopii pisma pracodawcy z dnia [...] kwietnia 2018 r. zawierające oświadczenie o rozwiązaniu ze skarżącą tej umowy o pracę, ani informacji na poparcie twierdzeń co do wysokości uzyskiwanych dochodów, ponoszonych wydatków, jak również jej sytuacji osobistej, majątkowej i finansowej, wskutek czego dokonanie kompleksowej oceny jej stanu majątkowego nie było możliwe, co powoduje, że nie można było uwzględnić wniosku. Same twierdzenia wnioskodawczyni bez przedstawienia jakichkolwiek dokumentów na ich poparcie oraz nie ujawnianie wszystkich informacji co do jej kondycji finansowej uniemożliwia przyznanie prawa pomocy. Zauważyć należy, że to wnioskodawczyni powinna przedstawić dokumentację obrazującą jej sytuację finansową i nie czyni zadość temu obowiązkowi wskazanie, jak to uczyniono w sprzeciwie, że dokumentacja dotycząca jej sytuacji finansowej możliwa jest do wglądu w różnych instytucjach. Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej wnioskodawczyni w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne. Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.