I SA/Wa 1997/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Sobielarska /spr./ Sędziowie WSA Elżbieta Lenart Asesor WSA Joanna Skiba Protokolant referendarz sądowy Aneta Trochim-Tuchorska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 sierpnia 2006 r. sprawy ze skargi P. Z. na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] września 2005 r., nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania uprawnień do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza granicami państwa polskiego oddala skargę. Minister Infrastruktury decyzją z dnia [...].09.2005, r. nr [...] po rozpatrzeniu odwołania P. Z. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] .07.2004 r. nr [...] odmawiającej potwierdzenia posiadania przez P. Z. uprawnień do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa uchylił powyższą decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ przedstawił następująco stan faktyczny: Wojewoda [...], działając na podstawie art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczeniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz. U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39). decyzją z dnia [...] lipca 2004 r. znak: [...] orzekł o odmowie stwierdzenia posiadania przez P. Z. uprawnień do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego. W uzasadnieniu powyższej decyzji organ wojewódzki stwierdził, iż P. Z. repatriował się w 1957 r., z zatem w myśl powołanej ustawy nie jest osobą uprawnioną do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego. Od powyższej decyzji odwołanie do Ministra Infrastruktury wniósł P. Z., żądając przyznania odszkodowania za mienie pozostawione we wsi T., powiat [...], woj. [...]. Rozpatrując sprawę organ oparł się na treści powołanej ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. , która określa zasady zaliczania na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., za pozostawienie których miały przysługiwać świadczenia przewidziane w: 1) układzie z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności Białoruskiej z terytorium Polski; 2) układzie z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski; 3) układzie z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad, dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski; 4) umowie z dnia 6 lipca 1945 r., między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR, i o ich ewakuacji do Polski, i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej - białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski, i o ich ewakuacji do ZSRR. Zgodnie zaś z art. 2 powołanej ustawy prawo do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego przysługuje właścicielom tych nieruchomości, jeżeli spełniają łącznie następujące warunki: 1) zamieszkiwali w dniu 1 września 1939 r. na terenach, o których mowa w art. 1, byli w tym dniu obywatelami polskimi i opuścili te tereny w związku z wojną rozpoczęta w 1939 r.; 2) posiadają obywatelstwo polskie. Uwzględniając powyższe organ uznał, że uprawnienie do zaliczenia wartości mienia pozostawionego poza obecnymi granicami państwa polskiego przysługuje osobom, które repatriowały się do kraju na podstawie układów wymienionych w art. 1 ustawy oraz spełniającym dodatkowo przesłanki określone w art. 2 ust. 1 ustawy. W razie zaś śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego, prawo do zaliczenia wartości nieruchomości przysługuje łącznie wszystkim jego spadkobiercom, jeżeli posiadają oni obywatelstwo polskie albo jednemu z nich wskazanemu przez pozostałych spadkobierców. Ponieważ pozostawiona nieruchomość znajduje się obecnie na terenie Ukrainy, wobec czego organ stwierdził, iż ewakuacja ludności polskiej z tego terenu odbywała się w trybie układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S. R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski. Ewakuacja dotyczyła jedynie tych osób, które wyraziły chęć ewakuowania się, co do przyjęcia których wyrażona jest zgoda Rządu Ukraińskiej S.R.R. i Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Chęć ewakuowania się mogła być wyrażona ustnie jak i pisemnie. Z załączonej do akt kserokopii karty ewidencyjnej repatrianta Nr [...] wynika, iż Pan P. Z. powrócił do kraju w dniu 15 maja 1957 r. Zatem, zdaniem organu P. Z. nie jest osobą, o której mowa w art. 1 układu z dnia 22 września 1944 r., bowiem powrócił do kraju na podstawie umowy z dnia 25 marca 1957 r. zawartej pomiędzy Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej (Dz. U. Nr 47, poz. 222). Umowa ta umożliwiła powrót do Polski osobom narodowości polskiej, które nie skorzystały z prawa do repatriacji na podstawie wcześniejszych umów. Umowa ta nie jest jednak wymieniona w art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. Organ podniósł, iż we wniosku o wydanie decyzji potwierdzającej posiadanie uprawnień P. Z. wskazał, że właścicielem pozostawionej nieruchomości był jego ojciec –P. Z., a organ pierwszoinstancyjny nie ustalił daty repatriacji do kraju właściciela nieruchomości. Poza tym w aktach sprawy brak jest postanowienia o nabyciu spadku po P. Z., a zatem wątpliwości organu budzi na jakiej podstawie organ wojewódzki ustalił strony postępowania. Od decyzji Ministra Infrastruktury z dnia [...].09.2005 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył P. Z.. W uzasadnieniu podniósł, że do Polski przyjechał w ramach repatriacji 15.05.1957 r., a jego ojciec także P. Z. pozostał na Ukrainie, gdyż nie chciał opuszczać ziemi na której się urodził. Jego ojciec zmarł na Ukrainie w 1979 r. Nie zostało przeprowadzone postępowanie spadkowe ani na Ukrainie, ani w Polsce. Władza ukraińska zabrała cały majątek ojca ([...]) do kołchozu w 1950 r., [...] natomiast rozebrano. Sądził, że przyjeżdżając do Polski w 1957 r. otrzyma ziemię i gospodarstwo poniemieckie, a jak się okazało, otrzymali je osoby z centralnej Polski, a nie Polacy z Ukrainy, Litwy czy Białorusi. Opisuje swoje ciężkie warunki życiowe w jakich znalazła się jego rodzina po przyjeździe do Polski, oraz stwierdza, że do tej pory nie otrzymał żadnej rekompensaty za majątek ojca, a potrzebuje pieniędzy ze względu na swój stan zdrowia. W odpowiedzi na skargę Minister Infrastruktury podtrzymał swoje stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd Administracyjny sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonych aktów lub czynności organów administracji publicznej. Kontrola sądu sprowadza się zatem do zbadania, czy organy administracji w toku rozpoznawania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Przedmiotem postępowania odwoławczego w niniejszej sprawie było poddanie kontroli decyzji uchylającej decyzję Wojewody [...] z dnia [...].07.2004 r. odmawiającej potwierdzenia posiadania przez P. Z. uprawnień do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego na poczet ceny sprzedaży, albo opłat z tytułu użytkowania nieruchomości Skarbu Państwa. Dokonując w ramach kontroli legalności zaskarżonej decyzji na podstawie analizy znajdującego się w aktach sprawy materiału dokumentacyjnego, sąd uznał, że nie narusza ona prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Podstawę rozpoznania niniejszej sprawy stanowią przepisy ustawy z dnia 12.12. 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz. U. z 2004 r., Nr 6, poz. 39). Z treści przepisów art. 1 i 2 powołanej wyżej ustawy - w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji - wynika, że spadkobierca właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego jest uprawniony do prawa zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego, w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., za pozostawienie których miały przysługiwać świadczenia przewidziane w tzw. układach "republikańskich" (art. 1 pkt 1-3 ustawy) oraz umowie z dnia 6 lipca 1945 r. (art. 1 pkt4 ustawy), jeżeli posiada obywatelstwo polskie i stale zamieszkuje na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, co najmniej od dnia wejścia w życie tej ustawy (od dnia 30 stycznia 2004 r.). Spadkobierca, o którym mowa wyżej może skutecznie domagać się realizacji prawa do zaliczenia, w przypadku, gdy właściciel pozostawionego mienia zamieszkiwał w dniu 1 września 1939 r. na terenach, o których mowa w art. 1 ustawy, był w tym dniu obywatelem polskim i opuścił te tereny w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. (art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy). Literalne brzmienie art. 1 pkt 1-4 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. wyklucza zatem potwierdzenie prawa do zaliczenia w stosunku do wnioskodawcy, którego spadkobierca nigdy nie był repatriantem, cały czas mieszkał na Ukrainie i tam zmarł w 1979 r. W ocenie Sądu nie można jednak dokonywać interpretacji przepisu art. 1 powołanej wyżej ustawy, bez uwzględnienia relacji istniejących pomiędzy umowami, o których mowa w art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r., a umową z dnia 10 lipca 1957 r. oraz wzajemnego stosunku przepisu z art. 1 do przepisu art. 2 tej ustawy, jak to uczynił Minister Infrastruktury w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Brzmienie art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. nie pozostawia wątpliwości co do tego, że prawo do rekompensaty uzależnione zostało od treści wiążących Państwo Polskie umów międzynarodowych. Innymi słowy, przytoczone unormowanie odsyła do postanowień układów zawartych przez PKWN w dniu 9 września 1944 r. z Rządami Ukraińskiej SRR i Białoruskiej SRR oraz w dniu 22 września 1945 r. z Rządem Litewskim SRR o ewakuacji obywateli polskich z terytorium tych Republik oraz postanowień umowy z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem ZSRR o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR i o ich ewakuacji do Polski i o prawie zmiany obywatelstwa osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski i o ich ewakuacji do ZSRR. Układy te nie zezwalały osobom ewakuowanym na dysponowanie ich majątkiem nieruchomym. Równało się to pozbawieniu obywateli polskich ewakuowanych z ZSRR prawa własności do ich majątku nieruchomego. Stosownie do postanowień każdego z wymienionych układów z 1944 r., zawartych w ich art. 3 pkt 6, osobom ewakuowanym zwracana była wartość pozostawionego po ewakuacji dobytku ruchomego i pozostawionych nieruchomości (w przypadku układu z Litewską SRR z wyjątkiem ziemi) według oceny ubezpieczeniowej lub oceny pełnomocników i przedstawicieli stron zgodnie z ustawami obowiązującymi w Państwie Polskim i w przygranicznych republikach radzieckich. W umowach tych chodziło zatem o zobowiązanie się do świadczeń ekwiwalentnych za mienie faktyczne pozostawione, bez różnicowania sytuacji prawnej repatriantów w zależności od przyczyny pozostawienia mienia na terenie ZSRR (por. uchwała SN z dnia 20 września 1990 r., sygn. akt III AZP 6/90, ONSC 1991/5-6/56). Państwo Polskie zobowiązało się w układach z 1944 r. (art. 3 pkt 6 każdego z układów) do zapłaty ekwiwalentu za to mienie. W ten sposób postanowienia tych układów zostały włączone do polskiego prawa wewnętrznego i z tej racji mogą stanowić dla obywatela polskiego źródło praw podmiotowych (por. uchwała SN z dnia 30 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 1/90, ONSC 1990/10-11/129). Odmiennie prawa majątkowe obywateli polskich repatriowanych do kraju uregulowane zostały w umowie z dnia 25 marca 1957 r. zawartej pomiędzy Rządem PRL i Rządem ZSRR w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji ze Związku Radzieckiego osób narodowości polskiej, ratyfikowanej w Warszawie w dniu 23 maja 1957 r. (Dz. U. Nr 47, poz. 222). Umową tą zapewniono osobom narodowości polskiej, posiadającym w dniu 17 września 1939 r. obywatelstwo polskie, prawo do repatriacji w trybie indywidualnym, a przy tym zezwolono na wywóz mienia osobistego użytku oraz na rozporządzenie mieniem, jak również na zbycie nieruchomości i przekazanie uzyskanych środków pieniężnych na ich rachunek w Narodowym Banku Polskim. Zakończenie repatriacji określono na dzień 31 grudnia 1958 r. Treść tej umowy pozwala na stwierdzenie, że repatriowani na jej podstawie obywatele polscy utracili własność pozostawionych na terenie ZSRR (na terenach, które po zakończeniu II wojny światowej nie weszły w skład Rzeczypospolitej Polskiej) nieruchomości, gdy nie mogli nimi rozporządzić w sposób przewidziany postanowieniami umowy, tj. zbycie nieruchomości i przekazanie uzyskanych środków pieniężnych na rachunek zbywającego w Narodowym Banku Polskim - art. 8 pkt b i c umowy z 1957 r. (por. uchwała SN z dnia 10 kwietnia 1991 r., sygn. akt III CZP 84/90, ONSC 1991/8-9/97). Wprawdzie ta ostatnia umowa nie zawiera odpowiednika art. 3 pkt 6 układów "republikańskich", jednakże była kontynuacją (a więc miała charakter uzupełniający) uprzednio zawartych umów ewakuacyjnych, których zasadniczych postanowień nie zmieniała. Wynika to zresztą wyraźnie z celów umowy o uregulowaniu terminu i trybu dalszej repatriacji osób narodowości polskiej, które nie wyjechały do Polski na podstawie poprzednio zawartych umów polsko-radzieckich. Określonych w art. 3 pkt 6 umów republikańskich zasad ekwiwalentności za pozostawione mienie nie uchyliły postanowienia art. 8 umowy z dnia 25 marca 1957 r., dotyczące możliwości rozporządzenia przez repatriantów ich mieniem, przede wszystkim ze względu na faktyczne i prawne w tym zakresie ograniczenia. Chodziło tu głównie o niedopuszczalność obrotu gruntami, które stały się własnością państwa radzieckiego (por. uchwała SN z dnia 10 kwietnia 1991 r., sygn. akt III CZP 84/90, ONSC 1991/8-9/97). Wynikająca z wszystkich przytoczonych umów ciągłość dążenia do osiągnięcia tego samego celu uczyniła zbędnym powtarzanie "od początku" tych unormowań, które ze swej istoty są wspólne dla nich wszystkich i powinny być jednakowo rozumiane. W konsekwencji, można bronić poglądu, że prawo do zaliczenia przysługuje również osobom repatriowanym na podstawie umowy z dnia 25 marca 1957 r., jeżeli nie rozporządziły one swym mieniem (por. uchwała SN z dnia 30 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 1/90, ONSC 1990/10-11/129). Dodatkowo należy wskazać, że z treści art. 1 w związku z art. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. wynika, że podstawowe znaczenie w sprawach o potwierdzenie prawa do zaliczenia wartości mienia pozostawionego poza granicami państwa polskiego ma ustalenie przez organ przesłanek o charakterze podmiotowym, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 1 i 2 oraz art. 2 ust. 2 powołanej wyżej ustawy oraz przeszkody wymienionej w art. 2 ust. 4 tej ustawy. Postanowienia umów, na podstawie których za pozostawienie nieruchomości poza obecnymi granicami państwa polskiego miały przysługiwać świadczenia w nich określone mają znaczenie drugorzędne lub porządkowe (por. orzeczenie SN z dnia 21 września 1989 r., sygn. akt II CR 369/89, niepublikowane; wyrok SN z dnia 2 maja 1989 r., sygn. akt II CR 84/89, niepublikowany; uchwała SN z dnia 30 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 1/90, ONSC 1990/10-11/1290). Zaprezentowana wyżej linia orzecznicza Sądu Najwyższego, powstała na tle wykładni art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (D. U.z 1989 r. Nr 14, poz. 74 ze zm. ) i w ocenie Sądu zachowuje nadal swoją aktualność na gruncie art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. Fundamentalną zasadą, na jakiej opiera się nasz system prawny, jest bowiem zasada równości obywateli Rzeczypospolitej Polskiej wobec prawa. Zasada ta nie została wprawdzie wyrażona odrębnie w przepisach prawa administracyjnego i cywilnego, wynika ona jednak z art. 2 i art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Realizacja tej zasady, z przyczyn wskazanych wyżej, nakazuje stosowanie takiej wykładni art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r., która wyłączałaby różne traktowanie Polaków, dawnych mieszkańców terenów nie wchodzących obecnie w skład Rzeczypospolitej Polskiej. Polacy ci opuszczali tereny ZSRR w różny sposób. Dopatrując się podobieństwa sytuacji całej społeczności polskiej - mieszkańców dawnych ziem wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej - należy przyjąć, że konieczne jest równe ich traktowanie, odpowiadające poczuciu sprawiedliwości i zasadzie równości obywateli wobec obowiązującego prawa (por. uchwała SN z dnia 10 kwietnia 1991 r., sygn. akt III CZP 84/90, ONSC 1991/8-9/97). Zasadniczą jednak kwestią wymagającą wyjaśnienia na gruncie niniejszej sprawy jest ustalenie czy wnoszący skargę P. Z. (składający również wniosek o zaliczenie) jest faktycznie jedynym spadkobiercą P. Z. właściciela nieruchomości znajdujących się we wsi T., powiat [...], województwo [...], oraz to czy P. Z. - właściciel nieruchomości był repatriantem zgodnie z treścią powyższej ustawy, co słusznie podniósł organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W materiale dokumentacyjnym niniejszej sprawy brak jest bowiem postanowienia o nabyciu spadku, po zmarłym (jak wynika z oświadczenia wnioskodawcy) w 1979 r. na Ukrainie P. Z. właścicielu nieruchomości wyżej opisanej, oraz dokumentu z którego wynikałoby czy był on repatriantem, czy też nigdy nie opuścił na stałe Ukrainy. W toku ponownego rozpoznania sprawy organ pierwszoinstancyjny powinien uzupełnić braki formalne postępowania poprzez ustalenie prawidłowo kręgu spadkobierców właściciela nieruchomości oraz innych istotnych dla sprawy okoliczności z punktu widzenia obecnie obowiązujących przepisów . Zgodnie zaś z treścią art. 27 i 28 ustawy z dnia 8.07.2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości za obecnymi granicami RP (Dz. U. Nr 169, poz. 1418) rozpoznając ponownie sprawę Wojewoda [...] prowadzić ją będzie już na podstawie powyższej ustawy. Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30.08.2002 r. -Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm) orzekł jak w sentencji.