I SA/Wa 2110/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Tarnowska Sędziowie WSA Gabriela Nowak WSA Jolanta Rudnicka (spr.) Protokolant Michał Samoraj po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 lutego 2007 r. sprawy ze skargi B. P. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] listopada 2006 r. nr [...] w przedmiocie mienia pozostawionego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2006 r., nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz B. P. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] listopada 2006 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2006 r., nr [...] orzekającą o odmowie B. P., L. K., R. B. i M. B. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu powyższej decyzji organ odwoławczy podał, że wnioskiem z dnia [...] czerwca 2005 r. B. P. wystąpiła do Wojewody [...] z wnioskiem o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami państwa polskiego w miejscowości B., rejonie [...], obwodzie [...], na terenie obecnej [...]. Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] sierpnia 2006 r., nr [...] orzekł o odmowie potwierdzenia B. P., L. K., R. B. i M. B. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Państwa Polskiego w miejscowości B.. Wojewoda uznał, że właścicielka pozostawionego mienia W. B. wraz z dziećmi przybyła do Polski w 1957 r., a więc nie repatriowała się w ramach umów międzynarodowych, o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Dowodem potwierdzającym ten fakt jest kserokopia Karty Repatriacyjnej na nazwisko W. B. wydana [...] października 1957 r. Organ wywodził, że z kopii Karty Repatriacyjnej można wnioskować, iż repatriacja W. B. wraz z dziećmi nastąpiła po zawarciu umowy z dnia 25 marca 1957 r., zawartej pomiędzy Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Skarżąca i uczestnicy postępowania są spadkobiercami W. B.. Wojewoda podkreślił również, że strony nie przedłożyły dowodów wskazujących, że właścicielka nieruchomości do chwili opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej była represjonowana przez władze państwa obcego, względnie aresztowana lub w inny sposób pozbawiona możliwości opuszczenia terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i powrotu w trybie tzw. układów republikańskich z 1944 r. Przesłanką konieczną dla przyjęcia spełnienia przesłanek z art. 1 ust. 2 wymienionej powyżej ustawy z 8 lipca 2005 r. jest wykazanie przymusu zastosowanego wobec właściciela mienia przy opuszczeniu byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Ze znajdującego się w aktach sprawy odpisu zaświadczenia wydanego przez Ambasadę Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w ZSSR (Pełnomocnego Przedstawiciela Rządu ds. Repatriacji) wynika, że W. B. w czasie repatriacji w latach 1945 - 1946 nie wyjechała do Polski, ponieważ nie mogła rozliczyć się z państwem z podatku państwowego. Organ odwoławczy podzielił stanowisko Wojewody, że ustawa z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie dotyczy osób, które pozostawiły nieruchomości w związku z repatriacją, która nastąpiła na podstawie umowy zawartej 25 marca 1957 r. pomiędzy Polską Rzeczypospolitą Ludową a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSSR osób narodowości polskiej. Umowa ta nie zawierała żadnych zobowiązań państwa polskiego w przedmiocie przyznania rekompensat za mienie pozostawione poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Organ odwoławczy wyraził pogląd, że ustawodawca ustanawiając w powołanej powyżej ustawie z 8 lipca 2005 r. przesłankę "innych okoliczności związanych z wojną" i nie wymieniając przykładowo takich okoliczności uznał za takie okoliczności te, które zmusiły osoby do opuszczenia byłych ziem państwa polskiego i które mają związek z rozpoczętą w 1939 roku wojną, a więc będące także jej następstwem. Jako przykłady takich okoliczności organ odwoławczy wskazał sytuacje, gdy wskutek bezpośrednich działań wojennych rozpoczętych w 1939 r. właściciel nieruchomości został wywieziony na Syberię, znalazł się poza obszarem byłego terytorium II Rzeczypospolitej, jako jeniec wojenny lub robotnik przymusowy, czy jako żołnierz polskich sił zbrojnych na zachodzie powrócił do kraju w innym trybie, niż przewidywały to umowy republikańskie z 1944 r. lub zmuszony był do wyjazdu na skutek innych prześladowań. Takich okoliczności strona nie wykazała ani w postępowaniu przed organem pierwszej instancji (będąc do tego wzywana w piśmie Wojewody z dnia [...] marca 2006 r.), ani w odwołaniu od decyzji Wojewody. Organ odwoławczy podkreślił również, że zgodnie z art. 2 powołanej wyżej ustawy z 8 lipca 2005 r. właściciel nieruchomości pozostawionych poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej musi legitymować się tytułem własności do pozostawionych nieruchomości. Tymczasem w aktach sprawy znajduje się poświadczony za zgodność z oryginałem dokumentu - odpis Zaświadczenia Archiwalnego "Państwowego Archiwum [...] Obwodu" stwierdzający, iż W. B. posiadała do 1952 r. - [...] ha ziemi, dom mieszkalny i zabudowania gospodarskie we wsi B., rejon [...], obwód [...]. Minister Skarbu Państwa podzielił zatem stanowisko Wojewody, zawarte w uzasadnieniu decyzji odmawiającej B. P., L. K., R. B. i M. B. prawa do rekompensaty, iż ustawa z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie dotyczy osób, które pozostawiły nieruchomości w związku z repatriacją, która nastąpiła na podstawie umowy zawartej 25 marca 1957 r. między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSSR osób narodowości polskiej oraz że wnioskujący o ustalenie prawa do rekompensaty nie spełniają przesłanek z art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. tj. przymusu w opuszczeniu byłych terenów Rzeczypospolitej Polskiej. Skargę na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] listopada 2006 r. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie B. P., wnosząc o jej uchylenie. Skarżąca powołując się na art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie zgodziła się z interpretacją tego przepisu przez organy orzekające w sprawie, bowiem jej zdaniem przepis ten nie wyklucza prawa do rekompensaty osób, które niekoniecznie na skutek represji opuściły byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a uczyniły to na skutek innych okoliczności związanych z wojną. Skarżąca wskazała, że jej matka podjęła starania o repatriację przed wejściem w życie umowy z 25 marca 1957 r. pomiędzy Polską a ZSRR, o czym świadczy zaświadczenie z dnia [...] stycznia 1957 r. wydane przez Ambasadę Polską w ZSRR, w którym fuguje adnotacja, że prosi się matkę skarżącej i jej rodzinę o przyśpieszenie powrotu do Polski. Według skarżącej twierdzenie organu odwoławczego, że warunkiem koniecznym potwierdzenia prawa do rekompensaty jest wykazanie przymusu zastosowanego wobec właściciela mienia pozostawionego poza dawnymi granicami Polski, jest niezgodne z prawem, gdyż żaden przepis prawa nie uzależnia prawa do rekompensaty od zastosowania wobec właściciela nieruchomości przymusu. W skardze podano również, że przyczyna opuszczenia przez jej matkę wraz z dziećmi terytorium obecnej [...] była złożona, a składało się na nią wiele okoliczności, które zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio były skutkami wojny. W piśmie z dnia [...] lutego 2007 r. skarżąca podtrzymując zarzuty skargi stwierdziła dodatkowo, że z akt sprawy wynika jednoznacznie, że jej matka W. B. była zaliczona do pierwszej repatriacji, lecz ze względu na to, że "władze sowieckie zabrały cały majątek i pieniądze nie mogła opłacić podatku i dlatego wyjazd się opóźnił". W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wnosił o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie wymaga podkreślenia, że Wojewódzki Sąd Administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości, kontrolę - pod względem zgodności z prawem - zaskarżonych aktów lub czynności administracji publicznej, przy czym kontrola Sądu sprowadza się do zbadania, czy organy administracji w toku rozpoznawania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Dokonując w ramach kontroli legalności zaskarżonej decyzji analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego Sąd uznał zasadność złożonej skargi. Organy obu instancji zgodnie przyjęły, że z brzmienia art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) wynika, iż uprawnienia, o których mowa w ustawie nabyły wyłącznie osoby, które poddały się procedurze repatriacji przewidzianej w wymienionymi w niej porozumieniami międzynarodowymi i spełniają inne, określone w ustawie warunki. Wobec takiej interpretacji przepisów powyższej ustawy oraz niekwestionowanego faktu, że matka skarżącej W. B. powróciła do Polski w czasie obwiązywania umowy z dnia 25 marca 1957 r. zawartej pomiędzy Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej (Dz. U. 1957 r., Nr 47, poz. 222), który to akt nie jest wymieniony w art. 1, będącej podstawą orzekania, ustawy z 8 lipca 2005 r., organy obu instancji postępowanie dowodowe w zakresie ustalenia przesłanek z art. 1 ust. 2 powyższej ustawy ograniczyły do wezwania skarżącej do przedstawienia dokumentów potwierdzających fakt prześladowania i zmuszenia W. B. do opuszczenia przez nią wraz z dziećmi nieruchomości położonych poza obecnymi granicami kraju. Przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy pojawiło się więc zagadnienie, czy osoby, które repatriowały się na podstawie umowy z 25 marca 1957 r. zawartej pomiędzy Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich nie mają prawa do rekompensaty i uprawnień przewidzianych ustawą z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz czy, organy orzekające w oparciu o przepisy ustawy z 8 lipca 2005 r. powinny badać przesłanki z art. 1 ust. 2 tej ustawy (skoro umowa z 25 marca 1957 r. nie jest wymieniona w art. 1 ust. 1 tej ustawy), a jeśli tak, to, czy organy mogą poprzestać na wezwaniu ubiegającego się o przyznanie rekompensaty do wykazania zastosowania wobec nich, bądź ich poprzedników prawnych prześladowania i zmuszenia do opuszczenia swoich nieruchomości. Aby odpowiedzieć na tak postawione pytania, należy dokonać wykładni przepisów ustawy z 8 lipca 2005 r. przy uwzględnieniu orzecznictwa, które pod rządami poprzednich ustaw, regulujących problematykę tzw. mienia zabużańskiego odgrywało bardzo poważną rolę poprzez interpretowanie wówczas obowiązujących przepisów prawa w sposób szeroki, korzystny dla obywateli i zgodny ze społecznym poczuciem sprawiedliwości. W ocenie składu orzekającego w tej sprawie nie można interpretować aktualnie obowiązującej ustawy z 8 lipca 2005 r. w oderwaniu od wcześniejszej utrwalonej linii orzeczniczej. W tym miejscu należy zwrócić uwagę, że Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z dnia 17 grudnia 1987 r. (III CZP 68/87, publ. OSNCP 1988, nr 6, poz. 74), uznającej dopuszczalność powództwa o ustalenie pozostawienia mienia nieruchomego na terenach nie wchodzących w skład obecnego państwa polskiego, podkreślił, że na równi z osobami, które powróciły do kraju na podstawie umów zawartych w latach 1944 - 1957, powinny być traktowane osoby, które nie mogły poddać się procedurze ewakuacyjnej, określonej w umowach, gdyż w tym okresie z przyczyn od siebie niezależnych nie przebywały w ZSRR. Dotyczyło to głównie osób, które zbiegły na obecne terytorium Polski w obawie przed represjami, deportacjami i zsyłkami. Ten kierunek orzecznictwa został utrzymany w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 1990 r. (III CZP 4/90, niepubl.), a następnie w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1990 r. (III CZP 84/90, publ. OSNC 1991/8-9/97), której nadano moc zasady prawnej. Stosownie do tej uchwały - "Przewidziane w art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tekst jednolity: 1989, Nr 14, poz. 74 ze zm.) prawo do zaliczenia wartości mienia pozostawionego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego przysługuje obywatelom polskim, zamieszkałym w dniu 1 września 1939 r. na tych terenach, którzy po tym dniu opuścili je w związku z rozpoczętą wojną 1939 r. i zamieszkują w Polsce". W uzasadnieniu powyższej uchwały Sąd Najwyższy podkreślił, że z gramatycznej wykładni omawianego przepisu wynikałoby, że wyłącznie osoby, które ewakuowały się w trybie umów międzynarodowych mogą skorzystać z prawa do rekompensaty, lecz kryteria obiektywne (wynikające z brzmienia przepisu) nie mogą być jedyną podstawą ocen zachowań Polaków, którzy w związku z rozpoczętą w 1939 r. wojną znaleźli się poza dawnymi granicami państwa polskiego. Powszechnie bowiem wiadomo, że obywatele polscy zamieszkujący na tzw. ziemiach wschodnich, byli po dniu 17 września 1939 r. całkowicie pozbawieni ochrony prawnej i poddani powszechnej dyskryminacji prawnej. Stosując zaś na tle takiej sytuacji kryteria subiektywne w ocenie zachowań Polaków nie można ich odrywać od indywidualnych warunków, w jakich znalazły się poszczególne osoby, bo to w konsekwencji decydowało o sposobie opuszczenia przez te osoby terenów włączonych do ZSRR i przybyciu do Polski. Sąd Najwyższy podkreślił również, że fundamentalną zasadą polskiego systemu prawnego jest zasada równości obywateli wobec prawa i zasada ta nakazuje stosowanie takiej wykładni przepisu, która wyłączałaby różne traktowanie Polaków, dawnych mieszkańców ziem wschodnich. Taki kierunek wykładni przepisów regulujących problematykę mienia zabużańskiego reprezentował również Trybunału Konstytucyjnego w orzeczeniu z dnia 10 czerwca 1987 r. (P 1/87, OTK 1/1987). Z kolei w orzeczeniu z dnia 19 grudnia 2002 r. (K 33/02, publ. OTK-A 2002/7/97), dotyczącym wyłączeń możliwości zaliczania wartości mienia pozostawionego na wschodzie, przewidzianych w art. 212 i 213 ustawy o gospodarce nieruchomościami i w art. 17 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa, Trybunał Konstytucyjny wskazując na niekonstytutywność powyższych przepisów nawiązał również do "układów republikańskich" i konstytucyjnej zasady równego traktowania wszystkich obywateli wobec prawa. Na podkreślenie zasługuje fakt, że powyższy wyrok Trybunału Konstytucyjnego oraz orzecznictwo Sądu Najwyższego były podstawą do podjęcia inicjatywy ustawodawczej i zostały przywołane w uzasadnieniu ustawy z 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz. U. z 2004 r., Nr 6, poz. 39). Wola ustawodawcy nie zawężania kręgu osób uprawnionych do skorzystania z prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia mienia na terenach ziem wschodnich znalazła swój wyraz w redakcji art. 1 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. Gdyby niezbędnym warunkiem do uznania uprawnień do rekompensaty był fakt repatriacji wyłącznie w ramach akcji zorganizowanej na podstawie wymienionych w art. 1 ust. 1 ustawy porozumień międzynarodowych, to w oczywisty sposób zbędny byłby zapis art. 1 ust. 2 ustawy, który stanowi, że przepisy ustawy stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić dotychczasowe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Obecna regulacja prawna obejmuje zatem szeroką grupę Zabużan. Organy orzekające w sprawie, jako okoliczności wypełniające dyspozycję powyższego przepisu wskazały wywózkę na roboty do Niemiec, powołanie do wojska, powrót z szeregów wojska po zakończeniu działań wojennych. Dokonując wykładni pojęcia "zmuszony" należały odwołać się do znaczenia tego pojęcia według słownika języka polskiego. Otóż według słownika języka polskiego słowo "zmusić", czy "zmuszać" rozumieć należy jako: "skłonić wywierając nacisk, presję, stosując przymus" (Mały Słownik Języka Polskiego Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 1995 r.). Ustawa z 8 lipca 2005 r. nie precyzuje, co należy uważać za wspomniane "zmuszanie", a zatem trzeba uznać, że przymus pod wpływem, którego działali obywatele polscy opuszczający tereny ziem wschodnich mógł mieć różny charakter (np. uzasadniona obawa o własne lub osób najbliższych życie i zdrowie, przymus ekonomiczny, przymus bezpośredni). Należy podkreślić, że ustawodawca nie zawęził środków dowodzenia powyższej przesłanki jedynie do możliwości wykazania jej w oparciu o dowód z dokumentu, a zatem stosownie do art. 75 § 1 kpa, jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W przedmiotowej sprawie organ pierwszej instancji poprzestał jedynie na wezwaniu skarżącej do udokumentowania tych okoliczności w piśmie z dnia [...] marca 2006 r. nie przeprowadzając samodzielnie żadnego postępowania dowodowego dotyczącego tej kwestii. W sprawie uczestniczą również pozostałe dzieci W. B. - L. B. oraz spadkobiercy C. B., do których organ o wyjaśnienie tych okoliczności się nie zwracał. Organ odwoławczy nie poczynił w tym kierunku żadnych ustaleń powołując się na ustalenia organu pierwszej instancji i wymieniając pismo tego organu z dnia [...] marca 2006 r. W ocenie Sądu, choć ustawa z 8 lipca 2005 r. w art. 1 ust. 1 nie wymienia expressis verbis umowy międzynarodowej z 25 marca 1957 r. w oparciu, o którą nastąpiła repatriacja W. B., to ma ona także zastosowanie do konkretnych przypadków repatriacji, która nastąpiła na podstawie umowy z 1957 r. Już w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 30 maja 1990 r. (III CZP 1/90, OSNC 1990/10-11/129) Sąd Najwyższy stwierdził, że osobom repatriowanym na podstawie ustawy z 25 marca 1957 r., które przed dniem 1 września 1939 r. zamieszkiwały w Polsce, pozostawiły tam majątek nieruchomy i nie rozporządziły nim z przyczyn od nich niezależnych - przysługują uprawnienia z obowiązującego (w dacie wydania uchwały) art. 88 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. W uzasadnieniu powyższej uchwały Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że umowa z 25 marca 1957 r. była kontynuacją uprzednio zawartych umów ewakuacyjnych, co wynikało z jej tytułu, preambuły i postanowień. Postanowienia te w art. 8 dotyczyły mienia ruchomego, które repatriant mógł zabrać a były to przedmioty osobistego użytku i przedmioty niezbędne do wykonywania zawodu. Jednakże możliwość rozporządzenia majątkiem nieruchomym ograniczała się (i to niejednokrotnie, a najczęściej iluzorycznie) do rozporządzenia tylko budynkiem mieszkalnym lub innym budynkiem, a nie gruntem, który stał się własnością państwa radzieckiego. W tym kontekście brak ustaleń przez organy orzekające w sprawie, czy W. B. a jeśli tak, to w jaki sposób i w jakich okolicznościach rozporządziła należącym do niej majątkiem, a to wobec treści zaświadczenia Archiwalnego Państwowego Archiwum [...] Obwodu (k. 40), ma istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia wydanego w sprawie. Mając na uwadze powyższe Sąd uznał, że decyzje wydane przez organy obu instancji naruszają art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6, 7, 8, 75 § 1, 77 i 80 kpa, i z tych powodów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w związku z art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku. Orzeczenie o kosztach postępowania znajduje uzasadnienie w art. 200 powołanej ustawy.