I SA/Wa 775/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Gabriela Nowak Sędziowie WSA Iwona Kosińska WSA Marta Kołtun-Kulik (spr.) Protokolant specjalista Aleksandra Borkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 sierpnia 2016 r. sprawy ze skargi H. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] kwietnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia alimentacyjnego i zobowiązania do jego zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] września 2012 r. nr [...]. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] kwietnia 2016 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] września 2012 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego i zobowiązania do jego zwrotu. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym. Prezydent Miasta [...] ww. decyzją orzekł w pkt 1) o uznaniu, że kwota [...] zł wypłacona w styczniu i lutym 2009 r. z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych: R. S. i P. S. jest nienależnie pobranym świadczeniem, zaś w pkt 3) tej decyzji wezwał H. S. (przedstawiciela ustawowego uprawnionych dzieci) do jej zwrotu. W uzasadnieniu, organ wyjaśnił, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznano decyzją z dnia [...] listopada 2008 r., nr [...] na okres od dnia 1 października 2008 r. do dnia 30 września 2009 r. w wysokości [...] zł miesięcznie na rzecz R. S. i w wysokości [...] zł na rzecz P. S. Dnia 10 sierpnia 2010 r. organ, z pisma Prokuratury [...] w [...], powziął wiadomość, że dłużnik alimentacyjny w styczniu i lutym 2009 r. dokonał wpłat alimentów bezpośrednio do rąk H. S. Powołując przepis art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2012 r., Prezydent uznał świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w wyżej wskazanych okresach za nienależnie pobrane, zaś na podstawie art. 23 ust. 1 powołanej ustawy zobowiązał wierzycielkę do ich zwrotu. Nie zgadzając się z powyższą decyzją H. S. wniosła od niej odwołanie wskazując, że kwoty otrzymane od dłużnika były alimentami zaległymi. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], decyzją z dnia [...] kwietnia 2016 r., podzieliło stanowisko organu pierwszej instancji, przywołując jednak niezasadnie przepis art. 2 pkt 7 lit. d) w brzmieniu po nowelizacji ustawy z dnia 7 września 2007 r., dokonanej ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212). Organ odwoławczy stwierdził, że bezsporne jest, iż H. S. w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego otrzymała bezpośrednio od dłużnika alimentacyjnego alimenty. W sytuacji zaś, gdy osoba uprawniona otrzymuje alimenty od osoby zobowiązanej, bez względu na to czy są to bieżące alimenty, czy alimenty zaległe, wówczas wykluczona jest możliwość przyznania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Przepisy ustawy nie uzależniają, bowiem uznania wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane od okresu, za który strona otrzymuje świadczenie. Istotny jest sam fakt, że strona w okresie, w którym otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego otrzymuje również alimenty. Kolegium podniosło, że obowiązujące w powyższym zakresie regulacje prawne nie dopuszczają, aby jednocześnie wpływały alimenty od osoby zobowiązanej i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, nawet wtedy, gdy w sumie otrzymywane świadczenia dają kwotę odpowiadającą tej zasądzonej wyrokiem sądowym. Wypłacenie świadczenia z funduszu alimentacyjnego w sytuacji, gdy osoba uprawniona otrzymuje alimenty, skutkuje, w myśl powołanej wyżej ustawy, bądź wstrzymaniem ich wypłaty i uchyleniem decyzji przyznającej takie świadczenia, potrąceniem z bieżąco wypłacanych świadczeń z funduszu (art. 23 ust. 5 ustawy) albo orzeczeniem o konieczności zwrotu wypłaconych świadczeń wraz z odsetkami, jako nienależnie pobranych. Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławcze w [...] z dnia [...] kwietnia 2016 r. wniosła H. S., przedstawiając w niej szczegółowe stanowisko w sprawie. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje, że zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] kwietnia 2016 r. oraz poprzedzająca ją decyzja Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] września 2012 r. w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego i zobowiązania do jego zwrotu – naruszają prawo. W pierwszej kolejności wskazać należy, że decyzja przyznająca świadczenia z funduszu alimentacyjnego osobom uprawnionym, tj. P. S. i R. S. została wydana przez Prezydenta Miasta [...] w dniu [...] listopada 2008 r., nr [...]. Decyzja ta (jak wynika z akt sprawy) była zmieniana, zaś w wyniku odwołania skarżącej rozstrzygnięcia Prezydenta Miasta [...] w tym zakresie były uchylane. Ostatecznie, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 r., nr [...] uchyliło decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] czerwca 2011 r. zmieniającą ww. decyzję z dnia [...] listopada 2008 r. oraz decyzję po niej następującą z dnia [...] grudnia 2010 r., nr [...] i umorzyło postępowanie przed organem I instancji w niniejszej sprawie. Powyższe oznacza, że uprawnienia do świadczenia z funduszu alimentacyjnego zostały przyznane przed dniem 1 stycznia 2012 r., co ma istotne znaczenie z punktu widzenia zastosowania właściwych przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, dalej jako: "u.o.p.o.u.d.a." Zgodnie bowiem z art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212) - sprawy o świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. Do dnia 1 stycznia 2012 r. (wejścia w życie ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r.) art. 2 pkt 7 lit. d) u.o.p.o.u.d.a. posiadał brzmienie" "ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty". Przepis ten w przywołanym kształcie, ze względu właśnie na datę wydania decyzji traktującej o przyznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego, ma zastosowania w sprawie. Ponadto, zgodnie z treścią art. 23 ust. 1 u.o.p.o.u.d.a., przywoływanym również w decyzji przez organ I instancji, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Wynika z tego, że obowiązek zwrotu świadczenia może zostać orzeczony dopiero wówczas, gdy określone świadczenie uznane zostanie w sposób ostateczny za nienależne. Tak więc, dopiero gdy uprawomocni się decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane, może być orzeczony zwrot tego świadczenia. Wadliwe jest więc jednoczesne orzekanie w obu tych kwestiach, w jednej decyzji administracyjnej, jak uczynił to organ I instancji, a nie dostrzegł tego organ odwoławczy. Przedstawione stanowisko znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyroki: NSA z 15 marca 2016 r., sygn. akt I OSK 1570/14; z 22 lipca 2010 r., sygn. akt I OSK 620/10; WSA w Bydgoszczy z 5 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Bd 1263/11; WSA w Poznaniu z 13 lipca 2011 r., sygn. akt IV SA/Po 438/11 - publ. CBOSA). O rozgraniczeniu w art. 23 ww. ustawy decyzji ustalającej należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń od decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń stanowi również przepis art. 23 ust. 2 ustawy, z którego wynika, że należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna, oraz przepis art. 23 ust. 4 ustawy, który stanowi, że nie wydaje się decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy sygn. akt II SA/Bd 846/11, publ. CBOSA). Wobec powyższego, zaskarżona decyzja i decyzja organu I instancji, są niezgodne z prawem. W przedmiotowej sprawie organ I instancji w jednej decyzji ustalił wysokość nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz orzekł o jego zwrocie wraz z ustawowymi odsetkami, natomiast Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało tę decyzję w mocy. Skoro więc dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy niezbędne jest ostateczne zakończenie postępowania w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń, a dopiero następnie otwiera się droga do orzekania w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, to tym samym należało zaskarżoną decyzję i decyzję organu I instancji uchylić z uwagi na wskazane naruszenie wyżej powołanych przepisów prawa materialnego. Ponadto, obie wydane w sprawie decyzje należało uchylić również ze względu na naruszenie wyżej powołanego art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy. W uzasadnieniu decyzji, organ I instancji stwierdził, że sytuacja powstania świadczeń nienależnie pobranych z funduszu alimentacyjnego miała miejsce w miesiącu lutym 2009 r., albowiem w tym miesiącu wierzycielka pobrała nie tylko świadczenia z funduszu alimentacyjnego ale i alimenty bieżące od dłużnika alimentacyjnego w wysokości [...] zł. Tym samym kwota [...] zł wypłacona z funduszu alimentacyjnego w lutym 2009 r. jest nienależnie pobranym świadczeniem. Pomimo takiego uzasadnienia, organ I instancji w pkt 1 sentencji decyzji z dnia 19 września 2012 r. uznaje, że kwota [...] zł wypłacona w miesiącach styczeń i luty 2009 r. jest świadczeniem nienależnym (czyli [...] zł). Powyższa wada, tj. orzekanie w jednej decyzji o ustaleniu świadczenia nienależnego i zobowiązaniu do jego zwrotu, w połączeniu z brakiem spójności pomiędzy sentencją decyzji i jej uzasadnieniem oraz brakiem jakichkolwiek wyliczeń kwot należnych i uiszczonych za przedmiotowy okres, nie pozwalały na zaakceptowanie kontrolowanych decyzji. Zarówno alimenty, jak i zastępujące je świadczenie z funduszu alimentacyjnego, przeznaczone są na bieżące utrzymanie, jednakże (jak słusznie podniosła skarżąca) nie można pomijać regulacji cywilnych, w tym uprawnienia do zaliczenia uzyskiwanych kwot na poczet wymagalnych świadczeń, w tym najdalszych. Pobieranie świadczeń z dwóch źródeł może być istotne tylko wówczas, gdy zostanie dowiedzione, iż dotyczą one tego samego okresu (p. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 listopada 2012 r., sygn. akt I OSK 631/12, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 10 maja 2012 r., sygn. akt IV SA/Gl 754/11, publ. jw.). Tylko wówczas alimenty i świadczenia z funduszu mogą wywoływać stan zadłużenia uzasadniający odpowiednie rozstrzygnięcie. Konieczne zatem było dokonanie kompletnych wyliczeń kwot należnych i uzyskanych, przy ewentualnym czynnym udziale strony, gdyż inaczej weryfikacja jej stanowiska jest dowolna, a ocena prawidłowości stanowiska organu niemożliwa. W konsekwencji, wskazać należy, że zaskarżona decyzja i decyzja organu I instancji, z przyczyn wyżej podanych, wydane zostały z naruszeniem przepisów art. 23 ust. 1, art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz art. 138 § 1 pkt 1, art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. - w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Wobec powyższego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 lit. a) i c) - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2016 r., poz. 718), orzekł jak w sentencji wyroku.