I SAB/Wa 168/10

Referendarz sądowy Grzegorz Antas Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 22 grudnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia [...] w W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi S. A. Sp. z o. o. z siedzibą w W. na bezczynność Prezydenta [...] w przedmiocie rozpatrzenia wniosku o zmianę stawki procentowej opłaty rocznej postanawia odmówić przyznania prawa pomocy Wraz z zażaleniem na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 25 listopada 2010 r. odmawiające dopuszczenia Stowarzyszenia [...] w W. do udziału w sprawie w charakterze uczestnika postępowania sądowego, Stowarzyszenie złożyło wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku z 7 grudnia 2010 r. wynika, że Stowarzyszenia [...] poniosło spore koszty transportowe i korespondencyjne, które aktualnie uniemożliwiają mu uiszczenie opłaty sądowej. Stowarzyszenie wskazało, że pomimo znaczącego zwiększenia o ostatnim czasie przychodów (do 500 zł w 2010 r.), równoczesny wzrost wydatków spowodował stratę w wysokości 60 zł. Zaznaczyło jednocześnie, że od dłuższego czasu nie występowało o przyznanie prawa pomocy. Z zawartego w aktach sprawy zaświadczenia wydanego przez Prezydenta [...] z [...] marca 2010 r. (k. 57) oraz Regulaminu (k. 58) wynika, że Stowarzyszenie [...] jest stowarzyszeniem zwykłym. Działalność Stowarzyszenia, w świetle § 21 regulaminu, opiera się na majątku powstałym ze składek członkowskich. Ich wysokość określa w imieniu Stowarzyszenia jego Prezes (§ 16). Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy zważyć należało, co następuje: W świetle art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Rozważając zasadność przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, przypomnieć w pierwszym rzędzie trzeba, że zgodnie z art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. Nr 79, poz. 855 ze zm.), stowarzyszenie zwykłe prowadzi swoją działalność statutową opierając się na środkach finansowych pochodzących ze składek członkowskich. W odróżnieniu od stowarzyszenia, o którym mowa w rozdziale 2 cyt. ustawy, stowarzyszenie zwykłe nie jest uprawnione do prowadzenia działalności gospodarczej, przyjmowania darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywania dotacji, a także korzystania z ofiarności publicznej. Pomimo ograniczonego sposobu finansowania, z regulacji odnoszącej się do stowarzyszenia zwykłego, wywieść można, że założyciele stowarzyszenia, określając cele i formy działania, zobowiązani są przewidzieć środki finansowe adekwatne do postawionych przed sobą zamierzeń. Reguła ta stanowi rozwinięcie wielokrotnie podkreślanego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowiska, że każde stowarzyszenie, niezależnie od tego, że ma charakter uproszczony i działa na zasadzie non profit, zobowiązane jest do zapewnienia sobie środków na prowadzenie działalności. W postanowieniu z 30 września 2009 r. sygn. II OZ 801/09 NSA jednoznacznie wskazał, że opłacanie składek należy do sfery decyzyjnej danej organizacji. Fakt, iż określone stowarzyszenie rezygnuje z uzyskiwania tych dochodów, czy też ustala składki na bardzo niskim poziomie nie uzasadnia przyznania prawa pomocy i przejęcia ciężaru kosztów postępowania przed sądami przez Skarb Państwa. Ocena ta pozostaje zbieżna z jednolicie przyjmowanym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym poglądem, zgodnie z którym dobrowolne wprowadzenie przez członków stowarzyszenia takich zasad finansowania działalności, które powodują, że stowarzyszenie staje się współfinansowane za pomocą środków publicznych stanowi zaprzeczenie zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z 20.12.2006 r. sygn. II OZ 1433/06; postanowienie NSA z 28 października 2010 r. sygn. II OZ 1076/10). Powyższe względy każą przyjąć, że każde stowarzyszenie, a więc także stowarzyszenie zwykłe, o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku, np. poprzez zwiększenie liczby członków, przekształcenie stowarzyszenia zwykłego w stowarzyszenie statutowe, które stosownie do art. 33 ustawy - Prawo o stowarzyszeniach, jak już wcześniej zostało zauważone, oprócz składek członkowskich może zwiększyć swój majątek poprzez otrzymywanie darowizn, spadków, zapisów, czy też może prowadzić działalność gospodarczą do uzyskania środków na działalność statutową. Mając na uwadze powyższe, twierdzenie wnioskodawcy, że w okresie ostatnich dwóch lat sytuacja finansowa Stowarzyszenia polepszyła się poprzez zwiększenie przychodów, niemniej nie w takim aż stopniu, który pozwalałby wypełnić wszystkie wymogi fiskalne związane z podejmowanymi działaniami statutowymi, nie może zostać ocenione jako wystarczające i powodować uwzględnienia zgłoszonego żądania przyznania prawa pomocy. Wzgląd na przyjęte zasady finansowania działalności stowarzyszeń w aspekcie ich udziału w postępowaniu sądowym każe bowiem uznać, że nie stanowi wykazania braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.) sytuacja, gdy Stowarzyszenie świadomie nadaje w dłuższym okresie czasu (kilkuletnim) własnej działalności szeroki wymiar, uczestnicząc w szczególności na prawach strony w wielu postępowaniach administracyjnych i sądowych, przy czym zorganizowane środki finansowe ze względu na swoją wielkość (strona deklaruje kwoty 750 zł w 2009 r. i 500 zł w roku bieżącym) uniemożliwiają realizowanie celów statutowych, pozwalając w zasadzie na pokrycie jedynie kosztów transportu i korespondencji. Niewątpliwie, Stowarzyszenie [...], tak jak każdy podmiot objęty zakresem art. 246 § 2 p.p.s.a,. może wnosić o objęcie go formą pomocy finansowej określonej w tejże normie. Istotne znaczenie mają w tym przypadku jednakże powody, które stoją za zwróceniem się o przyznanie prawa pomocy, albowiem zorganizowany charakter działalności osób prawnych oraz innych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej każe uznawać za usprawiedliwione co do zasady tylko te podstawy faktyczne żądania, na których wystąpienie podmiot składający wniosek obiektywnie nie miał wpływu, nie mógł się ich spodziewać ani też im zapobiec. Wymaga zauważenia, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego dostrzec można restryktywny sposób postrzegania tychże warunków. W postanowieniu z 1 grudnia 2009 r. sygn. II OZ 1056/09 NSA przyjął, że jeżeli założyciele stowarzyszenia, przyjmując cele swojej działalności, są świadomi, że nie posiadają ani też nie będą w stanie zdobyć środków na jej prowadzenia, to powstaje pytanie o cel działania takiej organizacji, istota działania stowarzyszenia z natury rzeczy wyklucza bowiem przerzucenie kosztów jego działalności na Skarb Państwa. Odmiennie oceniać należy jedynie te sytuacje, w których stowarzyszenie, zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określa sposoby pozyskania środków, z których owe cele będą realizowane, lecz z przyczyn od siebie niezależnych nie jest w stanie z tych sposobów skorzystać. W rozpoznawanym wniosku o prawo pomocy Stowarzyszenie [...] nie wskazało przeszkód, które uniemożliwiałyby pobieranie od członków Stowarzyszenia składek członkowskich w wysokości co najmniej proporcjonalnej do założonej i realizowanej skali działalności. Fakt wydatkowania posiadanych środków na niektóre z celów Stowarzyszenia, mając na uwadze przytoczone wyżej zasady, nie może uzasadniać przeniesienia ciężaru realizowania innych celów prowadzenia działalności statutowej, do których niewątpliwie zaliczać przecież trzeba udział w postępowaniu przed sądem administracyjnym, na rzecz Skarbu Państwa, jeżeli Stowarzyszenie nie podjęło realnych starań o zabezpieczenie środków na swoją działalność. Nie można nie zauważyć, że przyjęte w Stowarzyszeniu zasady finansowania muszą budzić wątpliwości tym bardziej, jeżeli uwzględnić, że jednym z celów Stowarzyszenia (§ 8 pkt 10 regulaminu) jest wsparcie finansowe jego członków i innych osób w wielu różnorakich zakresach działalności (naukowej, oświatowej, ochrony środowiska, ochrony zdrowia, rehabilitacji zawodowej i in). Jeżeli nawet działalność Stowarzyszenia na tymże polu ograniczona jest zapisem, iż realizowana jest ona "w miarę posiadanych środków", to wskazywanie, że większość wydatków Stowarzyszenia absorbują koszty o charakterze technicznym, każe przypisać osobom odpowiedzialnym za finansową stronę działania Stowarzyszenia pełną świadomość co do niewspółmierności celów i zamierzeń Stowarzyszenia oraz przyjętych metod ich realizacji. Przyjęta ocena wniosku uwzględnia to, że wymagane w rozpoznawanej sprawie do uiszczenia przez Stowarzyszenie koszty sądowe nie należą do wysokich, co oznacza, że nie zachodzi w tym przypadku rażąca dysproporcja pomiędzy wysokością środków, których wymóg uiszczenia obciąża Stowarzyszenie a pojmowaną zarówno w sposób abstrakcyjny, jak i konkretny kwotą pieniężną, której nałożony na stowarzyszenie zwykłe obowiązek opłacenia musiałby zostać potraktowany jako obciążenie nadmierne, a przez to niemożliwe do wypełnienia przez jednostkę organizacyjną niezajmującą się działalnością stricte nastawioną na zysk. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 i art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., należało orzec jak w sentencji.