II SA/Wa 1074/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędzia WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Asesor WSA Karolina Kisielewicz, Protokolant sekretarz sądowy Marcin Borkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 lutego 2019 r. sprawy ze skargi małoletnich G.Z. i S.Z. - reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego A.Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) decyzją z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] odmawiającą małoletnim G.Z. i S.Z. (reprezentowanym przez przedstawiciela ustawowego A.Z. – dalej jako skarżąca) przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1383 ze zm.), jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił warunki określone w tym przepisie. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Organ wyjaśnił, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęty jest powszechnie pogląd, że za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Zaś pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb, czy niedostatku, sytuacji życiowej wnioskodawcy, ale zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności, które usprawiedliwiają brak możliwości przyznania danego świadczenia w trybie zwykłym (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 24 lutego 2010 r. sygn. akt II SA/Wa 1923/09, publik. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Prezes ZUS po wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego nie stwierdził zaistnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Wnioskodawczyni nie wykazała bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności, na które ojciec dzieci nie miał wpływu. Z akt sprawy wynika, że wnioskodawczyni udowodniła 19 lat, 1 miesiąc, 10 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dzieci, który zmarł w wieku 51 lat. W 10-leciu przed dniem śmierci ojca dzieci - zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – udokumentowano 3 lata, 6 miesięcy, 11 dni tych okresów. Natomiast przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 6 listopada 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 1056/07, publik. jw.). Z akt sprawy wynika, że od [...] czerwca 1993 r. do [...] maja 1996 r., od [...] października 2002 r. do [...] marca 2004 r., od [...] czerwca 2004 r. do [...] maja 2006 r., od [...] lipca 2006 r. do [...] maja 2007 r., od [...] sierpnia 2008 r. do [...] sierpnia 2009 r. oraz od [...] września 2012 r. do [...] listopada 2015 r. ojciec dzieci nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby w wykazanych okresach ojciec dzieci nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanych okresach nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ojca dzieci, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Odnosząc się do argumentów strony organ stwierdził, iż alkoholizm osoby ubezpieczonej nie jest szczególną okolicznością, uniemożliwiającą wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Pojawienie się choroby nie eliminuje bowiem automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 26 listopada 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 1638/09, publik. jw.). Powoływanie się wyłącznie na fakt alkoholizmu, przy braku orzeczenia o niezdolności do pracy czy jakichkolwiek innych dokumentów wskazujących na pogarszający się stan zdrowia nie może być uznane za szczególną okoliczność, uzasadniającą niewypracowanie wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej (por. wyrok NSA z dnia 19 listopada 2010 r. sygn. akt I OSK 1282/10, publik. jw.). W nawiązaniu do zawartej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy informacji, że ojciec dzieci podejmował prace dorywcze, organ stwierdził, iż świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten bowiem skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Fakt ten nie może zostać uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 10.11.2010 r., sygnatura II SA/Wa 1371/10, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Również sama trudna sytuacja panująca na rynku pracy nie ma charakteru okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, co potwierdza ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych. Także trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] kwietnia 2018 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez A.Z. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości z powodu jej niezgodności z prawem i zasadami współżycia społecznego. W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, iż Prezes ZUS rozstrzygając niniejszą sprawę powinien bezwzględnie kierować się zasadą praworządności, powinien przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej, zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy, czego nie uczynił. Nie bez znaczenia dla wyniku sprawy pozostaje bowiem okoliczność, iż ojciec małoletnich A.Z. popełnił samobójstwo, gdyż leczenie choroby alkoholowej było nieskuteczne. Choroba alkoholowa ojca małoletnich w istocie wyłączyła go z aktywności zawodowej. Wskazane okoliczności powinny przemawiać za uwzględnieniem wniosku o przyznaniu dzieciom skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skargę uznać należy za zasadną. Zgodnie z treścią przepisu art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r. 2107) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem, skarżonej decyzji administracyjnej. Jest więc to kontrola legalności rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i procesowym. Istota sprawy w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do oceny stanu faktycznego przedstawionego przez wnioskodawczynię, przez pryzmat art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 ze zm.). Wyżej przytoczony przepis formułuje przesłanki, których łączne spełnienie determinuje możliwość otrzymania świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są: 1) brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty, 2) niemożliwość podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, 3) brak niezbędnych środków utrzymania. Brak występowania którejkolwiek z powyższych przesłanek uniemożliwia zaś pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie omawianego świadczenia. Słusznie przy tym podkreśla organ, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Przechodząc do realiów niniejszej sprawy wskazać należy, iż brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty należy badać w nawiązaniu do okresu zatrudnienia ubezpieczonego, a więc w odniesieniu do wypracowanych przez niego składek emerytalnych. Należności wypłacane przez ZUS nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które uprawniony odprowadzał w trakcie życia zawodowego. Świadczenie emerytalne czy rentowe stanowi więc wypadkową okresu, przez który uprawniony budował kapitał początkowy odprowadzając składki na ubezpieczenie. Istotne znaczenie ma więc to, czy okres przez jaki strona podlegała ubezpieczeniu jest adekwatny do wieku uprawnionego. Świadczenie w drodze wyjątku jest bowiem świadczeniem pochodnym w stosunku do okresu ubezpieczenia – patrz wyrok WSA w Warszawie z dnia 10 kwietnia 2017 r. sygn. akt II SA/Wa 1307/16 (publik. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W sytuacji, gdy okolicznością niesporną w sprawie był fakt, że na przestrzeni aktywności zawodowej ociec małoletnich A.Z. wypracował ponad 19 lat okresów zaliczanych do świadczeń emerytalno-rentowych, należało ustalić przyczynę braku zatrudnienia w okresie poprzedzającym powstanie całkowitej niezdolności do pracy datowanej na dzień śmierci wymienionego. Skarżąca podnosiła w toku postępowania, iż przyczyną zaistniałego stanu rzeczy było bezrobocie oraz choroba alkoholowa A.Z.. W piśmie z dnia [...] kwietnia 2016 r. wnioskodawczyni poinformowała ZUS Oddział w [...], że podejmowała próby uzyskania dokumentacji medycznej zmarłego męża lecz ośrodek zdrowia poinformował ją, iż takową dokumentację może jedynie przedstawić organowi ZUS. Wnioskodawczyni podała dane adresowe placówki, w której A.Z. podejmował leczenie. Skoro zatem jedną z przyczyn braku wypracowania przez męża skarżącej wymaganego okresu był alkoholizm, na organie ciążył szczególny obowiązek zwrócenia uwagi na to, czy wnioskodawczyni starała się wykazać, że ubezpieczony podejmował próby wyjścia z tego uzależnienia. Zgodnie bowiem z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych już samo zdeterminowane podejmowanie prób leczenia przez osobę uzależnioną, może uzasadniać przypuszczenie, że alkoholizm w danym przypadku mógł stanowił szczególną przesłankę usprawiedliwiającą krótki staż pracy. W wyroku z dnia 30 września 2016 r. sygn. akt I OSK 1541/16 (publik. jw.) NSA stwierdził, iż o ile brak aktywności zawodowej spowodowany chorobą w ogóle, w tym także chorobą alkoholową otwiera co do zasady możliwość przyznania przedmiotowego świadczenia, to jednak sytuacja ulega zmianie, gdy osoba taka nie podejmuje żadnych działań zmierzających do przezwyciężenia zaistniałej sytuacji, a w szczególności nie podejmuje stosownego leczenia. Wynikający z procedury administracyjnej (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) obowiązek organu administracji publicznej zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego sprowadza się do zgromadzenia dowodów mających znaczenie prawne dla konkretnej sprawy. Ocena, czy określone fakty mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy zależy od tego jak jest sformułowana i powinna być rozumiana norma prawna, która w rozpatrywanej sprawie ma zastosowanie. Dokonane ustalenia faktyczne muszą być analizowane w aspekcie określonego przepisu prawa materialnego, który wyznacza zakres koniecznych ustaleń faktycznych i ma rozstrzygające znaczenie dla oceny, czy określone fakty mają istotny wpływ na treść orzeczenia. Nawiązując do powyższego należy podkreślić, iż oczywistym jest, że inicjatywa dowodowa leży po stronie wnioskodawcy. Tylko bowiem on może posiadać wiedzę o faktach z własnego życia oraz z życia najbliższych członków jego rodziny. W sytuacji jednakże, gdy strona wykazuje taką inicjatywę, po stronie organu leży obowiązek procesowego ustosunkowania się do wniosków strony. Winien więc organ przeprowadzić stosowne dowody, jeśli pozostają one w związku ze sprawą. Brak poczynienia przez organ powyższych działań sprawia, że uzasadnionym będzie przypuszczenie o braku wyjaśnienia przez organ stanu faktycznego sprawy. Oczywistym zaś jest, że nieustalenie stanu faktycznego sprawy stawia pod znakiem zapytania prawidłowość samego rozstrzygnięcia. Analiza treści zaskarżonego uzasadnienia decyzji prowadzi do konkluzji, że organ zaniechał ustalenia wyczerpującego stanu faktycznego w badanej sprawie. Z akt sprawy wynika, iż w procesie orzeczniczym (opinia lekarska z dnia [...] sierpnia 2016 r.) dostrzeżono sygnalizację wnioskodawczyni co do podejmowania przez jej męża leczenia we wskazanej placówce medycznej, lecz w orzeczeniu Komisji Lekarskiej ZUS z dnia [...] sierpnia 2016 r. zawarto stwierdzenie: "dokumentacji z przebiegu leczenia brak". W aktach administracyjnych nie znajduje się jakkolwiek dokument, z którego wynikałoby, iż organ zwracał się do wskazanej przez wnioskodawczynię placówki medycznej o przedłożenie dokumentacji z leczenia A.Z.. Nie można zatem przyjąć, że przedmiotowa dokumentacja leczenia ojca małoletnich była brana pod uwagę przy ustalaniu jego stanu zdrowia w okresie poprzedzającym stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy datowanej na [...] stycznia 2016 r. Ubezpieczonemu brakuje niespełna półtora roku do wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych w ostatnim 10-cioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy. Z przebiegu ubezpieczenia A.Z. wynika, iż ostatni okres zatrudnienia skończył się w dniu [...] grudnia 2015 r., na 3 tygodnie przed samobójczą śmiercią. Nie można zatem wykluczyć, że podejmował on leczenie choroby alkoholowej w okresach przypadających w przerwach w ubezpieczeniu i leczenie to przyniosło pożądany skutek, skoro wymieniony podjął zatrudnienie w grudniu 2015 roku. Powyżej wskazanego aspektu sprawy organ w ogóle nie dostrzegł i nie ocenił w kontekście ustawowej przesłanki szczególnych okoliczności. W takiej sytuacji, zaskarżone rozstrzygnięcie jawi się jako przedwczesne i nie może ostać się w obrocie prawnym, gdyż zostało wydane z naruszeniem art. 7 i 77 § 1 k.p.a. Ponownie rozpoznając sprawę organ będzie zobowiązany do wyczerpującego zebrania materiału dowodowego, w szczególności zwróci się do NZPOZ "[...]" w [...] o przedłożenie dokumentacji medycznej A.Z. i po uzupełnieniu materiału dowodowego w sprawie dokona wnikliwej oceny materiału aktowego, z uwzględnieniem okoliczności, o których mowa powyżej. W tym stanie sprawy, uznając iż zaskarżona decyzja narusza prawo, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.).