II SA/Wa 1363/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk (spr.), Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędzia WSA Janusz Walawski, Protokolant starszy specjalista Bogumiła Kobierska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 marca 2019 r. sprawy ze skargi małoletnich O. S. i M. S. reprezentowanych przez przedstawicielkę ustawową M. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2018 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] marca 2018 r. nr [...] o odmowie przyznania O. i M. A. po ojcu P. A. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Decyzja skierowana została do M. A., przedstawicielki ustawowej małoletnich. W uzasadnieniu organ przytoczył treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w wyżej cytowanym art. 83 ustawy, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Prezes ZUS stwierdził, że po ponownym rozpatrzeniu sprawy nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ podał, że wnioskodawczyni nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności, na które ojciec dzieci nie miał wpływu. Organ ustalił, że wnioskodawczyni udowodniła jedynie 2 lata, 6 miesięcy, 15 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dzieci, który zmarł w wieku 35 lat. Wskazał, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od stażu pracy, jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych ww. przepisie. Okres ubezpieczenia powinien być odpowiedni do wieku ojca dzieci, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS wskazał, że w 10-leciu przed dniem śmierci ojca dzieci - zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wnioskodawczyni nie udowodniła żadnego z tych okresów. Podał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Wskazał, że od [...] grudnia 2000 r. do [...] listopada 2015 r., tj. do dnia śmierci ojciec dzieci nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby w wykazanym okresie ojciec dzieci nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanym okresie nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ojca dzieci, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Organ wskazał, że ojciec dzieci podejmował prace dorywcze, bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego. Świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten bowiem skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Fakt ten nie może zostać uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Odnosząc się do podnoszonej okoliczności zarejestrowania ojca dzieci w charakterze osoby bezrobotnej organ wyjaśnił, że ojciec dzieci nie był zarejestrowany w urzędzie pracy przez cały okres pozostawania bez zatrudnienia. Fakt ten nie może być uznany za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Nie można przyjąć, że sama rejestracja w urzędzie pracy w charakterze osoby bezrobotnej może stanowić w każdym przypadku okoliczność szczególną, albowiem w takiej sytuacji świadczenia w drodze wyjątku stałyby się świadczeniami powszechnymi, co byłoby sprzeczne z charakterem i celem funkcjonowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Organ podał, że ocenie podlegała również sytuacja materialna w jakiej znajdują się dzieci, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2018 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi małoletnich O. S. i M. S. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. S. Skargę wniósł ustanowiony z urzędu dla skarżących adwokat. Pełnomocnik zarzucił: - naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w konsekwencji wadliwego uznania, iż skarżący O. S. i M. S. nie spełniają przesłanek do uzyskania renty rodzinnej w drodze wyjątku, - naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak przeprowadzenia postępowania dowodowego w sposób wnikliwy i wszechstronny oraz bez dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i dostatecznego uzasadnienia podjętego rozstrzygnięcia. Pełnomocnik skarżących wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Oświadczył, iż koszty te nie zostały opłacone ani w całości, ani w części. W uzasadnieniu wskazał m.in., że Prezes ZUS-u nie przeprowadził jakiegokolwiek postępowania wyjaśniającego i dowodowego w celu ustalenia czy P. A. miał rzeczywisty wpływ na to, iż pozostawał w zatrudnieniu, które nie wiązało się z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne. Organ nie zbadał w jakim stopniu P. A. mógł z własnej woli i świadomie zapobiec temu, aby pracodawcy unikali zatrudniania go poza systemem ubezpieczeń społecznych. Organ nie ustosunkował się do okoliczności podnoszonych przez matkę wnioskodawców, iż wielu pracodawców obiecywało jej mężowi zatrudnienie związane z opłacaniem składek, ale ostatecznie z obietnicy tej się nie wywiązywali. Twierdzenia matki wnioskodawców są wysoce prawdopodobne jeśli zważy się, iż sfera w której P. A. poszukiwał zatrudnienia to branża budowlana, która powszechnie kojarzona jest z dorywczym zatrudnianiem bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne i przymusową alternatywą: albo praca bez składek albo brak zatrudnienia w ogóle. Nie można czynić zarzutu P. A., iż mając do wyboru brak pracy albo przymus pracy bez składek, postępował tak, aby zapewnić swojej rodzinie jakiekolwiek utrzymanie, zważywszy na to, iż jego dwaj synowie wymagali szczególnej i stałej opieki. Jeśli organ rentowy podnosi w uzasadnieniu decyzji odmownej, iż przeszkodą do przyznania świadczenia jest świadome podejmowanie zatrudnienia poza systemem ubezpieczeń społecznych, to winien w sposób szczegółowy, wnikliwy i wszechstronny wykazać, iż rzeczywiście do takiego świadomego podjęcia doszło. Samo oparcie się na ogólnych sformułowaniach nie może zostać uznane za wystarczające. Pełnomocnik zarzucił, że Prezes ZUS-u nie przesłuchał w sprawie jakiegokolwiek świadka, choćby pracownika którejś z firm budowlanych w których świadczył pracę ojciec wnioskodawców P. A., aby zanegować lub przynajmniej zweryfikować okoliczność przymusowego i pozostającego poza jego wolą, a więc zewnętrznego oferowania pracy bez formalnego opłacania składek na ubezpieczenie społeczne warunkujące uzyskanie świadczeń w postaci emerytury lub renty. Ojciec wnioskodawców P. A. nie był osobą uchylającą się od pracy, ale był zmuszony z przyczyn niezależnych od siebie i niezgodnych z jego wolą przyjmować zatrudnienie od osób i firm, które z nie chciały odprowadzać składek na ubezpieczenie społeczne. Nie można uznać, iż winien on ponosić negatywne konsekwencje nieetycznego i niezgodnego z prawem zachowania podmiotów, które dysponowały nad nim nieporównywalną przewagą organizacyjną i ekonomiczną. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Podniósł m.in., że zmarły w wieku 35 lat ojciec dzieci nie pracował od grudnia 2000 r. do zgonu niemal 15 lat później, a cały jego okres ubezpieczenia to 2,5 roku. Fakt, ze w okresie długoletniej przerwy w ubezpieczeniu pracował bez ubezpieczenia, nie ma charakteru okoliczności szczególnej. Zmarły ojciec dzieci nie pracował legalnie przez niemal całe swe dorosłe życie. Organ podniósł, że na okoliczność szczególną, niemożliwą do przezwyciężenia można skutecznie powoływać się wyłącznie wówczas, gdy jednocześnie uprawdopodobni się istnienie starań, jakie podjęto, by okoliczność tę przezwyciężyć. W przypadku zmarłego P. A. żadnych takich starań nie udowodniono - a wieloletnia praca wyłącznie poza ubezpieczeniem, bez najmniejszych choćby starań o uregulowanie swej sytuacji ubezpieczeniowej i przy jednoczesnym braku jakichkolwiek danych, jacy to nieuczciwi pracodawcy wykorzystywali wobec zainteresowanego przymus ekonomiczny rodzi przekonanie, że zmarły ojciec dzieci w ogóle nie był zainteresowany znalezieniem i podjęciem legalnej pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie podlegała uwzględnieniu. W ocenie Sądu, postępowanie przeprowadzone zostało przez organ zgodnie z wymogami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., a ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku jest – w stanie faktycznym tej sprawy – prawidłowe. Zaskarżona decyzja nie narusza zatem prawa. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1383 ze zm.). Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Zaznaczyć przy tym należy, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W pierwszej kolejności ocenie podlega zatem spełnienie tych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawców. Nadto, podkreślenia wymaga, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie. W sprawie niniejszej sytuacja taka jednak nie zachodzi, albowiem organ stwierdził, iż nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły nabycie przez ojca dzieci uprawnień w trybie zwykłym. Ocena organu w tym zakresie jest zdaniem Sądu prawidłowa i została należycie uzasadniona, a tym samym ocena materiału dowodowego nie była dowolna. Organ nie naruszył przy tym art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Jak wskazano w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 maja 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 2176/13, za szczególne okoliczności w sprawach z zakresu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się jakieś konkretne zdarzenie lub trwały stan, które mogą powodować niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty, czyli wykluczać aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Sama trudna sytuacja materialna nie może stanowić wyłącznej przyczyny uzasadniającej przyznanie świadczenia. Świadczenie, o którym mowa w ww. przepisie nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców. W sprawie jest bezsporne, że udokumentowano jedynie 2 lata, 6 miesięcy i 15 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dzieci, który zmarł w wieku 35 lat, zaś w ostatnim 10-leciu nie udokumentowano żadnego okresu składkowego i nieskładkowego. Ojciec dzieci nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi od [...] grudnia 2000 r. do [...] listopada 2015 r., tj. do dnia śmierci. Z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, które nie pozwoliły na kontynuowanie zatrudnienia. Prace dorywcze, bez ubezpieczenia nie stanowią okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Za niezasadny Sąd uznał zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego. Odmawiając przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku Prezes ZUS wskazał, że szczególne okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS to okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia. Podniósł, że nie istniały po stronie ojca dzieci przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem. W ocenie Sądu nie było w tej sprawie podstaw, aby organ zwracał się do wnioskodawcy z dodatkowym żądaniem wykazania szczególnych okoliczności, czy aby miał obowiązek przesłuchać świadków. Wnioskodawca nie podał zresztą żadnych informacji pozwalających na podjęcie przez organ jakichkolwiek dodatkowych działań wyjaśniających. Zarzut nienależytego wyjaśnienia sprawy nie jest trafny. Także zarzut dotyczący postępowania dowodowego Sąd uznał za niezasadny. W sprawach o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, to na stronie spoczywa obowiązek wykazania szczególnych okoliczności. Nie jest przy tym rolą organu poszukiwanie dowodów mających potwierdzać spełnienie przez wnioskodawcę przesłanki szczególnych okoliczności. Zwłaszcza, że wnioskodawca nie powołuje żadnego faktu, który pozwalałby przyjąć, że w odniesieniu do ojca dzieci istniała przeszkoda faktycznie uniemożliwiająca podjęcie zatrudnienia. Brak pracy, na który wnioskodawca się powołał, nie jest okolicznością szczególną, tak, jak i podejmowanie zatrudnienia bez opłacania składek. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się nadto, że także okres formalnej rejestracji jako osoby bezrobotnej w urzędzie pracy nie stanowi okoliczności szczególnej na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (v. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3741/01, wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2013 r., wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 24 lipca 2001 sygn. akt 444/01, wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2013 r., sygn. akt I OSK 517/13, orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgodnie z powszechnie przyjętym poglądem, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przyjmuje się wyłącznie obiektywne i niezależne od woli konkretnej osoby zdarzenia bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Z akt sprawy nie wynika, aby wnioskodawca przedłożył jakiekolwiek dowody potwierdzające, że ojciec dzieci poszukiwał legalnego zatrudnienia, jednakże pracodawcy odmawiali przyjęcia go do pracy. Nie zostało zatem udokumentowane, że wnioskodawca nie mógł znaleźć pracy z przyczyn obiektywnych i nie do przezwyciężenia (v. wyrok NSA z dnia 20 stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 2399/15, orzeczenia.nsa.gov.pl). Trafnie też Prezes ZUS wskazał w decyzji, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy (v. wyrok NSA dnia 5 listopada 2014 sygn. akt I OSK 2148/14, orzeczenia.nsa.gov.pl). Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy istnieją podstawy do przyjęcia, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Okoliczności takie, jak prawidłowo stwierdził Prezes ZUS, nie zaszły w niniejszej sprawie. Decyzja nie jest dowolna i nie narusza art. 80 k.p.a. Uzasadnienie decyzji spełnia wymogi art. 107 § 3 k.p.a. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), orzekł jak w wyroku.