II SA/Wa 1375/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Olga Żurawska-Matusiak, Sędziowie WSA Stanisław Marek Pietras, Iwona Maciejuk (spr.), Protokolant spec. Ewa Kielak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 lutego 2017 r. sprawy ze skargi E. B. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2016 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] maja 2016 r. nr [...] o odmowie przyznania małoletniej E.B. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu V. B. W uzasadnieniu organ powołał przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podał, że warunki określone w tym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS wskazał, że z art. 83 ustawy wynika konieczność wykazania, że ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło uprawnień pozostałej po nim rodziny, nie uzyskał prawa do świadczenia na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. Będzie to zatem zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową połączoną z ubezpieczeniem społecznym, z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (v. wyrok NSA z 24sierpnia 2006 r. sygn. akt I OSK 425/06). Organ podał, że na przestrzeni 54 lat życia ojca dziecka udokumentowano 22 lata, 3 miesiące i 26 dni okresów składkowych i nieskładkowych w tym: 3 lata, 6 miesięcy i 17 dni okresów składkowych w Polsce, 17 lat, 7 miesięcy i 4 dni okresów składkowych [...] oraz 1 rok, 2 miesiące i 5 dni okresów nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych przebytych w Polsce. W 10-leciu przed powstaniem niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 2 lata, 10 miesięcy i 17 dni okresów składkowych. Prezes ZUS stwierdził, że analiza przebiegu ubezpieczenia ojca dziecka prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem wobec ojca dziecka w niżej wymienionych okresach nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. W okresach: od [...].01.2000 r. do [...].12.2004 r., od [...].10.2007 r. do [...].02.2009 r. i od [...].03.2009 r. do [...].08.2014 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z [...] kwietnia 2016 r. ustalił, że ojciec dziecka był trwale całkowicie niezdolny do pracy od [...] sierpnia 2014 r. Zatem, nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiałyby kontynuowanie zatrudnienia w wykazanych okresach, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ odnosząc się do twierdzenia J. B., przedstawiciela ustawowego małoletniej E.B., iż wykonywanie przez ojca dziecka w powyższych przerwach pracy bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego spowodowane było wysokim bezrobociem w miejscu zamieszkania i brakiem ofert pracy, wskazał, że podnoszona okoliczność wykonywania przez ojca dziecka zatrudnienia z pominięciem ubezpieczenia, jakkolwiek może być zrozumiała ze względu na przymus ekonomiczny, jednak nie może być uznana za okoliczność szczególną. Prezes ZUS zwrócił uwagę, że osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Stwierdził, że podejmowanie zatrudnienia nieobjętego ubezpieczeniem jest świadomym wyborem osoby zainteresowanej a tym samym nie może być uznane za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (v. wyrok WSA z dnia 18 sierpnia 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 526/15). Trudności w uzyskaniu formalnego zatrudnienia nie mogą być traktowane jako okoliczności szczególne. W przeciwnym razie świadczenie z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych straciłoby swój wyjątkowy, szczególny charakter, a stałoby się niemal regułą (v. wyrok WSA z 10 grudnia 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 1634/07). Organ odnosząc się do twierdzenia J. B., że ojciec dziecka miał trudności ze znalezieniem pracy po wypadku w grudniu 2011 r., w wyniku którego doznał trwałego urazu oka i niedowładu lewej ręki, wyjaśnił, że podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwia lub, co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, którym Prezes ZUS jest związany. Organ podał, że zgodnie z pouczeniem zawartym w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2016 r., J. B. przysługiwało prawo złożenia sprzeciwu w ciągu 14 dni od jego otrzymania, z którego nie skorzystała. Jednocześnie Prezes ZUS wskazał, że J.B. jednoznacznie wskazała, że ojciec dziecka po wypadku w grudniu 2011 r., nie leczył się. Organ podał, że wymieniona nie przedstawiła żadnych nowych dowodów wskazujących stan zdrowia ojca dziecka. Brak jest zatem możliwości przekazania sprawy ponownie do lekarza orzecznika ZUS, celem ewentualnego ustalenia wcześniejszej niezdolności do pracy ojca dziecka. Organ zauważył jednocześnie, iż samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy, a ustalenie początków niezdolności do pracy nie może opierać się na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane, pozwalające na niewątpliwe bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności (v. wyrok SN z dnia 24 lipca 1967 r. sygn. akt III URN 10/67). W tym stanie faktycznym, Prezes ZUS stwierdził, że brak jest podstaw do przyjęcia, iż ojciec dziecka nie spełnił warunków do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych na skutek szczególnych okoliczności, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Jednocześnie organ wskazał, że z akt sprawy wynika, iż E. B. od [...] sierpnia 2014 r. jest uprawniona do renty rodzinnej z [...] instytucji ubezpieczeniowej, która wynosi 395,50 [...]. Przepisy wyżej cytowanej ustawy nie przewidują zbiegu świadczenia określonego w art. 83, o przyznaniu którego decyduje wyłącznie Prezes Zakładu, ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno - rentowe (v. wyrok NSA z 4 lipca 2001 r., sygn. akt. II SA 388/01). Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2016 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi E.B. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J. B. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zarzucając niewłaściwą ocenę sytuacji życiowej, która skutkowała tym, że V. B. nie spełnił warunków do nabycia renty na zasadach ogólnych, skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej oraz poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS, ewentualnie o przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpatrzenia. J.B. wskazała, że lekarz orzecznik ZUS uznał, iż trwała niezdolność do pracy jej męża powstała z dniem jego śmierci, jednakże orzeczenie o takiej treści nie rozstrzyga istoty braku możliwości wykonywania przez niego pracy przed śmiercią. Podała, że grudniu 2011 r. ojciec dziecka miał wypadek, który spowodował niedowidzenie w jednym oku i niedowład lewej ręki. Przed wypadkiem pracował na budowach jako pomocnik budowlany. Po wypadku nie mógł znaleźć żadnego zatrudnienia przy pracach budowlanych bo z niedowidzeniem i niedowładem jednej ręki nikt nie chciał go na stałe zatrudnić. Był dopuszczany do pracy na "tzw. próby ale po kilku, kilkunastu dniach pracodawcy oświadczali, że się nie nadaje i najczęściej bez żadnych wynagrodzeń go zwalniali". J. B. podała, że ojciec dziecka nie leczył się ponieważ nie mieli środków na leczenie, a nie był ubezpieczony ponieważ nikt nie chciał go zatrudnić. Przedstawicielka ustawowa małoletniej przywołała w skardze m.in. wyrok WSA w Warszawie z dnia 22 stycznia 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 1501/14 wskazując, że brak orzeczenia lekarskiego w sprawie całkowitej niezdolności do pracy nie wyklucza uznania braku faktycznej możliwości wykonywania pracy z powodu stanu zdrowia spowodowanego wypadkiem. Podała, że ojciec dziecka przez całe życie pracował (ponad 17 lat [...], w Polsce ponad 3 lata). Podniosła, że poza niewielkimi świadczeniami z opieki społecznej nie mają z córką środków do życia. Wskazała, że świadczenie z [...] instytucji ubezpieczeniowej zostało wypłacone tylko raz. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie. Podał, że warunki wskazane w art. 83 ustawy nie zostały łącznie spełnione. Łączny okres ubezpieczenia ojca dziecka wynosi 22 lata i 4 miesiące na 36 lat aktywności zawodowej, przy czym na 10-lecie oceniane do uprawnień przypada 2 lata i 10 miesięcy (co jednocześnie oznacza, ze w tymże 10-leciu przez ponad 7 lat zmarły nie podlegał ubezpieczeniu z żadnego tytułu). W latach 2000-2005, 2008-2009, 2009-2014 wystąpiły przerwy w ubezpieczeniu. Ojciec dziecka aż do zgonu nie był osobą niezdolną do pracy. Nie potwierdzono, by w okresie którejkolwiek przerwy w ubezpieczeniu rejestrował się w charakterze bezrobotnego. Fakt, że w czasie przerw w ubezpieczeniu zmarły wykonywał zajęcia z ubezpieczeniem nie powiązane, także nie ma charakteru okoliczności szczególnej. Organ ustalił, ze skarżąca ma prawo do renty z [...] systemu ubezpieczeniowego, jednak renta ta nie jest obecnie wypłacana, ponieważ skarżąca nie złożyła Poświadczenia życia. Nie jest możliwe ustalenie renty z dwu systemów łącznie, ponieważ okresy ubezpieczenia [...] nie obejmują 10-lecia ocenianego do uprawnień, zatem nie mają wpływu na staż rentowy. Potwierdzono, że zmarły w 2011 r. uległ wypadkowi i doznał trwałych urazów oka i ręki, a nie leczył się z powodu niezgłoszenia do ubezpieczenia zdrowotnego. Nie ma jednak żadnej możliwości weryfikacji wydanego w sprawie orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, ponieważ brak jest jakiejkolwiek dokumentacji, mogącej służyć ocenie stanu zdrowia ojca dziecka oraz wpływu tego stanu na jego zdolność do pracy. Jednocześnie należy przyjąć, iż skoro stan zdrowia nie uniemożliwił zmarłemu pracy bez ubezpieczenia to nie mógł też stanowić bezwzględnej przeszkody w poszukiwaniu i podejmowaniu pracy legalnej. Organ wskazał też, że nie stwierdzono, by było możliwe ustalenie danych jakiegokolwiek pracodawcy zmarłego i tym samym udowodnienie, że ojciec dziecka podejmował pracę bez ubezpieczenia bez swej woli i chęci. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, postępowanie przeprowadzone zostało przez organ zgodnie z wymogami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., a ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest – w stanie faktycznym tej sprawy – prawidłowe. Zaskarżona decyzja nie narusza zatem prawa. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.). Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Nadto, podkreślenia wymaga, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie. W sprawie niniejszej sytuacja taka jednak nie zachodzi, albowiem organ stwierdził, iż nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły nabycie uprawnień w trybie zwykłym. Ocena organu w tym zakresie jest zdaniem Sądu prawidłowa i została należycie uzasadniona, a tym samym ocena materiału dowodowego nie była dowolna. Organ dokonał pełnej i wszechstronnej oceny materiału dowodowego. J. B. nie przedstawiła żadnych dowodów, żadnych dokumentów pozwalających na odmienną ocenę okoliczności, które spowodowały nienabycie przez ojca dziecka uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie powołała danych pracodawców, którzy – jak wskazała w skardze – oświadczali, że jej mąż nie jest zdolny do pracy i z tego powodu odmawiali zatrudnienia go. J. B. nie wskazała żadnego pracodawcy, czy współpracownika, którego można byłoby przesłuchać jako świadka w postępowaniu administracyjnym. Jednocześnie, we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy wskazywała, że ojciec dziecka w przerwach w ubezpieczeniu wykonywał pracę bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego. Prawidłowo Prezes ZUS stwierdził w tej sytuacji, że okoliczność wykonywania przez ojca dziecka zatrudnienia z pominięciem ubezpieczenia nie może być uznana za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W przeciwnym razie świadczenie z art. 83 ustawy straciłoby swój szczególny charakter, a stałoby się regułą (v. wyrok WSA z 10 grudnia 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 1634/07). Nadto, w 10-leciu przed powstaniem niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 2 lata, 10 miesięcy i 17 dni okresów składkowych. Z akt sprawy wynika, że ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi nie tylko od czasu wypadku w grudniu 2011 r., na którą to okoliczność jako stanowiącą przeszkodę w wypracowaniu świadczenia w trybie zwykłym powołuje się J. B., ale nie wykonywał tego zatrudnienia objętego ubezpieczeniem także wcześniej, tj. już od [...] marca 2009 r., a jeszcze wcześniej od [...] października 2007 r. do [...] lutego 2009 r. Powołany przez J. B. w skardze wyrok WSA w Warszawie z dnia 22 stycznia 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 1501/14 wydany został w sprawie o odmiennym stanie faktycznym i nie znajduje odniesienia do niniejszej sprawy. Nadto, z uzasadnienia wyroku o sygn. akt II SA/Wa 1501/14 wynika, że przed orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy kilka lat wcześniej wydane było orzeczenie lekarza orzecznika ZUS o częściowej niezdolności skarżącego do pracy. Podkreślenia wymaga, że także ustalenie częściowej niezdolności do pracy wymaga stwierdzenia w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS. Prawidłowo organ wyjaśnił w decyzji, że zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Zgodnie z art. 14 ust. 3 ustawy podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwia lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej. Prezes ZUS jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS. Oczywiście brak orzeczenia lekarza orzecznika o częściowej niezdolności do pracy przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy nie wyklucza co do zasady możliwości przyjęcia przez organ, że w stanie faktycznym konkretnej sprawy istniały uzasadnione przeszkody uniemożliwiające wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Jednakże, w niniejszej sprawie, w jej stanie faktycznym, takie okoliczności nie zostały przez stronę wykazane, co prawidłowo stwierdził Prezes ZUS. Podkreślenia przy tym wymaga, że nawet gdyby ojciec dziecka zarejestrowany był w Urzędzie Pracy, jako osoba bezrobotna, co w tej sprawie nie miało miejsca, to zarówno okres formalnej rejestracji jako osoby bezrobotnej w urzędzie pracy, jak i okres wykonywania prac dorywczych bez ubezpieczenia społecznego, nie stanowią okoliczności szczególnej na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (v. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3741/01, wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2013 r., wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 24 lipca 2001 sygn. akt 444/01, wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2013 r., sygn. akt I OSK 517/13, orzeczenia.nsa.gov.pl). Prezes ZUS rozważył wszystkie okoliczności niniejszej sprawy i znajdują one wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, które spełnia wymogi art. 107 § 3 k.p.a. Prawidłowo organ wskazał też, że trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającej podstawy do pozytywnego rozpatrzenia wniosku, albowiem świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego (v. wyrok NSA dnia 5 listopada 2014 sygn. akt I OSK 2148/14, nsa.orzeczenia.gov.pl). Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), orzekł jak w wyroku.