II SA/Wa 184/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Głowacka–Klimas, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek (spr.), Sędzia WSA Łukasz Krzycki, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 6 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi J.B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej ZUS/organ) decyzją z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...] (zwana dalej decyzją z dnia [...] listopada 2021 r.) po rozpatrzeniu wniosku Pana J. B. (zwanego dalej skarżącym) o ponowne rozpatrzenie sprawy renty z tytułu niezdolności do pracy, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.), utrzymał w mocy decyzję poprzedzającą z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] (zwana dalej decyzją z dnia [...] lipca 2021 r.) o odmowie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Skarżący wnioskiem z dnia [...] stycznia 2021 r. wystąpił o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 219 ze zm. zwanej dalej ustawą emerytalną). Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2021 r. odmówił przyznania świadczenia. Wskazał, że działał na mocy art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Jego zdaniem przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust 1 ustawy emerytalnej, jest możliwe jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Uznał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Powołany art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podniósł, że w świetle art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku mogą stanowić wyłącznie udowodnione okoliczności szczególne, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek. Za szczególną okoliczność uważa się natomiast zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby, który wyklucza jej aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia jego skutków. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po uwzględnieniu nadesłanych przez skarżącego dokumentów dotyczących ubezpieczenia oraz na podstawie danych zgromadzonych w Kompleksowym Systemie Informatycznym ZUS ustalił, że w wieku 59 lat życia, tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy, skarżący udokumentował 16 lat, 3 miesiące i 1 dzień okresów składkowych i nieskładkowych (k. 41, k. 53 akt ZUS). Zauważył, że przyznanie świadczeń na podstawie ustawy emerytalnej uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Podniósł, że z posiadanej dokumentacji wynika, że od dnia [...] października 1999 r. do [...] marca 2003 r., od [...] września 2004 r. do [...] marca 2006 r., od [...] stycznia 2009 r. do [...] października 2010 r., od [...] sierpnia 2011 r. do [...] stycznia 2015 r., od [...] lutego 2015 r. do [...] stycznia 2018 r. nie wykonywał skarżący zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym lub ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi (k. 16, k. 53 akt ZUS). We wskazanych okresach nie była wobec skarżącego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Podniósł, że w 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentował skarżący tylko 6 miesięcy i 19 dni tych okresów (k. 16, k. 20, k. 41, k.53 akt ZUS). Wskazał, że przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele się różniących co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 maja 2001 r., sygnatura II SA 249/01, dostępny w LEX nr 55035). Podniósł, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 maja 2005 sygn. akt: II SA/Wa 373/05; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 06 grudnia 2007 r., sygn. akt: II SA/Wa 1010/07; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http//orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie zostały udokumentowane przez skarżącego inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli skarżącego, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Jego zdaniem zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwalał przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków na zasadach ogólnych. Wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesadzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku (k. 53 akt ZUS). Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Wobec powyższego po przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej ZUS stwierdził, że nie mógł przyznać skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Ponownie rozpoznając sprawę ZUS decyzją z dnia [...] listopada 2021 r. działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] lipca 2021 r. Organ potwierdził ustalenia dokonane przez Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 13.05.2005 r., sygnatura II SA/Wa 373/05, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 6.12.2007 r., sygnatura II SA/Wa 1010/07 i wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 6.11.2007 r., sygnatura II SA/Wa 1056/07 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważył, że z nadesłanych przez skarżącego dokumentów dotyczących ubezpieczenia oraz na podstawie danych zgromadzonych w Kompleksowym Systemie Informatycznym wynika, że w wieku 59 lat życia, tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy, skarżący udokumentował 16 lat, 3 miesiące i 1 dzień okresów składkowych i nieskładkowych. Podniósł, że z posiadanej dokumentacji wynika, że od [...].10.1999 r. do [...].03.2003 r., od [...].09.2004 r. do [...].03.2006 ., od [...].01.2009 r. do [...].10.2010 r., od [...].08.2011 r. do [...].01.2015 r., od [...].02.2015 r. do [...].01.2018 r. skarżący nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach wobec skarżącego nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli skarżącego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Jago zdaniem zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków na zasadach ogólnych. W ocenie organu podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest świadczeniem socjalnymi przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. W związku z powyższym, po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej organ stwierdził, że nie może przyznać skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Skargę na powyższą decyzję wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżący wskazując, iż ma duże problemy z mową oraz pamięcią, a co jest największym problemem z ustaleniem z nazw i dat w zakresie byłych zakładów pracy, do których mógłby wystąpić o wydanie stosownej dokumentacji na okoliczności potwierdzenia okresów swojej pracy. Wskazał, że po przeszukaniu domu odnaleziono dokumenty, które już wykazują udokumentowany okres pracy w ilości ponad 16 lat. Niestety nie została odnaleziona legitymacja ubezpieczeniowa, książeczka wojskowa ani świadectwa pracy z innych zakładów pracy. Według informacji przekazanych przez członków rodziny wynika, że pracował w różnych zakładach pracy na przestrzeni swojego życia, a okres do 1999 r. był szczególnym okresem ciągłej pracy i jego staż pracy na dzień [...] stycznia 1999 roku powinien wynosić ok. 20 lat. Jego zdaniem ZUS ma większe możliwości ustalenia kwestii dokumentacji - z urzędu, bowiem jak wskazywał skarżący, jego stan zdrowia uniemożliwia poszukiwanie dokumentacji. Podkreślił, że w treści wniosku z dnia [...] stycznia 2021 r. – jego pełnomocnik – w sposób wyraźny wskazywał na stan zdrowia skarżącego a tej okoliczności ZUS nie wziął pod uwagę. W związku z powyższym wnosił o zmianę decyzji poprzez przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oraz zasądzenie od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych kosztów procesu na jego rzecz. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko jak w zaskarżonej deczyji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem skargi jest decyzja organu z dnia [...] listopada 2021 r. utrzymująca w mocy decyzję ją poprzedzającą z dnia [...] lipca 2021 r. o odmowie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle powołanych przepisów cyt. ustawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w zakresie swojej właściwości, ocenia zaskarżoną decyzję administracyjną, postanowienie, czy też inny akt lub czynność z zakresu administracji publicznej dotyczącą uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, z punktu widzenia ich zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tego aktu lub podjęcia spornej czynności. Chodzi więc o kontrolę aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywaną pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów słuszności. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (vide: art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.; dalej "P.p.s.a."). Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie może być zatem sama trudna sytuacja materialna skarżącego. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony miał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w tym trybie jest zasadne. Z brzmienia art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności mające znaczenie dla wnioskowanego świadczenia. W ocenie Sądu w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy emertytalnej, gdyż w przypadku skarżącego nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Kwestią decydującą o braku uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym był krótki okres składkowy i nieskładkowy. Skarżący, do powstania całkowitej niezdolności do pracy w wieku 59 lat życia, udokumentował 16 lat, 3 miesiące i 1 dzień okresów składkowych i nieskładkowych. Przyznanie świadczeń na podstawie ustawy emerytalnej uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Jak wykazał organ z posiadanej dokumentacji wynika, że od dnia [...] października 1999 r. do [...] marca 2003 r., od [...] września 2004 r. do [...] marca 2006 r., od [...] stycznia 2009 r. do [...] października 2010 r., od [...] sierpnia 2011 r. do [...] stycznia 2015 r., od [...] lutego 2015 r. do [...] stycznia 2018 r. skarżący nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym lub ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec skarżącego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Organ ustalił, że w 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – skarżący udokumentował tylko 6 miesięcy i 19 dni tych okresów. W ocenie Sądu zasadne jest twierdzenie, że przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Organ powołując się na orzecznictwo słusznie twierdzi, że niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele się różniących co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości W ocenie Sądu organ zadanie twierdzi, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęty jest powszechnie pogląd, że za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo trzeba wskazać, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. W tym stanie rzeczy należy uznać, że organ przeprowadził ponowną wnikliwą i wszechstronną analizę zebranego materiału dowodowego i zasadnie nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W ocenie Sądu słusznie organ wskazał, że skarżący nie wykazał, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miał wpływu. Organ prawidłowo zatem wskazał, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, a tym samym nie mógł uwzględnić wniosku skarżącego o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Niewątpliwie skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, jednakże nie wystarcza to do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Nie można go utożsamiać ze świadczeniem socjalnym, którego przyznanie zależy od potrzeb osoby o nie się ubiegającej. Sąd nie uwzględnił wniosków dowodowych skarżącego. Zgodnie z art. 106 § 3 P.p.s.a. Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Wskazane przez skarżacego dowody prowadziłby do prowadzenia postępowania i dokonywania ustaleń oraz przeprowadzenia dowodu z przesłuchania skarżącego, co jak wyżej wskazano jest niedopuszczalne. Sąd administracyjny nie dokonuje ustaleń faktycznych w zakresie objętym sprawą administracyjną, a obowiązek wydania wyroku na podstawie akt sprawy, rozumiany jako oparcie rozstrzygnięcia na istotnych w sprawie faktach udokumentowanych w aktach i stanowiących przedmiot analizy sądu administracyjnego, oznacza orzekanie na podstawie materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy oraz zakaz wykraczania poza ten materiał. Konkludując należy stwierdzić, że Sąd nie dopatrzył się naruszeń prawa procesowego (art. 7, art. 8 , art. 9, art. 77 § 1, art. 78 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a.), jak i prawa materialnego (art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Powyższe prowadzi do wniosku, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 w związku z art. 119 pkt 2 i art. 120 P.p.s.a., oddalił skargę.