II SA/Wa 1990/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Ewa Marcinkowska Sędzia WSA – Sławomir Antoniuk Sędzia WSA – Ewa Grochowska – Jung (sprawozdawca) Protokolant – specjalista Marek Kozłowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 stycznia 2015 r. sprawy ze skargi G. W. i R. W. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego E. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2014 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] kwietnia 2014 r., odmawiającą przyznania małoletnim R. i G. W. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego E. W. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu K. W. W uzasadnieniu organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2013, Nr 267 ze zm.) jest możliwe, jeśli wnioskodawca spełnia następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia przez wnioskodawcę którejkolwiek z nich wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia. Podkreślił, że w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnienia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Wyjaśnił, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez zmarłego powyższego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu. Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego organ stwierdził, że na 37 lat życia zmarłego udokumentowano 8 lat, 3 miesiące, 24 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto w 10-leciu przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 2 lata, 11 miesięcy i 11 dni tych okresów. Dodatkowo z akt sprawy wynika, iż zmarły od dnia września 1995 r. do lipca 1997 r., od lipca 1999 do maja 2003 r., od grudnia 2005 r. do czerwca 2007 r., od października 2007 r. do października 2008 r. i od listopada 2010 do śmierci w dniu [...] sierpnia 2013 r. nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanych okresach nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Ze zgromadzonych akt wynika natomiast, że w powyższych okresach zmarły był zarejestrowany jako osoba poszukująca pracy bez prawa do zasiłku. Dodatkowo organ stwierdził, że orzeczeniem z dnia [...] sierpnia 2014 r. komisja lekarska ZUS ustaliła, ojciec dzieci był trwale niezdolny do pracy od [...] sierpnia 2013 r., tj. na dzień śmierci. Organ wskazał też ze w sprawie nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Z akt sprawy wynika bowiem, że małoletnie dzieci mieszkają razem z matką, która osiąga dochód w wysokości 2705,74 zł, a dochód na osobę w rodzinie wynosi 901,01 zł miesięcznie, który przekracza kwotę brutto najniższej emerytury. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi E. W. przedstawicielki ustawowej małoletnich R. i G. W. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji I instancji. Zaskarżonym rozstrzygnięciom zarzuciła naruszenie art. 83 ust 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez uznanie, że w przedmiotowej sprawie nie ma on zastosowania; naruszenie art. 7, 77 i 80 kpa w zw. z art. 83 ust 1 cytowanej ustawy, poprzez niewyjaśnienie w sposób wyczerpujący stanu faktycznego w sprawie oraz naruszenie art. 8, 9 i 10 kpa w zw. z art. 73 § 1 kpa poprzez brak umożliwienia stronie wzięcia czynnego udziału w sprawie. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Oznacza to, iż sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z obowiązującymi przepisami prawa. Rozpatrywana pod tym kątem skarga E. W. przedstawicielki ustawowej małoletnich R. i G. W. nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Należy jednocześnie podkreślić, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana przez skarżącą renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany, w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego męża wnioskodawczyni. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że na 37 lat życia zmarłego udokumentowano 8 lat, 3 miesiące, 24 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto w 10-leciu przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 2 lata, 11 miesięcy i 11 dni tych okresów. Dodatkowo od dnia września 1995 r. do lipca 1997 r., od lipca 1999 do maja 2003 r., od grudnia 2005 r. do czerwca 2007 r., od października 2007 r. do października 2008 r. i od listopada 2010 do śmierci w dniu [...] sierpnia 2013 r. ojciec dzieci nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W okresie tym nie była orzeczona wobec niego niezdolność do pracy, ani też nie wykazano innych okoliczności, które uniemożliwiłyby mu w tym okresie podejmowania zatrudnienia. Zatem, zdaniem Sądu, organ prawidłowo ocenił, iż w sprawie brak jest szczególnych okoliczności, dla których zmarły nie wypracował świadczenia, ponieważ przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był ani stan zdrowia ubezpieczonego, ani też inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Słusznie organ zauważył, że co prawda z akt wynika, iż zmarły leczył się już w latach 2011/2012, jednak całkowitą niezdolność skarżącego do pracy lekarz orzecznik ZUS określił dopiero na dzień śmierci, tj. na [...] sierpnia 2013 r. Zatem wcześniejsze przerwy w zatrudnieniu nie mogą być uzasadniane złym stanem zdrowia. Należy bowiem wskazać, iż orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, czy też orzeczenie komisji lekarskiej ZUS jest wiążące dla organu, co oznacza, iż fakt ten nie podlega uznaniu administracyjnemu i nie może być dowolnie interpretowany. Odnosząc się natomiast do wskazanych przez skarżącego trudności ze znalezieniem pracy z uwagi na wysokim poziom bezrobocia należy wskazać, iż nie może ono stanowić okoliczności szczególnej usprawiedliwiającej przerwy w zatrudnieniu. Zgodnie bowiem z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych poziom bezrobocia, ani nawet pozostawanie w gotowości do podjęcia pracy nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust 1 cytowanej ustawy. Sąd podziela też pogląd organu, że w sprawie nie została też spełniona przesłanka braku niezbędnych kosztów utrzymania małoletnich dzieci. Przesłanka niezbędnych środków utrzymania nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. Kryterium niezbędnych środków utrzymania to wynik odniesienia sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie do wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, renty socjalnej lub kryterium dochodowego przewidzianego w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593 ze zm.). W dotychczasowym orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny przy ocenie tej przesłanki zalecał dokonanie porównania sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach, jako minimalne, a ponadto z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 września 2006 r. sygn. I OSK 112/06 - publ. LEX nr 321169; z dnia 7 sierpnia 2000 r. sygn. II SA 815/00 - publ. LEX nr 55028). W niniejszej sprawie decydujące znaczenie ma okoliczność, iż matka małoletnich dzieci dysponuje niezbędnymi środkami utrzymania. Strona skarżąca nie kwestionuje, iż dochód jej 3 osobowej rodziny wynosił łącznie 2.705,74 zł brutto, co w przeliczeniu na jedną osobę w rodzinie stanowi kwotę 901,01 zł brutto, przekraczającą kwotę najniższej emerytury, która w dacie orzekania wynosiła 844,45 zł. Powyżej zaprezentowany pogląd posiada silne umocowanie w dotychczasowym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sądy administracyjne nie traktują minimalnej emerytury jako bezwzględnego wskaźnika, od którego zależy przyznanie bądź odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku (przykładowo wyrok z dnia 30 maja 2008 r. sygn. akt I OSK 137/08; wyrok z dnia 16 marca 2010 r. sygn. akt I OSK 1721/09). Ma to na celu umożliwienie organom stosującym prawo indywidualizację decyzji w każdym rozpatrywanym przypadku. Podkreśla się także, iż "... oceniając czy w danej sprawie zachodzą przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń nie można też abstrahować od tego, że świadczenie określone w tym przepisie organ może przyznać tylko "w drodze wyjątku", a więc w sytuacjach zupełnie szczególnych. Chodzi przede wszystkim o przypadki, gdy dana osoba znajduje się w sytuacji faktycznej i prawnej, która uniemożliwia jej zdobycie ani ubieganie się o podstawowe środki utrzymania" – patrz wyrok NSA z dnia 20 kwietnia 2010 r. sygn. akt I OSK 150/10. Nie zasługują na uwzględnienie również zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania administracyjnego. Organ przeprowadził bowiem w sprawie prawidłowe i wystarczające postępowanie – zgromadził niezbędne dowody, wyjaśnił stan faktyczny w sprawie i na takiej podstawie wydał rozstrzygnięcie, które w sposób wyczerpujący uzasadnił. O wszystkich tych czynnościach skarżąca została poinformowana w wydanych rozstrzygnięciach. Konkludując, z uwagi na to, że nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności uzasadniających niespełnienie przez zmarłego wymagań dających prawo do emerytury lub renty w trybie zwykłym oraz przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, organ nie mógł tym samym uwzględnić wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia w tym trybie. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.