II SA/Wa 2721/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska – Jung (spr.), Sędziowie WSA Ewa Pisula – Dąbrowska, Iwona Dąbrowska, Protokolant Elwira Sipak, specjalista, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2012 r. sprawy ze skargi A. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 listopada 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 1529/09 oddalił skargę A. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2009 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Naczelny Sąd Administracyjny, po rozpoznaniu sprawy ze skargi kasacyjnej A. D. od wymienionego orzeczenia WSA w Warszawie, wyrokiem z dnia 11 czerwca 2010 r., sygn. akt I OSK 500/10, uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] lipca 2009 r., nr [...], a także poprzedzającą ją decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] kwietnia 2009 r., nr [...]. W uzasadnieniu przedmiotowego wyroku NSA zobowiązał organ, aby przy ponownym rozpatrywaniu sprawy wyjaśnił i ocenił, czy niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącą spowodowane zostało koniecznością sprawowania przez nią opieki nad małymi dziećmi i brakiem zapewnienia im tej opieki w jakikolwiek inny sposób jako okolicznością mogącą mieć znaczenie dla uznania jej za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przy uwzględnieniu art. 18 Konstytucji RP, uniemożliwiającą spełnienie ustawowych warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty w trybie zwykłym. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wobec uchylenia przez Naczelny Sąd Administracyjny, wyrokiem z dnia 11 czerwca 2010 r. sygn. akt I OSK 500/10, wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 listopada 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 1529/09 i zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] lipca 2009 r. oraz poprzedzającej ją decyzji z [...] kwietnia 2009 r. oraz po ponownym rozpatrzeniu wniosku A. D. o rentę z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania wskazanego świadczenia. Pismem z dnia [...] stycznia 2011 r. A. D., reprezentowana przez pełnomocnika, zwróciła się do Prezesa ZUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu przedmiotowego wniosku, decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy decyzję dnia [...] grudnia 2010 r. W uzasadnieniu organ stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: – jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, – nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, – nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, – nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie przesłanki wskazane w powołanym przepisie. W toku postępowania ustalono, że wnioskodawczyni nie spełniła przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których nie nabyła uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych. Z akt sprawy wynika, że w 10-leciu przypadającym przed powstaniem niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – wnioskodawczyni udowodniła 3 lata 7 miesięcy i [...] dni tych okresów. Prezes ZUS wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Z dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy wynika, że od dnia zaprzestania pobierania zasiłku dla bezrobotnych w dniu [...] stycznia 1995 r. do [...] grudnia 1999 r., tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy wystąpiła przerwa w wykonywaniu przez wnioskodawczynię zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem wobec wnioskodawczyni w ww. okresie nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Tym samym, w ocenie organu, nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiałyby kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ wyjaśnił, że lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] listopada 2010 r. ustalił, że wnioskodawczyni jest całkowicie niezdolna do pracy od [...] grudnia 1999 r. do [...] listopada 2013 r. Z akt sprawy wynika, że w dniu [...] lutego 1995 r. syn wnioskodawczyni G. ukończył 8 lat, a w dniu [...] lipca 1995 r. jej córka D. ukończyła 7 lat i oboje byli objęci obowiązkiem szkolnym od 1 września 1995 r., w związku z czym wnioskodawczyni miała możliwość podjęcia po tej dacie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Organ podkreślił, że aby opieka nad dziećmi mogła stanowić szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy, musiała być łączona z innymi istotnymi dla sprawy okolicznościami, jak np. absolutny brak możliwości korzystania ze zorganizowanych form opieki, takich jak szkoła i stan taki musiałby utrzymywać się przez okres pokrywający się z okresem bezczynności zawodowej, czego w rozpoznawanej sprawie nie wykazano. Dodatkowo Prezes ZUS podkreślił, że obecna niemożność podjęcia przez wnioskodawczynię zatrudnienia ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy oraz podnoszone przez nią trudne warunki materialne, nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, albowiem nie jest to świadczenie socjalne przyznawane wyłącznie według potrzeb, nawet gdy są to potrzeby uzasadnione. Pismem z dnia [...] marca 2011 r. A. D., reprezentowana przez pełnomocnika, złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2011 r., nr [...], wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie decyzji ją poprzedzającej. Skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji błędną wykładnię art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, polegającą na przyjęciu, że w wymienionym art. ustawodawca związał pojęcie szczególnych okoliczności z datą powstania całkowitej niezdolności do pracy, co miałoby skutkować oceną zaistnienia tych okoliczności tylko do daty powstania niezdolności do pracy, podczas gdy przepis ten takich ograniczeń czasowych nie czyni i nakazuje wręcz dokonania oceny, czy po powstaniu całkowitej niezdolności do pracy do chwili złożenia wniosku szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS występowały, czy nie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 25 maja 2011 r., sygn. akt II SA/Wa 606/11 uchylił zaskarżoną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2011 r., nr [...]. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, iż organ nie zastosował się do wytycznych zawartych w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 czerwca 2010 r., sygn. akt I OSK 500/10, który w uzasadnieniu wskazał, iż "za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, powodujące niespełnienie ustawowych warunków do przyznania emerytury lub renty w trybie zwykłym, nie musi być jednak uznawana jedynie okoliczność daty powstania całkowitej niezdolności do pracy i w konsekwencji tego ocena zaistnienia szczególnych okoliczności jedynie do tej daty. (. ) w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznycn ustawodawca nie związał pojęcia szczególnych okoliczności z datą powstania niezdolności do pracy, co miałoby skutkować oceną zaistnienia tych okoliczności tylko do daty powstania niezdolności do pracy". Organ, wydając skarżoną decyzję, nie dokonał oceny uprawnień skarżącej wywodzonych z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, przez pryzmat wykładni dokonanej przez Naczelny Sąd Administracyjny. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2011 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., uchylił w całości decyzję z dnia [...] grudnia 2010 r., nr [...] oraz po ponownym rozpatrzeniu sprawy przyznał A. D., na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy do dnia [...] listopada 2013 r. Wysokość renty wynosi [...] zł miesięcznie i ulegnie podwyższeniu w terminie waloryzacji. Wskazał, iż prawo do renty powstaje od pierwszego dnia miesiąca, w którym wydano decyzję, natomiast renta w drodze wyjątku nie przysługuje w razie osiągnięcia przychodu z tytułu wykonywania pracy zarobkowej albo prowadzenia pozarolniczej działalności. Po upływie okresu na jaki renta została przyznana istnieje możliwość ponownego ustalenia – w drodze decyzji Prezesa ZUS – prawa do przedmiotowego świadczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie A. D. zaskarżyła powyższą decyzję w części dotyczącej ustalenia dnia powstania prawa do renty, wskazując jako podstawę zaskarżenia naruszenie przepisów art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez przyjęcie, że "prawo do renty powstaje od pierwszego dnia miesiąca, w którym wydano decyzję", bez rozpatrzenia całego materiału dowodowego, dotyczącego terminu powstania prawa do renty oraz bez sporządzenia uzasadnienia faktycznego i prawnego w tej części. Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji w zaskarżonej części. W uzasadnieniu skargi wskazała, iż wnosiła o przyznanie renty w drodze wyjątku został złożony w dniu [...] lutego 2009 r. a przyznanie renty nastąpiło dopiero po trzech latach z powodu wydawania przez Prezesa ZUS kilkakrotnie błędnych decyzji, korygowanych przez sądy administracyjne. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie. Odnosząc się do zarzutów skarżącej, organ wskazał, iż żaden z dokumentów zawartych w aktach sprawy nie uzasadnia przyznania świadczenia z datą wcześniejszą niż wskazana w decyzji, ani też do wypłacenia jej wyrównania za jakikolwiek okres wsteczny. Renta w drodze wyjątku nie jest tożsama z rentą w trybie zwykłym, i do uzyskania prawa do niej konieczne są do spełnienia inne warunki, niż w przypadku renty w trybie zwykłym. Prawo do świadczenia powstaje bowiem z chwilą spełnienia wszystkich warunków koniecznych do jego powstania – a w tym wypadku ostatnim takim warunkiem jest wydanie przez Prezesa ZUS stosownej decyzji, nie zaś złożenie przez stronę wniosku, data powstania niezdolności do pracy, czy jakakolwiek inna. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią przepisu art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem skarżonej decyzji administracyjnej. Jest więc to kontrola legalności rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i procesowym. Oceniając przedmiotowe orzeczenie według powyższych kryteriów, wskazać należy, iż skarga nie zasługuje na uwzględnenie. Podstawę materialnoprawną wydanej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym przepisem ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty – nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w niej przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. Decyzją z dnia [...] października 2011 r. Prezes ZUS uchylił w całości swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] grudnia 2010 r. i przyznał skarżącej, na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy do dnia [...] listopada 2013 r. w wysokości [...] zł miesięcznie, wskazując, iż prawo do renty powstało od pierwszego dnia miesiąca, w którym wydano decyzję. To stanowisko organu jest, zdaniem Sądu, prawidłowe, bowiem świadczenia z art. 83 ustawy emerytalnej – w przeciwieństwie do świadczeń w trybie zwykłym, przyznawane są uznaniowo, a decyzje w tych sprawach mają charakter konstytutywny. Te pierwsze świadczenia są przyznawane decyzjami konstytutywnymi i przysługują od dat wynikających ze wskazanych w decyzji, natomiast w przypadku świadczeń przysługujących obligatoryjnie, których dotyczą decyzje deklaratoryjne, decyduje data spełnienia ustawowych warunków. Uznaniowość decyzji odnosi się bowiem zarówno do faktu przyznania prawa do świadczenia, jak i daty powstania tego prawa (patrz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 kwietnia 2001 r., sygn. akt II SA 2270/00 – publik. LEX nr 53782). W niniejszej sprawie uznaniowość decyzji dotyczącej przyznania renty w drodze wyjątku wpływa na datę przyznania świadczenia zbieżną z datą wydania decyzji konstytutywnej. Przepisy ustawy emerytalnej nie przewidują w przypadku świadczeń wyjątkowych wypłaty wyrównania ani odszkodowania za okres, kiedy świadczenie nie było przyznane – ma natomiast rację skarżąca, iż w tej części brak jest szczegółowego uzasadnienia przez organ daty przyznania tego świadczenia. Wskazać jednak należy, iż świadczenie zostało przyznane w sposób prawidłowy, również wysokość tego świadczenia wskazano prawidłowo, jest ono bowiem przyznawane w wysokości najniższego świadczenia przewidzianego w art. 85 ustawy emerytalnej i ulega podwyższeniu w terminie waloryzacji. Tak więc uchybienia wynikające z naruszenia art. 107 § 3 k.p.a. nie mają wpływu na wynik sprawy. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku.