II SA/Wa 3177/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Sędzia WSA Piotr Borowiecki, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 14 lutego 2022 r. sprawy ze skargi małoletnich O., F., O. i D. M. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego P. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenie w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej Prezesem ZUS/organem) decyzją z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] po rozpatrzeniu wniosku Pani P.M. z dnia [...] czerwca 2021 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich: O., K., F., O. i D. M. po zmarłym ojcu Panu M.M. od decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2021 r. nr [...], odmawiającej przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym M. M. dla małoletnich dzieci, utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. Skarżąca wnioskiem z dnia [...] stycznia 2021 r. wystąpiła o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla ww. małoletnich. Decyzją z dnia [...] maja 2021 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych działając na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2021 r., poz. 291 ze zm. zwanej dalej ustawą emerytalną) odmówił przyznania świadczenia. W treści decyzji organ stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie warunki wymienione w tym przepisie: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. W ocenie organu do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki o jakich mowa w tym przepisie winny być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednej przesłanki wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 maja 2007 r. sygn. akt: II SA/Wa 460/07, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Podniósl, że w świetle art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które ojciec dzieci nie miał wpływu. Zdaniem organu z zebranej dokumentacji wynika, że w okresach od [...] października 1997 r. do [...] grudnia 1998 r., od [...] października 2000 r. do [...] kwietnia 2005 r., od [...] sierpnia 2005 r. do [...] listopada 2006 r., od [...] września 2008 r. do [...] kwietnia 2010 r., od [...] maja 2010 r. do [...] stycznia 2013 r. oraz od [...] grudnia 2017 r. do [...] listopada 2020 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, ojciec dzieci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym lub ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Zauważył, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 października 2009 r., sygn. II SA/Wa 714/09 - dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stwierdzono, że z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby w wykazanych okresach ojciec dzieci nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Organ wskazał, że we wskazanych przerwach nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ojca dzieci, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lipca 2021 r. Prezes ZUS po rozpatrzeniu wniosku skarżącej z dnia [...] czerwca 2021 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r. poz. 735) utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] maja 2021 r. Organ podzielił ustalenia Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zawarte w decyzji z dnia [...] maja 2021 r. Stwierdził, że negatywnych skutków alkoholizmu ojciec dziecka mógł uniknąć w drodze skutecznego leczenia odwykowego. Wskazał, że zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, uzależnienie alkoholowe nie stanowi nie dającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy emerytalnej. Skargę na powyższą decyzję wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżąca, zarzucając naruszenie przepisów prawa. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy i skardze do Sądu wskazywała, iż przerwy w ubezpieczeniu ojca dzieci wynikają z choroby alkoholowej. Pani P.M. - przedstawiciel ustawowy małoletnich: O., K., F., O. i D. M. podniosła, że z powodu tej choroby ojciec dzieci nie pracował. Nie podejmował też terapii odwykowej, mającej na celu wyjście z nałogu. W związku z powyższym wnosiła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko jak w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 887), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Stosownie natomiast do treści art. 68 ust. 1 powołanej ustawy dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione mają prawo do renty rodzinnej: 1. do ukończenia 16 lat; 2. do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia, albo 3. bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy w okresie, o którym mowa w pkt 1 lub 2. Powyższy przepis, zdaniem Sądu, ma zastosowanie w niniejszej sprawie, zaś art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie jest w stosunku do niego przepisem szczególnym. Sąd w pełni podziela w tym zakresie stanowisko wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 11 maja 2000 r. o sygn. akt II SA 2524/99 (LEX nr 55029), w którym stwierdzono, że względem renty rodzinnej przyznawanej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, stosuje się odpowiednio art. 68 ust. 1 pkt 1 – 3 i ust. 2 tej ustawy. Z art. 83 ust. 1 ustawy emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynika, że pozostały po ubezpieczonym członek rodziny może ubiegać się o przyznanie renty rodzinnej w tym trybie, jeżeli wykaże, że wskutek szczególnych okoliczności nie spełnia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym. Dla oceny tej przesłanki niezbędne jest zatem odwołanie się do przesłanek uzyskania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym, w tym także do art. 68 ust. 1 tej ustawy, który określa krąg osób uprawnionych do renty rodzinnej. W okresach od [...] października 1997 r. do [...] grudnia 1998 r., od [...] października 2000 r. do [...] kwietnia 2005 r., od [...] sierpnia 2005 r. do [...] listopada 2006 r., od [...] września 2008 r. do [...] kwietnia 2010 r., od [...] maja 2010 r. do [...] stycznia 2013 r. oraz od [...] grudnia 2017 r. do [...] listopada 2020 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, ojciec dzieci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym lub ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi (k. 39, k. 67, k. 102 akt ZUS). Przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 października 2009 r., sygn. II SA/Wa 714/09 - dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stwierdzono również, że z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby w wykazanych okresach ojciec dzieci nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanych przerwach nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był zatem stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ojca dzieci, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Wobec powyższego należy rozważyć przesłankę "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy. Analizując tę kwestię, podkreślić należy, iż – jak słusznie zauważył Prezes ZUS – renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej. Również "szczególna okoliczność", o której mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy, odnosi się do osoby zmarłej, a nie do wnioskodawcy będącym jej dzieckiem. W ocenie Sądu organ prawidłowo zatem przyjął, że w niniejszej sprawie nie występują szczególne okoliczności usprawiedliwiające brak aktywności zawodowej zmarłego ojca skarżących. Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach na potrzeby stosowania powołanego wyżej przepisu - należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00, Lex nr 537884). Niewątpliwie małoletni znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Jednak świadczenie przewidziane w powyższym przepisie, co należy podkreślić, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb determinowanych warunkami życia osoby o nie się ubiegającej. Przepis ten wprost nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego, ani od długości przerw w zatrudnieniu. Z przepisu tego wynika natomiast konieczność wskazania, iż ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia pewnych szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. W aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, że zmarły nie podjął zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym z powodów szczególnych i uniemożliwiających podjęcie pracy zarobkowej. W okresach od [...].10.1997 r. do [...].12.1998 r., od [...].10.2000 r. do [...].04.2005 r" od [...].08.2005 r. do [...].11.2006 r., od [...].09.2008 r. do [...].04.2010 r." od [...].05.2010 r. do [...].01.2013 r. oraz od [...].12.2017 r. do [...].11.2020 r., tj. do daty powstania całkowitej niezdolności do pracy wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca dzieci pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczeni społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 21.10.2009 r., sygnatura II SA/Wa 714/09, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy ojca dzieci - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniono 3 lata, 8 miesięcy i 16 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje krótki okres, usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 6.11.2007 r., sygnatura II SA/Wa 1056/07, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby w wykazanych okresach ojciec dzieci nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanych przerwach nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ojca dzieci, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Zdaniem Sądu należy jednocześnie uznać, iż organ wyczerpująco zbadał istotne okoliczności faktyczne związane z niniejszą sprawą. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie organ rozstrzygając sprawę - oparł się na materiale prawidłowo zebranym, i dokonał jego wszechstronnej oceny. Ponadto należy uznać, iż stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji, organ uzasadnił w sposób wymagany przez normę prawa określoną w przepisie art. 107 § 3 k.p.a. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 w związku z art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), oddalił skargę.